Tôi đã chứng kiến nhiều chiến công anh dũng vĩ đại của Hồng quân Liên Xô, của những người lính Mông Cổ cùng các chỉ huy của họ.
G.K.ZHUKOV, Nhớ lại và suy ngẫm
---❊ ❖ ❊---
Chiến dịch Khalkin Gol hầu như được biết tới ở phương Tây và dường như thoạt đầu ý nghĩa quan trọng của nó cũng chỉ được đánh giá là có mức độ nhất định. Tuy nhiên, trận chiến lớn giữa quân Nhật và lực lượng Xô viết ở Mông Cô năm 1939 đó còn có ảnh hương vượt ra ngoài phạm vi biên giới các nước tham chiến. Trước hết, chiến thắng của Georgi Zhukov đã giúp ổn định tình hình khu vực Viễn Đông. Thứ hai, thất bại ở Mông Cổ góp phần ngăn Nhật không cùng lúc xâm lược Liên bang Xô viết với quân của Hitler mà thay vào đó, chúng chuyển hướng xuống phía Nam, tấn công Hồng Kông và Singapore sau khi giành chiến thắng ở Trân Châu Cảng. Đối với riêng cá nhân Zhukov, đây chính là điểm khỏi đầu cuộc đời binh nghiệp mà về sau các chuyên gia đã đánh giá ông là một trong những người lính vĩ đại nhất của thế kỷ.
Mọi việc bắt đầu từ một cuộc điện thoại ngày 1 tháng 6 năm 1939 từ Mátxcơva. Zhukov khi đó là Phó Tư lệnh Quân khu Belorussia và đang rất bận rộn chỉ đạo công tác diễn tập thì được yêu cầu phải có mặt tại Mátxcơva ngay ngày hôm sau.
- Đồng chí có biết vì sao tôi lại được gọi về Mátxcơva đột ngột thể không? - Zhukov hỏi người sĩ quan ở đầu dây kia.
- Tôi không biết. Tất cả những gì tôi biết là sáng mai đồng chí phải có mặt ở văn phòng của Nguyên soái Voroshilov.
Ngày hôm sau, Zhukov trình diện Nguyên soái Voroshilov, người phụ trách các lực lượng quốc phòng Xô viết. Nguyên soái yêu cầu ông sẵn sàng nhận lệnh bay tới Mông Cổ vì các lực lượng Mông Cổ đang giao chiến với quân Nhật; bọn Nhật đã xâm nhập vào Mông cố từ phía Đông ở cấp sư đoàn. Sáng sớm ngày hôm đó (ngày 2 tháng 1 năm 1939), Zhukov đã được thông báo vắn tắt tình hình và xem bản đồ chiến sự.
- Đồng chí hãy nhìn đây - Voroshilov chỉ vào bản dồ và nói
- Đây là khu vực quân Nhật từ lâu đã tiến hành các cuộc tấn công khiêu khích vào các chiến sĩ biên phòng Mông cổ, còn đây là vị trí đơn vị đồn trú của quân Nhật ở Hailar đã xâm nhập vào lãnh thổ Mông cổ và tấn công những đơn vị biên phòng đóng quân ở khu vực phía Đông sông Khalkin. Tôi cho rằng, chúng đã tự dấn mình vào một cuộc phiêu lưu quân sự lớn. Dù thế nào đi nữa, giờ mới chỉ là bắt đầu... Đồng chí có thể ngay lập tức bay tới đó và nếu có yêu cầu, đồng chí có thể nhận nhiệm vụ chỉ huy bộ đội được không?
- Tôi sẵn sàng đi ngay lúc này.
- Rất tốt - Voroshilov, nguyên là lính kỵ binh trong cuộc Nội chiến và một trong những người bạn chí cốt của Stalin nói - máy bay sẽ đón đồng chí tại sân bay trung tâm lúc 16 giờ. Đồng chí phải ghé qua chỗ Smoridonov để nhận những tài liệu cần thiết và trao đổi về công tác liên lạc với Bộ Tổng tham mưu. Một tổ chuyên viên quân sự sẽ bay cùng đồng chí. Tam biệt và chúc đồng chí mọi điều tốt lành!
Trước khi Zhukov đi, Voroshilov còn đưa cho ông cam kết của Chính phủ Liên Xô trong việc bảo vệ Mông cổ khỏi bất cứ cuộc ngoại xâm nào theo Hiệp ước ký ngày 12 tháng 3 năm 1936 giữa hai nước.
Zhukov đã ghé qua chỗ Ivan Smorodinov, Quyền Tổng tham mưu trưởng. Ông yêu cầu: “Ngay khi tới nơi, đồng chí hãy nghiên cứu những gì đang xảy ra ở đấy và báo cáo về cho chúng tôi. Nhưng đồng chí phải thẳng thắn nêu ý kiến, không đượcgiấu giếm tình hình thực tế ở đó”.
Đầu tiên, máy bay của Zhukov hạ cánh xuống thành phố Chita thuộc Siberia, phía Bắc Mông cổ, gặp các thành viên Bộ Tư lệnh Quân khu và nghe báo cáo sơ lược về những diễn biến mới nhất: không quân Nhật đã thâm nhập sâu vào không phận của Mông Cổ, truy đuổi và bắn phá các phương tiện cơ giới của Hồng quân Xô viết và Mông cổ.
Ba ngày sau khi rời Mátxcơva, Zhukov đã tới Tamtsak -Bulak nơi đặt Bộ chi huy của Quân đoàn Đặc biệt số 57 và gặp Tư lệnh N.F. Feklenko cùng Ban tham mưu Quân đoàn.
