HÔM ấy, Thao sắp sửa đi làm thì nghe ở trong sân có tiếng nói to :
– Ăn vào mồm thì phải giả người ta chứ ! Cứ nay hẹn, mai hẹn thì người ta có đội đá ở đời đâu mà đi đòi mãi được ! Không có tiền thì móc họng ra mà giả người ta.
Thao lại sát bao lơn thì nghe rõ tiếng Lê van lơn:
– Thôi, xin khất bà một hẹn nữa. Thế nào chiều mai tôi cũng xin giả bà.
– Chiều ! chiều ! Mấy chiều rồi ! Tôi nói trước cho cô biết, lần này mà không giả tôi thì không xong với tôi đâu đấy.
– Vâng, mai tôi không có giả bà thì bà muốn làm gì thì làm.
Câu ấy làm cho Thao não ruột. Rồi chàng mường tượng đến những nhượng bộ, những sa ngã đến cho một thiếu nữ khi đã bị tình thế éo le lôi đi. « Muốn làm gì thì làm ! » Trời ơi ! Câu ấy thốt ra ở một thiếu nữ nó mới não nùng, bi đát làm sao. Thứ nhất, chàng lại biết thiếu nữ ấy giàu lòng, giàu danh dự, giàu e thẹn. Từ đấy cho đến khi ra sở, và cho tới lúc về, luôn luôn chàng bị vấn vương vì mấy chữ ấy : « Muốn làm gì thì làm ! »
Thì ra bây giờ chàng mới thấy rằng cảnh ngộ đưa người ta đi xa. Và ở trên đời này, có nhiều kẻ đau đớn rất đáng thương. Càng đáng thương khi những kẻ ấy phải giết lòng mà làm những việc mình không thích. Lúc ấy, chàng mới nhận ra rằng : muốn lần tới chỗ tuyệt cao, tuyệt đẹp của kiếp người, không thể bắt chước như pháp luật – dù là cái pháp luật rất công bằng : định tội người ở sự việc – Mà phải biết lần từ đầu mối con đường nó đưa người ta đến việc ấy.
Chàng nhận thấy rằng sống ở đời cần phải tha thứ, rộng lòng tha thứ cho nhau nhiều lắm. Mà chỉ công bằng thôi, chưa đủ. Phải biết thương, thương nhau bằng cái thương bao la của đức Phật, bằng cái thương trời bể của Jesus. Có như thế thì kẻ đau khổ mới có chỗ gửi lòng, mà những kẻ có tội mới có cơ cải-hoá. Chỉ nhìn thấy có tội lỗi mà không thấy con đường từ đâu nó đưa đến, rồi để cố mà thương, cố mà tha thứ, tha thứ để nâng đỡ thì cảnh buồn thảm trên trái đất không bao giờ hết được. Cũng như không bao giờ hết được những tội lỗi chúng đã không có chỗ để mở lòng, mở lòng để tìm một câu khuyến khích, một cử chỉ xót thương.
Càng phải biết xót thương, những người tốt số hơn kẻ khác ; càng phải biết khuyến khích, những người may mắn đã hiểu lẽ phải trái ở đời ; càng phải biết tha thứ, những kẻ đã trông thấy đầu giây mối nhợ của nhiều nguồn tội lỗi. Và càng nên rộng lượng tha thứ những kẻ chính thân mình đã chìm đắm trong tội lỗi, rồi nhờ một nghị lưc mà thoát ra được móng vuốt của Ác-thần.
Thao nghĩ đến đời mình, nghĩ đến sự may mắn giời dành cho mình, nghĩ đến những con đường chập chững đi trong ba mươi năm nay, rồi bỗng thấy thương cả bà Ký, thương cả Trà, thương cả Diễm, thứ nhất là thương Lê, người đã không làm gì nên tội. Chàng càng bào-hao nghĩ tới cái ngày mai đen tối của Lê sau này. Chàng nhớ đến một cách sợ hãi lời nói của Viễn : « Chị và mẹ đã hư như thế, rồi cũng đến hư thôi ».
***
« Cô ấy bảo chiều giả, nhưng chiều thì lấy đâu ra mà giả ? » Luôn luôn, chàng tự nhủ với mình như thế. Rồi chàng tưởng tượng ngay đến cái việc không đẹp Diễm sẽ làm, Trà sẽ làm, hay Lê sẽ làm để cho có tiền để giả tiền gạo. Cứ tưởng tượng thế mà chàng thấy ở trong hồn chàng có một cái gì nó tối lại.
