Một cô gái trẻ trong chiếc áo dài xanh lơ bước vào. Cô dừng lại ở cửa, lẳng lặng gật đầu chào, đưa mắt ước khoảng cách từ cửa vào đến chỗ Presto rồi không nhìn anh nữa, đi tới gần anh. Gương mặt tái mét và xúc động.
“Chà, đương nhiên là một người bệnh thái nhân cách và sùng mộ!” - Tonio quả quyết và mời cô ta ngồi xuống ghế cạnh anh với giọng khô khan:
Cô ngồi xuống, mặt vẫn không nhìn lên. Presto hiểu vì sao cô ta không nhìn anh: tiếng cười có thể cản trở công việc.
Cô gái áp những ngón tay vào hai bên thái dương và im lặng, dường như đang lấy hơi. Presto vẫn đợi, anh nhả ra những vòng khói tròn.
- Thưa ông Presto! - Rốt cuộc cô gái bắt đầu nói, giọng run run xúc động. - Chúng ta đã gặp nhau rồi. Tôi đăng ký cho ông ở văn phòng lúc ông đến.
- Tôi có thể phục vụ gì cho cô?
- Tôi đến chỗ ông thế này là sai nội quy của nhân viên và vì thế có thể bị đuổi…
- Trong trường hợp này thì cô hành động thiếu thận trọng. - Presto lạnh nhạt nói. Cả đến phép lịch sự cũng không bắt được anh động viên cô, cứu giúp cô - anh sợ rằng làm thế sẽ khơi dòng cho những tình cảm mãnh liệt chắc là đang sôi sục trong lòng cô tuôn trào, và dẫn đến những lời thổ lộ nồng nàn tình yêu, sự khâm phục, lòng trung thành. Anh đã chán ngấy từ lâu những cảnh như thế.
- Tên cô là gì?
- Tôi chẳng đóng vai trò gì trong chuyện này, - cô gái đáp và lần đầu tiên cô ngước mắt nhìn anh.
Nhận thấy vẻ không bằng lòng trên nét mặt Presto, mặt cô đỏ bừng, mắt nhìn xuống mũi giày nhọn của mình và hồi hộp thốt lên:
- Xin ông đừng nghĩ tôi là người mắc bệnh thái nhân cách tới đây để tuôn ra những tình cảm riêng tư. Sự việc nghiêm trọng hơn nhiều! - Và cô gái lại áp những đầu ngón tay dài nhuộm đỏ như cắm cả vào da thịt. Rồi đột nhiên cô bắt đầu nói thật nhanh, mạnh như trong cơn mê sảng:
- Tonio! Presto! Đừng bỏ chúng tôi! Đừng thay hình đổi dạng! Đừng tước bỏ của chúng tôi những giây phút hạnh phúc mà ông sẽ tặng cho chúng tôi! Ông hãy nhớ rằng cuộc sống là nhọc nhằn và chỉ ông rọi được nguồn vui vào cảnh tối tăm đó, khiến cho quên được dù trong chốc lát những nỗi lo âu vây bọc chúng tôi, cho chúng tôi được xả hơi tức là có được những sinh lực mới, nâng đỡ chúng tôi, nhen lên niềm hy vọng trong trái tim của những người đã mất mọi hy vọng vào điều tốt lành. Đối với những người giàu có, ông chỉ là anh hề làm chúng quên cảnh buồn chán vì quá nhàn rỗi. Nhưng lại có hàng triệu những người lao động hết sức bình thường như tôi xem ông diễn trên màn ảnh… Họ sẽ ra sao khi ông bỏ màn ảnh mà đi? Cuộc đời họ sẽ trở nên buồn thảm.
Presto đâm lúng túng và thậm chí xúc động. Tất nhiên, đây là một phụ nữ dễ kích động. Tất nhiên, cô ta nói quá lớn. Nhưng cô đặt vấn đề mà cho tới nay Presto không nghĩ tới, - về vai trò xã hội của sự sáng tạo của anh. Phải, sẽ phải suy nghĩ về vấn đề này. Nhưng trước hết cần phải cân bằng cách nào đó làm yên lòng vị nữ khách này.
- Thưa cô, - anh nói dịu dàng, - tôi biết ơn về sự đánh giá cao mà cô dành cho tôi. Nhưng cô đang bỏ qua một điểm quan trọng. Tôi cũng là một con người sống, và tôi có cái quyền không thể tước đoạt đưa ra những yêu cầu của tôi đối với cuộc đời. Cô không thấy là đòi hỏi của cô ích kỷ ư: “Hãy giữ lấy để cho chúng tôi vui lòng sự quái dạng của anh? Và vì sao cô chỉ thấy mình là không hạnh phúc? Cô không nghĩ rằng mặc dù vinh quang và giàu có, tôi cũng có thể không hạnh phúc như người cùng túng nhất?