Đáng chú ý, tình báo quân sự Nhật đã sớm biết được Zhukov có mặt ở Mông cổ. Hoá ra tin này do Kyojo Tominaga, nguyên Tuỳ viên quân sự tại Đại sứ quân Nhật ở Mátxcơva, cung cấp. Ông ta rất giỏi tiếng Nga và đã gặp Zhukov ở Mátxcơva. Tominaga, lúc đó đang làm việc tại Bộ Tư lệnh tối cao quân đội Thiên Hoàng ở Tokyo, nhớ ngay đến “phong cách của Zhukov” và đã tiên đoán chính xác rằng một cuộc phản kích lớn của quân Nga sẽ sớm nổ ra vì Georgi Zhukov đã tới chiến trường. (Tominaga sau trở thành một tướng “Thần phong” của không quân Nhật; trong chiến tranh ở Thái Bình Dương, chỉ huy một căn cứ “Thần phong" ở Philippines).
Rõ ràng, đây chính là thời điểm mà Zhukov đã chờ đợi và chuẩn bị từ khi ông còn là lính kỵ binh trong cuộc Nội chiến. Giờ đây, ông chỉ huy một lực lượng quân đội lớn chống lại một đội quân được trang bị hiện đại. Không lãng phí thời gian, Zhukov khẩn trương xem xét tình hình và kết luận rằng quân Nhật không từ bỏ âm mưu đối với vùng Viễn Đông Liên Xô và chúng muốn nhanh chóng leo thang xung đột ở nơi này.
Vào thời gian này, báo chí phương Tây bắt đầu tỏ ra quan tâm tới cuộc xung đột ở Mông Cô. Phản đối cuộc chiến ở nơi xa xôi này, phóng viên của tờ Times thường trú ở Mátxcơva viết: “Người Nhật tỏ ra khá nóng lòng để không chỉ chứng tỏ cho người Nga thấy được họ có đủ lực lượng tại Mãn Châu, mà còn nhằm thể hiện cho các chế độ dân chủ phương Tây thấy được những mối hiểm họa dành cho họ nếu trở thành đồng minh của Nga”.
Sau khi giành thắng lợi, Zhukov đã tra lời phỏng vấn báo chí rằng, nếu quân Nhật thành công ở Khalkin Gol, chúng sẽ mở rộng kế hoạch chiến tranh với mục tiêu lâu dài là chiếm được vùng hồ Baikal và thành phố Chita, Siberia nhằm cắt đứt con đường giao thông đường sắt chiến lược xuyên Siberia. Ông cho rằng, cuộc tấn công của quân Nhật vào Mông Cổ thực sự là một cuộc thăm dò quân sự quan trọng, hay nói cách khác là “một thử nghiệm nghiêm túc. Cuộc chiến này có ý nghĩa quan trọng là để giới cầm quyền Nhật Bản khang định khả năng Hồng quân Liên Xô có trong tình trạng sẵn sàng tham chiến không”. “Kết quả ở chiến trường Khalkin Gol là lý do để quân Nhật quyết định tiếp tục dẩy mạnh hay lui về án binh trong thời kỳ đầu cuộc chiến chống phát xít Đức của Liên Xô.”
Tại Mông Cổ, Zhukov nhanh chóng thấy rõ, Tư lệnh Quân đoàn Hồng quân đã không nhận thức được đúng tình hình thực tế ở đây. Một lý do là cơ quan chỉ huy đầu não dặt quá xa mặt trận. Zhukov đã hỏi Feklenko liệu vị Tư lệnh có tin là có thể chỉ huy được các đơn vị ngoài chiến trường không khi ở cách xa họ tới 120 km.
- Đúng là chúng tôi ở khá xa mặt trận - Feklenko đáp - nhưng ở đó chưa được chuẩn bị đầy đủ về mặt tác chiến. Không có một km dường dây điện thoại hay điện báo nào, không có vị trí thuận lợi nào để đặt sở chỉ huy và không có đường băng cho máy bay.
- Vậy chúng ta phải làm gì để có được tất cả những thứ đó?
- Chúng ta cần phái cử người lấy gỗ và bắt đầu xây dựng căn cứ chỉ huy.
Hoá ra chỉ có duy nhất một sĩ quan trong Bộ Tư lệnh Quân đoàn từng tới tận nơi dang diễn ra đụng độ. Zhukov không thể chấp nhận được những kiểu lười biếng đó và yêu cầu Tư lệnh Quân đoàn phải cùng ông ra ngay trận địa dê nghiên cứu tình hình. Nhưng Feklenko nói dang chờ một cú điện thoại khẩn từ Mátxcơva và đê nghị Phó Tư lệnh di với Zhukov.
Trên đường ra mặt trận, Zhukov đã tìm hiểu được đầy đủ về tình hình của Quân đoàn, về khả năng sẵn sàng chiến đấu, cơ quan tham mưu. các cán bộ chỉ huy và các cán bộ chính trị. Quân đoàn phó M.S. Nikishev đã để lại trong Zhukov một ấn tượng rất tốt; sau này ông đã đánh giá về Nikishev như sau: “Đồng chí ấy hiểu rõ về công việc của mình, về đồng dội và tất cả những ưu khuyết điểm của họ”.
Zhukov được chính thức giao toàn quyền chỉ huy các chiến dịch ở đây. Một mệnh lệnh từ Mátxcơva gửi tới, cách chức Tư lệnh Quân đoàn Đặc biệt số 57 của Feklenko và chi dịnh Zhukov dám nhiệm chức vụ đó.
Sau khi đã khảo sát tỉ mỉ địa hình khu vực chiến sự và trao đối tình hình với các sĩ quan chỉ huy và cán bộ chính trị các đơn vị Hồng quân và bộ đội Mông cổ, trong đó có cá các sĩ quan tham mưu, Zhukov đã hiếu rõ được ít nhiều về tình hình thực tế ở đây, quy mô các vụ đụng độ giữa hai bên và khả năng chiến đấu của quân Nhật. Đồng thời, ông cũng nêu ra những thiết sót của bộ đội Liên Xô và Mông cổ. Một trong những sai sót nghiêm trọng nhất là công tác trinh sát toàn diện về quân địch không được thực hiện.