Từ hôm xảy ra cái việc rắc rối, bà Tham Thành áp đảo tận nhà định đánh thì bên bà Ký không đánh bạc, và cũng không đàn địch nữa. Nhưng Thao biết chắc rằng rồi thế nào những việc ấy cũng phải diễn lại, bởi vì nhu cầu thúc dục gia đình họ Nguyễn không thể làm khác. Chàng nghĩ đến một cách ái ngại những túng thiếu của nhà Lê. Chàng muốn tìm cách giúp, nhưng chưa biết giúp bằng cách nào để cho người nhận khỏi thẹn.
Buổi tối, chàng đang băn khoăn tìm cách thì nghe gác trong lại có tiếng đàn hát. Chàng thở dài rồi thốt ra :
– Thôi !
Sau tiếng ấy, chùng bỗng cảm thấy ở trong mình như có một cái gì mất đi. Cái gì ấy là một chút sáng sủa, một chút vui tươi, hay là gì gì, chàng không biết. Chàng chỉ biết cái gì ấy đẹp lắm. Vì chàng không làm cái việc mà lòng chàng bắt phải làm, vì chàng đã không tìm được cách giúp gia đình Lê, nên cái ấy mất đi.
Chín giờ, lúc bác Bếp lên dọn giường cho chàng đi ngủ, chàng hỏi ngay :
– Gác trong lại đánh bạc đấy ư ?
Bếp chép miệng :
– Cậu bảo chả đánh bạc thì làm thế nào ! Nửa tháng giời nay vì sợ tiếng và nể cậu, không chứa gá, trong nhà túng lắm rồi. Tiền bên Lào gửi về thì các cô ấy tiêu như phá hết ngay. Bây giờ tiền thịt, tiền gạo không có giả họ đòi như rươi.
Thao nhún vai :
– Thế nhân tiình cô Trà cô Diễm đâu ?
Bác Bếp trề môi :
– Nhân tình thời buổi này ! Cậu tưởng ai cũng được như cậu ấy à ?
Rồi vừa buông màn, Bếp vừa nói :
– Nhưng thôi, thế này mai lại có tiền giả người ta rồi. Ấy vì nghe lời cậu, con cũng thương tình cho vay hai mươi bơ gạo rồi đấy. Sáng mai, con phải đòi sớm mới được ; không thì lại hết thôi.
Thao quay ngay lại :
– Thôi đừng đòi người ta. Và nhỡ người ta không có, hỏi vay, cứ cho vay. Hình như thằng Quân nó không đi học nữa phải không ?
– Cậu tính tiền đâu giả tiền học. Thôi đã một tuần lễ nay rồi. Nhưng may ra thì mai lại đi. Bởi có ông Quỳnh, ông Tòng là những người ngấp nghé cô Lê thì nay bạc lại to.
Thao ngần ngừ một khắc :
– Gá một đêm như thế, phỏng được độ bao nhiêu ?
– Hôm nay đánh to, may ra được dăm đồng. Nhưng chỉ sợ bà ta lại đánh mất thì thật là dầu mỡ chó liếm.
Thao thấy tiếng lạ, hỏi ngay :
– Dầu mỡ chó liếm là thế nào ? ông nói cái gì đấy ? Người ta có nghèo, người ta mới phải làm thế. Tại làm sao ông lại rủa người ta ?
– Không, thưa cậu, con có dám rủa người ta đâu. Dầu mỡ chó liếm nghĩa là hồ chẩu hết cả, phục dịch cả đêm mà chẳng được gì.
Thao bật phì cười :
– À, ra thế. Nhưng thế thì cũng chả chắc gì. Biết mai có giả được người ta không. Tôi xem ra hình như con mẹ hàng gạo gớm lắm kia đấy.
– Thưa cậu, gớm cả. Mai mà không có giả chúng nó thì phải biết. Họ thì nói rứt từng miếng thịt ra đấy.
*
Sáng hôm sau,Thao đang rửa mặt liếc xuống sân, thấy Lê cứ thập thò không dám vào. Và đã mấy lần, nàng quay ra lại quay vào.
Thao sực nghĩ đến lời bác Bếp nói với mình ngày hôm qua, vội vàng ném khăn mặt chạy xuống :
– Cô Lê hỏi gì tôi đấy ?