Cô gái không chờ đợi sự thú nhận ấy, sự xoay chuyển tình thế ấy. Cô ngạc nhiên rướn mày lên và hỏi lại một cách hoài nghi:
- Ông?
- Phải, tôi. Cô đã nói tôi là anh hề đối với những người giàu có. Nhưng chẳng lẽ cô không biết rằng nhiều nhà hài hước vĩ đại nhất là những kẻ đa sầu và đã bắt những người khác phải cười trong khi lòng mình đang khóc nức nở?
Không muốn vượt quá giới hạn cởi mở và để khỏi gợi lên những câu hỏi không thận trọng của cô gái, anh nói tiếp:
- Còn tôi thì có khá đủ cơ sở, mà tôi không thể kể lể ra đây, để không thỏa mãn với số phận và để muốn thay hình đổi dạng.
Nhưng cô khách trẻ vốn sáng ý, hoặc do có sự tinh tế của phụ nữ nên cô đáp bằng giọng tắt ngấm:
- Vâng, có như thế.
Cô gái cúi đầu xuống, trầm ngâm sâu lắng. Presto im lặng chờ đợi.
- Tôi không biết… có lẽ, ông nói có lý, - cuối cùng cô nói. - Nhưng vấn đề như thế thật khó giải quyết. Một bên đĩa cân là cuộc đời riêng, bên kia là những lợi ích của khán giả, những người hâm mộ ông, không phải ai cũng được cấu tạo để làm anh hùng, có thể hy sinh những lợi ích riêng của mình vì lợi ích chung.
Đây cũng là một lời thách thức. Presto ưỡn thẳng người lên, một tư thế có thể khiến Hoffmann phải thần phục. Cô gái không nhìn anh và vì thế vẫn giữ được tất cả tính chất nghiêm trang của cô. Tonio sắp sửa trả miếng cô ta một cách đích đáng, thì cô ta đã đi trước anh và thốt lên:
- Nhưng ông sẽ làm điều đó, bởi vì ông có một tâm hồn vĩ đại!
Presto im lặng.
Cô gái bất ngờ phục xuống trước mặt anh, cô quỳ gối và vặn hai tay, nói một hơi gần như nức nở:
- Hãy chấp nhận sự hy sinh đó! Tôi van ông! Ông Presto! Ông Tonio! Ông hãy hứa là ông sẽ từ bỏ ý định ấy đi!
“Một phụ nữ thông minh, song dù sao cũng là thái nhân cách!” - Presto nghĩ. Anh ấn cô gái ngồi xuống ghế và nghiêm khắc nói:
- Xin cô hãy nghe kỹ tôi nói đây. Cô đã phá một cái cửa mở sẵn để xông vào. Cô thuyết phục tôi đừng thay hình đổi dạng. Nhưng điều đó quá phi lý, như là đề nghị hoặc yêu cầu tôi bao giờ cũng chỉ đóng nguyên một loại vai. Khi định thay hình đổi dạng, tôi hoàn toàn không có ý từ bỏ nghề ngiệp diễn viên của tôi. Tonio Presto sẽ chỉ xuất hiện dưới hình dạng mới và trong những vai kịch mới.
- Nhưng Presto yêu quý trước kia của chúng tôi sẽ ngừng tồn tại, - cô gái thốt lên cay đắng, và đứng dậy. - Tôi sẽ làm mọi cách có thể được. Xin thứ lỗi đã làm phiền ông và xin vĩnh biệt Presto thân yêu không thể nào quên!
Cô gái bỏ đi thật nhanh. Presto nhảy lên khỏi ghế và nóng nảy đi đi lại lại ngoài hiên, cất cao đôi chân ngắn ngủn.
“Không thể nào quên! Chà, ghê thật! Cứ như là Presto đã tịt rồi! Cuộc viếng thăm khó chịu! Bệnh thái nhân cách! Họ có quyền gì can thiệp vào đời tư của mình?”.