Từ những quan sát của mình, Zhukov nhận định, chắc chắn quân Nhật không chỉ tranh chấp khu vực biên giới mà chúng còn có tham vọng xâm chiếm Siberia và vì thể chúng sẽ sớm leo thang xung đột ở đây. Cho nên, Zhukov khẳng định, lực lượng Quân đoàn Đặc biệt 57 đang triển khai ở Mông cố sẽ không thể chặn được bước tiến của quân Nhật, nhất là khi chúng tiến hành đồng thời các cuộc xung đột ở cả các vùng khác và từ nhiều hướng khác. Ngay lập tức, Zhukov đề nghị Mátxcơva chi viện; ông đề xuất lên Voroshilov một loạt các vấn đề lớn như: điều thêm các đơn vị không quân, ba sư đoàn bộ binh, một lữ đoàn tăng và bổ sung các đơn vị pháo binh trọng yếu. Ông nói rõ, nếu không thực hiện được những điều đó thì không thể giành thắng lợi.
Ngày hôm sau, mọi đề nghị của Zhukov được Bộ Tổng tham mưu ở Mátxcơva thông qua. Hàng trăm máy bay chi viện đã tới Mông Cổ cùng với các phi công giàu kinh nghiệm, trong đó có khoảng 20 người đã trao tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô. Điển hình là Y.V. Smushkevich, Phó Tư lệnh lực lượng Không quân, ông từng tham gia chiến đấu tại Tây Ban Nha chống Phi đội Thần Ưng của Đức trong cuộc Nội chiến Tây Ban Nha. Zhukov đánh giá Smushkevich là một nhà tổ chức tài giỏi, một chuyên gia về máy bay và một phi công ưu tú, “đồng chí ấy là một người khiêm tốn, một người chỉ huy tuyệt vời... được tất cả các phi công yêu quý”. Nhưng điều này cũng chẳng cứu ông thoát khỏi cuộc thanh trừng của Stalin trong quân đội, ông bị bắt và xử bắn vào cuối năm 1939. Sau khi số phi công mới tới, những kết quả khả quan đã đạt được ngay trong một thời gian ngắn. Theo ghi chép của Zhukov, ngày 22 tháng 6 năm 1939, 95 máy bay tiêm kích của Hồng quân đã có một trận không chiến quyết liệt với 120 máy bay Nhật trên bầu trời nước Cộng hòa Nhân dân Mông cổ. Nhiều phi công Anh hùng Xô viết tham gia trận đánh này và đã dạy cho quân Nhật một bài học đích đáng. Ngày hôm sau, không quân Nhật tiếp tục mở một cuộc tấn công quy mô lớn và lại bị đánh bại. Ngày 26 tháng 6, chúng tung những phi công xuất sắc nhất điều từ các đơn vị không quân Nhật đang hoạt động ở Trung Quốc vào trận, nhưng vẫn không thể dành quyền kiểm soát tình hình. Trong vòng bốn ngày, quân Nhật đã mất 64 máy bay.
Các cuộc không chiến tiếp tục diễn ra thường xuyên, hầu như ngày nào cũng có; cho đến đầu tháng 7, tình hình mới bớt căng thẳng, ác liệt hơn trước. Qua những trận đánh ấy, các phi công Liên Xô đã nâng cao được kỹ năng lái máy bay và đã tôi luyện được ý chí chiến đấu.
Konstantin Simonov, một nhà báo kiêm tiểu thuyết gia nổi tiếng, đã đến thăm sở chỉ huy của Zhukov trong suốt Chiến dịch Khalkin Gol. Sở chỉ huy được dựng từ những cây gỗ mới hạ và có một màn cửa để tránh muỗi, lối vào là một giao thông hào sâu, được lắp đặt kính ngắm của pháo binh để quan sát chiến trường. Simonov kể lại, khi Zhukov đang nói chuyện với ông, đột nhiên có một sĩ quan tình báo đem đến cho Zhukov một báo cáo. Zhukov đọc và tỏ ra rất thất vọng.
Nhìn viên sĩ quan, ông nói:
"Đồng chí nói quân địch có sáu sư đoàn - đó quả là một sự cường điệu đến ba lần. Chúng ta chắc chắn chúng chỉ có hai sư đoàn, còn lại chỉ là tưởng tượng thôi. Sự cường điệu hóa về lực lượng quân địch cũng nguy hiểm như việc ta đánh giá thấp khả năng của chúng vậy”. Trước khi cho người sĩ quan đi, ông nói thêm: “Đồng chí hãy nói với mọi người ngừng tưởng tượng về mọi thứ đi. Nếu như chúng ta không nắm được gì về tình hình của chúng thì cứ báo cáo trung thực là chưa biết được gì và đừng có tưởng tượng ra những sư đoàn không hể tồn tại của quân Nhật.”
Còn có nhiều câu chuyện thú vị khác về cuộc chiến ở Khalkin Gol, về Zhukov và binh sĩ của ông. Dưới đây là một câu chuyện do chính Zhukov kể lại.
Zhukov hỏi Simonov có biết thiếu tá lục quân Remizov không. Simonov trả lời không biết. Zhukov nói Remizov là “một người tốt và một chỉ huy giỏi”. Zhukov kế tiếp: “Tôi rất quý đồng chí ấy và thích đến thăm đồng chí ấy. Thỉnh thoảng tôi muốn giải lao một lát để uống trà. Một lần, khi chúng tôi đang tấn công quân Nhật, Remizov dẫn đầu trung đoàn truy kích quân địch quá xa, vượt qua biên giới mà không biết. Ngay lập tức, quân Nhật điều lực lượng chủ lực tới phản kích. Chúng tôi phải điều lữ đoàn thiết giáp đến đó ngay, tiến thẳng về phía trung đoàn của Remizov từ hai cánh và chọc thủng vòng vây của địch... mở đường cho Remizov rút lui. Sau đó, có người đã gửi một bản báo cáo với nội dung không tốt về Remizov về Mátxcơva, để nghị đưa Remizov ra tòa án binh vì đã cố ý vượt qua biên giới. Nhưng tôi không nghĩ phải đưa đồng chí ấy ra tòa án binh. Tôi quý người sĩ quan này, đồng chí ấy có tinh thần tiến công. Liệu có người chỉ huy nào trong suốt một trận đánh lại không biết nên tiên hay lui, chuyển hướng tấn công sang trái hay bên phải và không thể tự quyết định bất cứ việc gì? Chúng ta cần loại người như vậy ư? Chúng ta cần những người biết xung phong. Vì vậy, tôi đã gửi ý kiến phản đối về Mátxcơva và đề xuất biểu dương tinh thần chiến đấu của Remizov. Và đồng chí ấy không những không phải ra tòa án binh, mà còn được khen thưởng. Sau này, Remizov đã được truy tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô 1 .”
