Trong cuốn sách này, Nụ cười của Shoko là tác phẩm đầu tay của nhà văn Choi Eun-Young, và cũng là tác phẩm được giải thưởng Nhà văn trẻ lần thứ 5. Xét về điểm này, Nụ cười của Shoko hẳn là tác phẩm hết sức đặc biệt đối với tác giả. Dù không thể so sánh được, nhưng tôi cũng mang một cảm giác rất khác thường đối với tác phẩm Nụ cười của Shoko. Bởi khi Nụ cười của Shoko được quyết định chọn là tác phẩm đạt giải, tôi cũng là một trong các giám khảo, và thông qua tác phẩm, tôi mới biết đến tác giả Choi Eun-Young.
Tất nhiên, bản thân mối nhân duyên như thế là việc bất cứ lúc nào cũng có thể xảy ra, vì thế đây không phải là chuyện gì quá đặc biệt cả. Dù nói là được giải Nhà văn trẻ, nhưng tác giả Choi Eun-Young cũng chỉ là một trong bảy người được giải, còn tôi chỉ là một trong sáu người thuộc ban giám khảo. Tuy vậy, việc tôi nhắc lại chuyện này giữa lúc tác giả Choi Eun-Young ra mắt tập truyện đầu tiên, lý do là bởi vì khi ấy, Nụ cười của Shoko đã gây ấn tượng mạnh mẽ đối với ban giám khảo của giải Nhà văn trẻ. Tôi thấy có lẽ nên bắt đầu bài viết này bằng việc nói về ấn tượng đó. Tôi xin nói luôn, truyện Nụ cười của Shoko chính là bản thu nhỏ của cuốn sách trên tay bạn. Mặc dù hồi đó tất nhiên thật khó để biết được điều này.
2.
Một tác giả mới ra mắt chưa được bao lâu lại có truyện ngắn đầu tay được ban giám khảo giải thưởng Nhà văn trẻ năm 2014 chọn làm tác phẩm đoạt giải, xét về điểm này, nhiều người đã cảm thấy có ấn tượng đặc biệt. Các thành viên ban giám khảo chấm giải cũng cảm thấy giống như vậy. Ban giám khảo giải Nhà văn trẻ đã chọn các truyện vừa và truyện ngắn của các tác giả mới được xuất bản vào năm trước đó để tiến hành chấm giải vào đầu năm sau. Khi ban giám khảo tiến hành chấm giải vào tháng 1 năm 2014, tác giả Choi Eun-Young ra mắt văn đàn vẫn chưa được một mùa, và tác phẩm đã xuất bản cũng chỉ mới có một truyện ngắn đầu tay, vậy nên có thể coi như là một tác giả còn “mới toanh.” Tác phẩm của một tác giả như thế mà lại được giải, điều này khiến cho ai cũng không khỏi ấn tượng. Tất nhiên trường hợp này cũng không phải chưa từng có tiền lệ, ngay năm 2013 trước đó, truyện ngắn Nhà ảo thuật trên phố của tác giả Kim Jong Ok đoạt giải Nhà văn trẻ lần thứ 4 cũng là tác phẩm được giải Văn học xuân mới, tức đó cũng là tác phẩm đầu tay của tác giả. Mặc dù điều này sở dĩ là bởi giải thưởng Nhà văn trẻ hướng tới đối tượng nhà văn “trẻ” theo nghĩa “ra mắt trong mười năm trở lại đây”. Dẫu sao đi nữa, dù không phải không có trường hợp tương tự, nhưng tác phẩm đầu tay Nụ cười của Shoko vừa xuất bản chưa được hai tháng mà đã được chọn trao giải như vậy, thật khiến cho ai nấy đều thấy thật đặc biệt.
Trong quá trình chấm giải có một trong những điều ấn tượng khác nữa, đó là phản ứng của giám khảo đối với truyện Nụ cười của Shoko. Các phản ứng đó nhìn chung đã được thể hiện trong bản đánh giá chấm giải, nhưng phản ứng nổi bật trong số đó đã được nhà văn Lim Chul Woo nhắc tới như sau:
“Tác phẩm “Nụ cười của Shoko” của Choi Eun-Young đã khiến tôi một lần nữa phải suy nghĩ lại xem cái gọi là sự cảm động mà một tác phẩm đem lại cho người đọc là gì. Đây là một tác phẩm đầy cảm động mà lâu rồi tôi mới được gặp, một tác phẩm thể hiện được sự chân thành và tình cảm nồng nhiệt của người viết.”