Sau khi đã phần nào trấn tĩnh, Presto bắt đầu suy xét một cách bình tĩnh hơn. Người phụ nữ bốc đồng này đã rọi ánh sáng có phần mới mẻ vào sáng tác của anh. Cho tới nay anh cảm thấy mọi việc rất đơn giản. Hình thù độc đáo và tài năng đã đem lại cho anh danh tiếng là nhà hài hước số một của thế giới và thắng lợi về vật chất. Anh biết cách biến tiếng cười thành những đồng dollars, và làm việc đó thật xuất sắc. Thật ra, anh có tấn bi kịch về sáng tác của riêng anh mà những người hâm mộ không hề nghĩ tới: trong thâm tâm anh không phải là nhà hài hước, mà là nhà bi kịch. Một nhà bi kịch ngược đời, chỉ gây nên tiếng cười! Ý muốn loại trừ mâu thuẫn đó đã đưa anh tới với bác sĩ Sorn, cũng như tình yêu không được đáp lại đối với Lux. Nhưng anh không bao giờ suy nghĩ rằng anh thực hiện một vai trò xã hội nào đó. Có thể thậm chí anh đã là công cụ vô tình và không tự giác trong tay những ai đó. Anh cần phải dắt khán giả - và thực tế họ có hàng triệu, cả nước Mỹ, cả thế giới - ra khỏi cái thực tế đáng buồn, bắt họ phải tạm quên đi những vấn đề đáng nguyền rủa, quên đi những lao khổ. Khán giả không chỉ cười trong rạp chiếu bóng. Họ còn mang tiếng cười theo về những túp lều và những cái hầm nhà tồi tàn, chia nó cùng với bạn bè, và cuộc đời có vẻ đẹp lên.
Khi nhớ lại những phim đã đóng, anh càng tin chắc hơn vào điều đó. Không kể những vở bi kịch cổ điển do phải nhân nhượng ý thích của nghệ sĩ nổi tiếng - mọi kịch bản khác đều hoặc nói về cuộc sống nhởn nhơ của những kẻ giàu có - trong đó Presto chỉ là người khách tình cờ, - hoặc nói về số phận của những người bần cùng mà, như có phép lạ, biến thành những triệu phú, để lại ước mơ ấy cho mỗi khán giả mặc áo sờn rách và đi giày mòn vẹt.
Còn những vở bi kịch cổ điển mà Presto biểu diễn ấy ư? Đó là sự nhai lại, sự dung tục hóa những tác phẩm vĩ đại, nếu không có sức mạnh phi thường và độc đáo của tài năng Presto khiến cho tất cả những Othello và vua Lear ấy không những buồn cười, mà còn có tính người sâu sắc, làm cho khán giả bật ra cả tiếng cười lẫn nước mắt. Song dù sao tiếng cười vẫn là giá trị chủ yếu của Presto. Không thể phủ nhận điều đó. Hàng triệu kẻ bất hạnh bất mãn với đời đã tập hợp trước màn ảnh như những lữ hành lạnh cóng tìm đến bếp lò, và tiếng cười Presto đã sưởi ấm họ. Lấy mất cái đó của họ ư! Presto nhớ khi còn là chú bé cùng khổ, chính anh đã quên cái đói rét lúc xem phim được cười trước những cuộc phiêu lưu kỳ thú của những diễn viên hài thời đó. Cuộc đời anh còn có thể buồn chán hơn nếu như anh bị tước mất những phút giây quên lãng đó.
Làm gì bây giờ? Quả thật, phải từ bỏ việc thay hình đổi dạng chăng?…
Presto đi đi lại lại ngoài hiên trong cơn xúc động. Mặt trời đã lặn từ lâu, những ngôi sao đã xuất hiện trên nền trời biếc, nhưng anh không nhận thấy.
“Nhưng chẳng lẽ với thân thể mới ta không thể tiếp tục con đường đã vạch ra? Hoàn toàn không nhất thiết phải là quái dạng mới thể hiện được những vai hài!… Những vai hài! Nhưng, thế còn những ước mơ của ta về bi kịch chân chính và cao cả sẽ ra sao?…”
Cuộc viếng thăm của cô gái đã làm anh xúc động mạnh. Bước đi mà anh dự định thực hiện hóa ra hết sức nghiêm trọng và phức tạp hơn là Antonio tưởng. Đêm đó anh ngủ thiếp đến tận sáng, hoàn toàn kiệt sức mà không đi tới quyết định nào. Trong giấc ngủ, anh gặp toàn ác mộng. Anh mơ thấy những đám đông dân chúng. Đàn ông, đàn bà, trẻ em, giơ tay về phía anh và hét lên: “Đừng bỏ chúng tôi!” - và đứng trước mọi người là cô gái “đại biểu của hàng triệu người”. Cô ôm cổ anh chặt đến nỗi anh bị ngạt, thở khò khè.
Sáng hôm sau, khi nhớ lại những cơn xúc động ngày và đêm hôm trước, Presto nói: “Tất cả chỉ là đồ thần kinh!”. Anh đi tắm, ăn điểm tâm, rồi đi tới phòng khám của bác sĩ Sorn.