---❊ ❖ ❊---
1. Zhukov, Nhớ lại và suy ngẫm, 1985; K.Simonov, Khalkin Gol, (Literaturnaya Gazete, ngày 24 tháng 7 năm 1974).
Zhukov thuật lại hoàn cảnh Remizov hy sinh:
“Remizov là một người quả cảm, anh hùng, nhưng lại hy sinh một cách vô nghĩa khi đang nghe điện thoại. Đài quan sát của đồng chí ấy ở vị trí rất bất lợi, nguy hiểm trên địa hình trống trải. Khi đồng chí ấy đang nghe điện thoại thì một viên đạn bay tới găm trúng vào tai”.
Một sĩ quan khác cũng hy sinh một cách vô nghĩa mà đáng lẽ có thể tránh được.
Yakovlev, Lữ đoàn trưởng xe tăng, là một người rất dũng cảm và là một chỉ huy giỏi. Đồng chí ây cũng hy sinh trong một hoàn cảnh rất không đáng có. Một toán khoảng 300 tên lính Nhật đột kích vào khu vực gần khu trung tâm của quân ta. Lực lượng địch không đông nhưng khu trung tâm của ta có thể gặp nguy hiểm, nên tôi ra lệnh cho Yakovlev trực tiếp đến tiêu diệt nhóm quân Nhật này. Anh ấy tập trung lực lượng bộ binh và tổ chức tấn công. Yakovlev đứng trên nóc một chiếc xe tăng để chỉ huy bộ đội. Một tên lính bắn tỉa của Nhật đã nổ súng và giết chết đồng chí ấy ngay tại chỗ. Đó quả thực là một điều rất đáng tiếc, bởi vì Yakovlev là một chỉ huy rất giỏi.”
Zhukov là một trong những lãnh đạo quân sự thường xuyên bị chỉ trích là không coi trọng tổn thất về sinh mạng bộ đội trong tấn công địch, ở Khalkin Gol, nhiều chiến dịch đang lên kê hoạch nhưng mức thiệt hại nặng cụ thể đã được xác định và được biện minh phải chấp nhận như vậy nêu muốn dành thắng lợi.
Sau đây là một trường hợp. Cuối tháng 6, các lực lượng chủ lực của quân Nhật như bộ binh, pháo binh lợi dụng đêm tối đã vượt sang bờ Tây sông Khalkin Gol với âm mưu tấn công tiêu diệt các đơn vị Xô viết - Mông cổ đang chiến đấu ở bờ phía Đông. Nhưng quân của Zhukov không có lực lượng dự bị cả bộ binh lẫn pháo binh ở gần đấy để ngăn chặn. Chỉ có một đơn vị xe tăng và một đơn vị cơ giới bọc thép đang ở phía trước là có thể ngăn được đòn tấn công. Nhưng một trận chiến đấu đơn độc của các đơn vị xe tăng và cơ giới bọc thép không có bộ binh yểm trợ là rất nguy hiểm và không tuân thủ học thuyết quân sự lúc bấy giờ.
Bất chấp tình hình, Zhukov vẫn quyết định điểu hai lữ đoàn tăng và cơ giới cùng một tiểu đoàn cơ giới độc lập đến tiêu diệt quân Nhật. Zhukov nói: “Tôi quyết định tấn công quân Nhật đang đổ bộ bằng lữ đoàn xe tăng, mặc dù tôi biết rằng nếu không có sự yểm trợ của bộ binh, chúng tôi có thể sẽ bị tổn thất nặng, tuy nhiên chúng tôi rất thận trọng”.
Và đúng là họ đã tổn thất khá nặng. Mặc dù, với khoảng 200 xe tăng và có tinh thần quyết tâm chiến đấu cao, nhưng họ vẫn bị thiệt hại nặng do hỏa lực của pháo binh Nhật. “Nhưng dù sao thì chúng tôi củng đã chuẩn bị tinh thần cho khả năng này”, Zhukov nói, “khoảng một nửa quân số lữ đoàn hy sinh hoặc bị thương và một trăm xe tăng bị phá hủy”. “Chúng tôi đã lường trước được hậu quả. Các đơn vị thiết giáp của Liên Xô và Mông Cố yểm trợ cho bộ đội xe tăng thậm chí còn bị tổn thất nặng hơn. Nhiều chiếc xe tăng bốc cháy trước mắt tôi”. Có chỗ, 24 trong số 36 chiếc xe tăng xuất phát ban đầu đã bị phá hủy. Tuy nhiên, Zhukov cũng được an ủi: “Dù sao chúng tôi cũng đã chặn đứng được bước tiến của sư đoàn Nhật”.
Một “tình huống khó khăn” khác, theo lời Zhukov, đã xảy ra khi quân Nhật tung những lực lượng tinh nhuệ nhất vào hòng tiêu diệt các đơn vị Xô viết đóng ở bờ Đông sông Khalkin Gol. Phó Ủy viên nhân dân Quốc phòng, Nguyên soái G.I. Kulik, đang có mặt tại sở chỉ huy của Zhukov, đã ra lệnh cho đơn vị pháo binh của Zhukov rút khỏi khu vực bờ Đông sông Khalkin Gol vì lo ngại rằng đơn vị mày có thể bị địch không chế. Zhukov đã thẳng thừng phản đối, vì cho rằng nếu pháo binh rút đi, thì kéo theo mọi thứ đã giành được từ tay địch và cả lực lượng bộ binh cũng phải rút theo. “Tôi không thể bảo đảm cho lực lượng bộ binh mà không có pháo binh. Pháo binh là bộ phận xương sống đế phòng vệ. Tại sao lại lực lượng bộ binh đơn phương độc mã chiến đấu và chịu đế địch tiêu diệt? Nếu rút thì phải rút tất cả các lực lượng.”