Mặt Lê bỗng đỏ tía. Nàng ấp úng mãi mới thốt ra được một câu nó chẳng nói gì cả :
– Thưa… thưa ông… Tôi… muốn…
Dẫu rằng Thao đã tự nhủ mình phải hết sức khôn ngoan để khỏi làm tủi những người nhờ mình, nhưng lúc đó thấy Lê, lòng chàng thấy thương cảm quá không dằn được nữa :
– Có phải cô cần tiền thì đây tôi cho cô vay. Chỗ tôi với cô ấy mà.
Không hiểu sao, Lê bỗng chối phắt :
– Không, không, có phải thế đâu. Tôi đến… để… khất tiền nhà ông đấy thôi.
Câu ấy chỉ là một câu của tự ái bật ra, nhưng Thao hiểu, Thao hiểu bởi vì Thao đã lấy lòng mà hiểu lòng. Chàng vội kéo tay Lê vào phía trong:
– Xin cô tin tôi, tin tôi như một người anh ruột của cô.
Rồi với một cái nhìn trách móc :
– Sao cô lại nỡ nói dối tôi trong khi tôi quý cô không biết đâu là bờ bến.
Cái nhìn ấy có một mãnh lực xáo trộn cả ruột gan Lê. Nàng thú nhưng thú bằng nước mắt :
– Không, em có dám nói dối đâu. Nhưng… trông thấy ông, em ngượng lắm.
– Thôi, cô đừng khóc nữa, tôi hiểu, tôi hiểu cả. Cô cứ nên coi tôi như anh cô thì tự dưng cô không thấy ngượng nữa. Mời cô lên đây, cô cần bao nhiêu tôi xin đưa.
– Không, em không cần bao nhiêu đâu. Vì nợ người ta đòi rát quá, nên em mới phải buộc lòng hỏi ông chứ, xin ông biết cho rằng em khổ tâm lắm.
Thao vừa nắm tay Lê vừa nói:
– Không, tôi biết, tôi biết. Nhưng cô đừng ngại. Thì tôi đã bảo cô cứ tin tôi như người anh ruột ấy mà. Cô đừng nề hà gì. Cần, cô cứ hỏi tôi. Ở đời… người ta có lúc thế này thế khác, chẳng qua cũng đầu đen máu đỏ cả, chúng ta thương nhau, thế thôi.
Rồi lên đến gác, sau khi kéo ghế mời Lê ngồi :
– Chẳng qua tôi may mắn sinh vào một gia đình giàu cỏ, thì lúc cô túng, tôi sẵn, tôi cho cô vay.
Và cười một tiếng để phá cái không khí ngượng nghịu :
– Giá thầy me cô mà giầu như thầy me tôi thì đời nào cô phải hỏi vay tôi.
Cố làm thân mật :
– Hôm nọ, cụ tôi ở đây, cụ tôi cứ than thở không có được một người con gái như cô ; và cụ tôi bảo giá có con gái thì cụ tôi muốn cho nó tính nết giống cô.
Rồi vừa đi về phía tủ sắt, vừa hỏi vọng lại :
– Em gái anh lấy hai trăm nhé ?
Lê đứng phắt dậy, hấp tấp nói ngay :
– Chết ! không ! em chỉ cần mười đồng, để giả một món nợ gấp thôi.
Mặc dầu Lê nói thế, Thao cũng cứ lấy hai trăm mang lại, đặt vào tay Lê :
– Mười đồng thì tiêu được gì ? Thôi cô cứ cầm cả lấy hai trăm này, bao giờ cô giả tôi cũng được.
Lê luống cuống, vội vàng ấn tập bạc giả lại:
– Không ! không ! không ! Nếu thế thì em không dám vay nữa đâu. Vay ông mà biết không giả được thì em không dám vay.
Thấy Thao cứ cố dúi vào tay, Lê lại nói :
– Với lại em không cần gì nhiều như thế này.
Biết Lê thành thực không muốn như thế, và nếu «bị» cầm cả hai trăm thì nàng khổ lắm, Thao phải nhượng bộ :
– Thôi thế cô cầm một trăm vậy. Và nếu cô không cầm thì thật cô không phải là em tôi nữa.
Nét mặt Lê vẫn còn đầy khổ sở :
– Lạy ông, ông có thật thương em thì ông đừng buộc em phải cầm nhiều như thế. Em không dùng gì đến đâu, và rồi người ta tiêu phí mất cả.
– Thôi thế cô cầm năm chục vậy.
Lê nể quá, nàng đành nhượng bộ :
– Thôi thế em xin vay ông hai chục thôi. Hơn nữa thì em không thể giả được đâu. Mà không giả được thì không đời nào em dám cầm