Nói ngắn gọn là, Zhukov từ chối tuân theo mệnh lệnh của Kulik và giải thích lý do việc không tuân thủ lệnh cấp trên cho Mátxcơva - vì sẽ không có lợi nêu rút lực lượng pháo binh khỏi khu vực đã giành được từ tay địch. Ý kiến của ông được chấp thuận, còn Kulik bị gọi trở về Mátxcơva ngay hôm ấy.
Zhukov nhận định, quân Nhật chỉ có thể triển khai một lần lực lượng lớn xe tăng. Nhận được tin xe tăng Nhật đang tiến ra vùng chiến sự, ông cho bố trí trước pháo binh tại khu vực duy nhất mà xe tăng địch có thế tác chiến được và bọn Nhật đã triển khai các đơn vị xe tăng của chúng theo đúng nhận định đó. Dưới sự chỉ huy của Zhukov, pháo binh Hồng quân đã dội mưa đạn vào quân địch, khoảng 100 xe tăng địch đã bị trúng đạn và bốc cháy, chỉ duy nhất một chiếc thoát được trở về.
Trong hồi ký của ông, Zhukov đánh giá cao những phi công ném bom kiểu bổ nhào của quân Nhật (mặc dù chúng thường ném bom ở tọa độ khá cao) và hiệu quả của lực lượng súng phòng không của chúng. Zhukov nói rằng, quân Đức đã thử nghiệm súng phòng không của mình cùng với loại của Nhật trong điều kiện như thật.
Zhukov bước vào cuộc chiến chống Đức Quốc xã với vị thế của một nhà chỉ huy quân sự đã giành được một chiến thắng mang ý nghĩa quyết định trong một chiến dịch có sự hiệp đồng tác chiến của lực lượng cơ giới và không quân. Simovov cho rằng, trong cuộc trao đổi với Zhukov sau chiến tranh, Nguyên soái rất trân trọng những sự kiện ở Khalkin Gol.
Zhukov nói, Bộ Chỉ huy quân Nhật tin chắc sẽ giành chiến thắng ở Khalkin Gol nên đã mời các tùy viên quân sự và phóng viên của Đức và Italia đến khu vực này để chứng kiên chiến thắng trong tầm tay.
Nhưng một nguy cơ mới lại nhanh chóng đến với Zhukov.
Trước bình minh ngày 3 tháng 7, đại tá I.M. Afonin, Cố vấn cao cấp của quân đội Mông Cổ lên núi Bain - Tsagan đế kiểm tra các trận địa phòng ngự của Sư đoàn kỵ binh số 6 của Mông Cổ. Ông phát hiện quân Nhật đã lợi dụng trời tối vượt qua sông Khalkin Gol và tấn công các đơn vị quân Mông Cổ. Lợi dụng ưu thể về lực lượng và hỏa lực, bọn Nhật đã chiếm giữ được ngọn núi và khu vực kế cận, còn Sư đoàn kỵ binh phải rút lui về hướng Tây Bắc. Rõ ràng, không có gì có thể ngăn chặn quân Nhận sẽ đánh mạnh vào hai bên sườn và sau lưng các lực lượng chủ lực của bộ đội Xô viết và Mông Cổ.
Zhukov ngay lập tức ra lệnh cho các đơn vị dự bị triển khai đến khu vực núi Bain - Tsagan theo hướng chính diện và tấn công địch. Ông cũng tố chức chuẩn bị một đòn tấn công hiệp đồng giữa các lực lượng gồm một lữ đoàn xe tăng, một trung đoàn cơ giới, một lữ đoàn pháo binh cùng với một tiểu đoàn pháo binh của Xô viết phối hợp với một tiểu đoàn thiết giáp của Mông Cổ. Tất cả các máy bay hiện có cũng nhận được lệnh báo động.
Yếu tố thực sự vô cùng quan trọng đối với Zhukov là phải cầm chân quân địch bằng hỏa lực của không quân và pháo binh cho đến khi các lực lượng dự bị tới và tổ chức phán công. Đế ngăn không cho quân Nhật vượt sông và đưa lực lượng lên khu vực núi, bom và pháo hạng nặng liên tục dội xuống không ngớt. Lúc này, quân Nhật áp đảo về số lượng, có tối 10.000 quân, trong khi bộ đội Xô viết chỉ có hơn 1.000 người, Lữ đoàn xe tăng số 11 của Zhukov có 150 chiếc và được tăng cường 154 xe bọc thép của Lữ đoàn thiết giáp số 7 và một tiểu đoàn thiết giáp trang bị pháo 45 ly của Mông cổ. Vì vậy, quân át chủ bài của Zhukov chính là đơn vị thiết giáp. Không có thời gian để trì hoãn đòn phản kích nữa, vì bọn Nhật đã nhận thấy sự lợi hại của xe tăng đối phương nên nhanh chóng triển khai các biện pháp phòng thủ và bắt đầu ném bom vào đội hình xe tăng. Các xe tăng của Zhukov không có chỗ ẩn nấp vì địa hình hàng trăm kilômét ở khu vực này đều là hoàn toàn trông trải, thậm chí không có lấy một bụi rậm nhỏ. Đến 3 giờ sáng ngày 5 tháng 7, sức kháng cự của quân Nhật bị bẻ gãy và buộc phải rút lui.
Một lính Nhật đã ghi lại những sự kiện xảy ra trong ngày 3 tháng 7 như sau: “Hàng chục xe tăng bất ngờ tấn công, khiến hàng ngũ quân ta hỗn loạn kinh khủng... Ngựa hý vang tròi, chạy tán loạn kéo theo những xe kéo pháo, ôtô tản ra mọi hướng. Hai máy bay bị bắn rơi. Tất cả quân lính bị mất tinh thần”.
Quân Nhật tiếp tục rút lui về bên kia sông, nhưng các phương tiện vượt sông đã bị công binh của chúng phá hủy vì sợ xe tăng Xô viết đột phá sang. Zhukov kể lại: “Những tên sĩ quan Nhật mặc nguyên quân phục cắm đầu nhảy xuống nước và chìm nghỉm trước mắt các chiến sĩ xe tăng”. Kêt thúc trận đánh, hàng nghìn xác chết, hàng đống xác ngựa, vô số các loại súng, đại bác, súng máy và ô tô bị phá hủy, hư hỏng ngốn ngang trên núi Bain - Tsagan; 45 máy bay Nhật, trong đó có 20 máy bay ném bom bố nhào bị bắn rơi.
Thất bại thảm hại của quân Nhật tại núi Bain - Tsagan và việc phòng ngự ở bờ Đông sông Khalkin thắng lợi đã cổ vũ tinh thần chiến đấu của quân Zhukov cũng như các đơn vị quân đội Mông Cổ. Các sĩ quan và chiến sĩ cùng những người lính nước bạn chúc mừng nhau chiến thắng. Cũng vào thời điểm đó, một cuộc tổng tấn công cũng được chuẩn bị để có thể mở màn trước ngày 20 tháng 8.
Việc tập trung các lực lượng và mọi hoạt động di chuyến quân được ngụy trang bằng tất cả các âm thanh, tiếng động có thể, đặc biệt là tiếng động cơ máy bay, tiếng pháo, tiếng súng cối và súng máy. Để giấu tiếng động cơ xe tăng đang vào trận địa, trong đó có cả loại xe tăng đang thử nghiệm và sau này trở nên nối tiếng - T-34, Zhukov ra lệnh tháo các bộ phận giảm thanh và ống xả của xe kéo. Việc chuyên quân vào ban đêm được nguy trang bằng tiếng bom nố ầm ầm do không quân đánh vào hậu quân Nhật - đây là một bài học hữu ích trong việc nghi binh lừa địch trong tổ chức chiến đấu.
Các sĩ quan tiến hành công tác trinh sát mặc quân phục của chiến sĩ. Zhukov cho rằng, chiến thuật nghi binh mang tính sống còn. “Chúng tôi biết quân Nhật thu được những cuộc đàm thoại và giải mã được những bức điện của chúng tôi”.
Công tác tình báo rất khó tiến hành vì theo như Zhukov nói: không có dân cư sống ở khu vực này và cũng không có hàng binh Nhật. Tuy nhiên, máy bay Liên Xô đã cung cấp những bức ảnh có giá trị về hệ thống phòng thủ của địch. Nhưng do quân Nhật cũng sử dụng các biện pháp nghi binh, trong đó chúng dựng cả các mô hình, nên các chiến sĩ của Zhukov phải rất cẩn trọng khi đưa ra kết luận cuối cùng và phải kiểm tra đi kiêm tra lại để khẳng định đâu là thật, đâu là mô hình giả của địch.
Trong tình hình đó, Zhukov có bất đồng ý kiến sâu sắc với một chỉ huy quân sự cấp cao là G.M. Shtern, nguyên cố vấn của Chính phủ Cộng hòa trong Nội chiến Tây Ban Nha, hiện giữ chức Tư lệnh Phương diện quân Liên Baikal nhưng được điều động tới Khalkin Gol. Tuy nhiên, vai trò của ông ta đường như rất mờ nhạt, có lẽ là ông ta đóng vai trò là một nhà ngoại giao hợp hơn là một nhà quân sự.
Trong ngày thứ ba của cuộc tổng tiến công tháng 8 tại Khalkin Gol, khi các hoạt động quân sự đã giám xuống, Zhukov có cuộc trao đổi với G.M. Shtern. Dường như vai trò của ông ta là phụ trách các công việc hậu phương cho Zhukov và hỗ trợ cho các lực lượng dưới quyền. Về mặt quân sự, nếu các chiến dịch chuyển sang các khu vực khác, hay phát triển thành cuộc chiến tranh, thì cụm tập đoàn quân của Zhukov sẽ trở thành một bộ phận trực tiếp trong biên chế Phương diện quân này (do Shtern đứng đầu). Cho tới khi xảy ra khả năng đó, hai vị chỉ huy vẫn có quyền hạn độc lập và trực tiếp báo cáo mọi tình hình với Mátxcơva. Zhukov kể: Shtern đến chỗ tôi và nói theo, đồng chí ấy không nên làm mọi việc quá sức. Nghĩa là, chúng tôi nên ngừng chiến để củng cố lực lượng trong 2 - 3 ngày để chuẩn bị cho các đợt tấn công tiếp theo và chỉ sau khi tạm nghỉ, chúng tôi mới nên tiếp tục bao vây quân Nhật. Shtern viện lý do rằng, các trận đánh đã giảm và chúng tôi đã bị tổn thất nhiều, nhất là ở hướng Bắc.
Tôi đáp lại, chiến tranh luôn là chiến tranh và tổn thất là điều không thể tránh khỏi, rằng những tổn thất đó có thể còn nặng nề hơn nữa khi chúng ta phải đương đầu với một kẻ thù dáng gờm và hung hăng như quân Nhật. Nếu ta trì hoãn ban đầu 2 hay 3 ngày chi vì những tồn thất và những phức tạp đó thì một trong hai khả năng sau sẽ xảy ra: hoặc là chúng ta sẽ không thực hiện được trọn vẹn kê hoạch ban đầu hoặc là sẽ phải lùi kế hoạchlại lâu hơn quá nhiều và do sự thiếu quyết đoán chúng ta sẽ phải gánh chịu tổn thất gấp mười lần. Nếu cứ theo lời khuyên của Shtern, chúng tôi đã làm tăng mức thiệt hại lên mười lần.
Sau đó, Zhukov hỏi Shtern là ông ta đang ra lệnh hay đưa ra lời khuyên. Nếu đó là một mệnh lệnh thì ông muốn có bằng văn bản, nhưng ông phải cảnh báo Shtern là sẽ phản đối mệnh lệnh đó về Mátxcơva, vì ông không nhất trí với nó. Shtern đáp lại, không phải ông ta dang ra lệnh mà đó là một lời khuyên và sẽ không viết bằng văn bản.
“Nếu đúng như thế thì tôi cũng không nhất trí với dề nghị của đồng chí. Tôi chịu trách nhiệm trước bộ dội vả tôi là chỉ huy ở đây. Công việc của đồng chí là cung cấp đủ hậu cần và giữ vững hậu quân cho tôi. Vì thế, đề nghị đồng chí không can thiệp vào các vấn đề khác nằm ngoài phạm vi nhiệm vụ của đồng chí”, Zhukov nói.
Zhukov thừa nhận, đó là một cuộc đối thoại “gay gắt, không kiềm chế và không mấy dễ chịu”. Shtern bỏ di. Khoảng 2 hay 3 tiếng đồng hồ sau, ông ta quay lại sau khi rõ ràng là đã tham khảo ý kiến của ai đó và nói với Zhukov: “Được rồi. Tôi cho rằng ý kiến của đồng chí là đúng. Tôi rút lại đề nghị của mình.”
Ngày 20 tháng 8 năm 1939. các lực lượng của Zhukov bắt đầu cuộc tống tấn công nhằm bao vây và tiêu diệt quân địch. Quân Nhật đã chiến dấu đến người lính cuối cùng. Cuối cùng thì cũng có một số người lính bắt dầu “thấy rõ bản chất những lời tuyên truyền chính thức về khả năng bất bại của Quân đội Thiên Hoàng là như thế nào khi chúng đang phải chịu những tổn thất, thương vong nặng nề mà không giành được một thắng lợi nhỏ nào trong suốt bốn tháng”.
Zhukov liên hệ tới trường hợp một tên lính Nhật, mà ông gọi là “một người lính đích thực”. Tên lính nay đã phải chịu bị muỗi đốt một cách thảm hại vì không có màn. Viên chỉ huy đại độiđã ra lệnh cho hắn phái ngồi im và không được rời khỏi vị trí để không bị phát hiện. Đến đêm, hắn bị đàn muỗi tấn công nhưng vẫn không hề di chuyển, cắn răng chịu để muỗi đốt cho tới sáng.
“Khi những người lính Nga hô lên tiếng gì đó và chĩa súng vào”, tên tù binh nói, “tôi liền giơ tay lên vì tôi không thể chịu cảnh khổ cực này thêm nữa.”
Zhukov đã hạ lệnh mang một ly vodka đến cho tên lính vì rất cần phải thu được những thông tin tình báo quan trọng ở đúng khu vực mà tên lính đó bị bắt. “Tôi thực sự ngạc nhiên khi thấy hắn nhìn vào chiếc ly và đề nghị một người lính của tôi uống một ngụm trước vì hắn sợ bị đầu độc. Hắn nói hắn là con trai độc nhất và vì thế sẽ là người duy nhất được thừa hưởng gia tài của bố hắn”. Zhukov bảo người phiên dịch nói với hắn rằng, theo những quy định quân sự mà bọn chí huy Nhật nói với binh lính thì khi bị bắt chúng sẽ chết với tiếng hô "Baizan” 1 . Tên lính cười gượng gạo và nói: “Cha tôi dặn tôi phải sống mà trở về, không được chết.”
1. “Xung phong” – ND
Nhận xét chung về các sư đoàn Nhật, Zhukov nói họ chiến đấurất ngoan cường. “Tôi phải thừa nhận rằng lực lượng bộ binh Nhật rất vững vàng.”
Ngày 31 tháng 8, những ổ kháng cự cuối cùng của quân Nhật đã bị tiêu diệt hoàn toàn. Các quan chức cấp cao của Mông Cổ, trong đó có Nguyên soái Khorlogin Choibalsan, đã tới tận nơi đặt sỏ chỉ huy để chúc mừng những người làm nên chiến thắng.
Zhukov đặc biệt ca ngợi gương một phi công Liên Xô đã cứu sống chỉ huy của mình bị rớt máy bay ngay trên vùng địch kiểm soát. Anh đã dũng cảm hạ cánh chiếc máy bay chỉ có một chỗ ngồi của mình xuống bãi đất mấp mô, lồi lõm, ấn người chỉ huy vào buồng lái và cất cánh ngay trên vùng đất địch. Zhukov nói, người phi công ấy đã chiến đấu theo đúng khẩu hiệu của Suvorov: “Phải cứu được đồng đội mình cho dù có phải hy sinh cả tính mạng”.
Một tấm gương đáng biêu dương khác trong một cuộc giao chiến với quân Nhật ở Mông cổ là một phi công Liên Xô đã lao máy bay của mình vào máy bay tiêm kích của quân Nhật và đã tiêu diệt được chiếc máy bay đó. Mặc dù một mảnh vỡ máy bay của địch đã văng vào cánh máy bay của anh nhưng anh vẫn đưa được máy bay quay trở lại sân bay an toàn.
Ghi nhận tinh thần dũng cảm chiến đấu hết mình của bộ đội trong cuộc chiến đấu tiêu diệt quân Nhật ở Khalkin Gol, điện Kremlin đã trao tặng Huân chương hạng nhất và danh hiệu Anh hùng Liên Xô cho 70 chiến sĩ.
Ngày 24 tháng 8, quân Nhật ở Mông cổ bị bao vây. Trong vòng 3 ngày, liên quân Xô viết - Mông cổ đã đánh bại các đợt tấn công ác liệt của địch và cuối cùng buộc quân Nhật phải rút lui với những tổn thất rất nặng nề. Đến hết tháng 8, mọi cuộc xung đột lớn chấm dứt. Ngày 15 tháng 9 năm 1939, Liên bang Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Xô viết, Mông Cô và Nhật Bản ký Hiệp định ngừng chiến.
Con số thương vong của phía Liên Xô trong cuộc chiến ở Khalkin Gol là rất cao nhưng của phía Nhật còn lớn hơn nhiều. Từ tháng 5 đến tháng 9, quân Nhật tham chiến ở Mông Cô bị tiêu diệt, bị thương, mất tích và bị bắt làm tù binh là 61.000 tên; gần 10.000 chiến sĩ Hồng quân hy sinh, chết vì vết thương hoặc bệnh tật và được ghi nhận là mất tích, khoảng 16.000 người bị thương. Quân Nhật mất 660 máy bay trong khi Liên Xô mất 249 chiếc.
“Kiến trúc sư trưởng” của chiến thắng Khalkin Gol, Georgi Zhukov, được tặng thương Huân chương hạng nhất và danh hiệu Anh hùng Liên Xô (sau đó, ông còn được trao tặng danh hiệu Anh hùng nước Cộng hòa Nhân dân Mông cổ). Hơn 17.000 chiến sĩ Liên Xô và 99 chiến sĩ Mông Cổ được thưởng các huân huy chương Xô viết. 3 phi công Y.V. Smushkevich, S.I. Gritsevets và G.p. Kravchenko trở thành những người đầu tiên được hai lần trao tặng danh hiệu Anh hùng Liên Xô.
Gần một năm sau, Hiệp định ngừng bắn được ký kết, tờ Times xuất bản tháng 7 năm 1940 đăng một bài báo tựa để Cuộc chiến tranh nhỏ viết rằng: Cuối tháng 9, Phương diện quân Viễn Đông của Hồng quân đã đánh tan lực lượng thiện chiến nhất của Nhật. Bộ Chiến tranh của Nhật thừa nhận con số thương vong là 18.000 người. Nhưng mới đây, qua một tài liệu tập hợp lời kể của những cựu sĩ quan Nhật ở Tokyo được tiết lộ cho thấy quân Nhật đã bị đè bẹp bởi bão lửa đạn pháo xe tăng Hồng quân độixuống đội hình trong khi tầm bắn của các xe tăng của Nhật còn kém tới 30 dặm nữa. Sự tàn phá và hủy diệt là không thể mô tả được.
Hàng trăm xác lính bộ binh Nhật phơi trên chiến trường bị cháy rụi không thể nhận dạng được. Quân Nhật đã sử dụng đội quân tinh nhuệ nhất của mình - Đội quân Quan Đông. Tập đoàn quân này được cơ giới hóa tốt, được trang bị những xe tăng hiện đại nhất của Nhật cũng như có lực lượng không quân mạnh. Theo Cục Thông tin thuộc Bộ Chiến tranh Nhật ở Tokyo, lực lượng không quân Nhật nhanh chóng chiếm được lợi thể trước những chiếc máy bay của Phương diện quân Viễn Đông, nhưng sau khi 700 xe tăng cùng 50.000 bộ binh Hồng quân được triển khai thì họ mất lợi thế trên chiến trường. Quân Nhật đã phát hiện thấy sức mạnh khủng khiếp của những xe tăng kiểu mới này và nhận thấy vùng đồng bằng Mãn Châu bằng phẳng là địa hình rất thuận lợi đế phát huy tối đa sức mạnh của chúng. Đây là nhân tố quyết định khiến quân Nhật phải chấp nhận đình chiến.
Trong khi đó, cả thế giới đã ngạc nhiên và hầu như không tin vào những thông cáo mà quân đội Nhật đưa ra. Cảm nhận chung là, những thông háo như vậy của Tokyo về “Cuộc chiến tranh nhỏ” ở Mông Cổ là những luận điệu tuyên truyền nhưng thiếu tính thuyết phục cần thiết, vì theo đó, Hồng quân đã bị thiệt hại vô cùng lớn trong các trận không chiến (chang hạn, trong hai tháng giao tranh, khoảng 550 máy bay chiến đấu của Liên Xô và Mông cổ đã bị phá hủy), trong khi quân Nhật hóa ra lại hầu như không bị tổn thất gì. Sau này, được biết, Trưởng phòng Báo chí của Đội quân Quan Đông đã bị cách chức vì đưa ra những thông tin sai lệch và những thông báo có tính phóng đại về chiến thắng ngoài sức tưởng tượng của không quân Nhật.
Theo Hiệp định ngừng bắn, đường biên giới Mông Cô -Mãn Châu vẫn được giữ nguyên như trước, tức là theo bờ phía Đông sông Khalkin Gol.
Chiến thắng của Zhukov ở Mông cổ đã khẳng định ảnh hưởng về chính trị và chiến lược vượt ra ngoài phạm vi khu vực thung lũng sông Khalkin Gol xa xôi ở Mông cổ. Bằng việc tập trung hỏa lực khống chế chiến thuật và sự chỉ huy tập trung chặt chẽ với sự linh hoạt tối đa, Zhukov đã tấn công quân Nhật với lực lượng áp đảo gấp bốn lần quân địch. Và sau này ông không bao giờ xa rời kế dùng binh đã giúp ông giải nguy được tình huống “ngàn cân treo sợi tóc” này.
Cuộc phản công dữ dội của Hồng quân và bộ đội Mông cổ đã khiên cho các chỉ huy cao nhất của quân đội Nhật, một đội quân chưa từng nếm mùi thất bại, phải xem xét lại quan diêm về sức mạnh và khá năng sẵn sàng chiến đấu của Hồng quân, nhất là tinh thần của bộ đội Liên Xô.
Một điểm còn nghi ngờ là, quân Nhật gây ra sự kiện Khai kin Gol gần biên giói Liên Xô chỉ một tuần sau khi Chính phủ Chamberlain tuyên bố trước Hạ viện ngày 06 tháng 5 rằng, Anh và Pháp đã trao đổi quan điểm với nhau sau khi nhận được đề nghị của Liên Xô về việc đảm bảo an ninh lẫn nhau.