Nhà phê bình văn học Shin Hyung Chul cũng đã đánh giá tác phẩm “đem lại cảm giác về “sự chân thành” và làm lay động lòng người” – đây cũng là một cách diễn đạt khác của phản ứng ở trên, và tôi cũng vậy, trong lúc đọc Nụ cười của Shoko, có những đoạn đã khiến lòng tôi xúc động. Đó là những đoạn như khi người ông lên thăm cháu gái sống một mình trong căn nhà trọ một phòng ở Seoul rồi sau đó quay về, đoạn người ông bị mắc mưa, người cháu muốn giương ô che cho ông nhưng chiếc ô bị hỏng nên không bung ra được... hay đoạn mãi đến sau này, người cháu gái mới hiểu tấm lòng của ông mình. Tuy nhiên, tấn kịch cảm xúc diễn ra trong mối quan hệ ông bà và cháu như thế này tự bản thân nó khó tránh khỏi sự nặng nề và chỉ sơ sảy một chút thôi cũng có thể làm hỏng cả tác phẩm, mặc dù vậy, tác giả đã thể hiện được những cảm xúc đó một cách thật tự nhiên, và lại còn dẫn dắt câu chuyện rất tốt – tôi thấy thật là cừ khôi. Việc một tác phẩm dù là đầu tay của một tác giả mới mà đã có thể làm được như thế khiến tôi thấy thật đáng nể, và tôi cũng đã viết như vậy vào bản đánh giá chấm giải.
Vậy nghĩa là bây giờ tôi đang nói rằng Nụ cười của Shoko là một tác phẩm xuất sắc? Một tác phẩm được nhiều người ủng hộ và được nhận giải thưởng – khen một tác phẩm như thế chẳng phải là lẽ đương nhiên sao? Tất nhiên nhìn chung thì là như vậy, nhưng không phải tất cả chỉ có vậy.
Ở trên tôi có viết rằng phản ứng của ban giám khảo là rất ấn tượng, nhưng không phải vì ban giám khảo phản ứng như vậy nên tôi mới khen như thế. Tất nhiên làm giám khảo thì cũng chẳng phải là gì ghê gớm cả. Giám khảo cũng là độc giả, một kiểu độc giả đọc nhiều hơn các độc giả thông thường một chút, và lại được giao trách nhiệm nên buộc phải đọc vô cùng cẩn thận. Tác phẩm được những người như vậy chấm chọn nên cũng không khác gì việc nhận được phản ứng tốt của bạn đọc, mặc dù vậy, để có thể khiến người đọc thốt ra từ “cảm động” cũng chẳng phải việc dễ dàng gì. Nụ cười của Shoko gây ấn tượng với tôi chính là ở chỗ đây là một tác phẩm đã tạo được phản ứng hiếm có – “cảm động” – ở những đối tượng độc giả hơi có chút đặc biệt – ban giám khảo.
Nếu như bạn hỏi tôi rằng điều đó lại đặc biệt tới mức như thế sao, thì tôi chỉ có thể trả lời rằng đúng là như vậy. Lời khen ngợi đối với một tác phẩm thường khá đa dạng từ khen trực tiếp đến khen gián tiếp, nhưng trong số đó, nhận xét “thật cảm động” hoặc “làm lay động lòng người” là nhận xét giữ vị trí khá đặc biệt. Nói cách khác, điều đó có nghĩa là tác phẩm đã chạm được đến tâm hồn của người đọc, nói rõ hơn nữa thì tất cả những sự cảm động theo nghĩa đó chắc chắn cuối cùng sẽ dẫn hướng tới nghệ thuật. Bởi lẽ, việc đến gần được với trái tim người tiếp nhận, làm họ thấy đồng cảm và từ đó làm rung động tâm hồn họ bằng phương thức nào đi nữa, dù không thể nói rằng điều đó hoàn toàn là nghệ thuật thì vẫn có thể nói đó là cốt lõi hay lý do tồn tại của ít nhất quá nửa tác phẩm nghệ thuật. Theo đó, lời khen “cảm động” là cấp độ cao nhất trong số những lời ngợi ca dành cho một tác phẩm, hơn nữa được nghe lời khen này từ tác giả Lim Chul Woo của Nhà trọ trăm năm cũng không phải là dễ dàng gì. Đây rõ ràng là một điều rất ấn tượng.
Ở đây lại có thêm một điểm ấn tượng đặc biệt nữa về Nụ cười của Shoko. Điểm này liên quan tới văn phong phải nói là có chút độc đáo. Nhà văn Ha Sung Ran tham gia chấm giải đã viết về điểm này như sau.
“Điều tốt đẹp của tác phẩm này có lẽ chính là ở chỗ đó là tác phẩm đầu tay của tác giả Choi Eun-Young. Ở tuổi đó mà viết văn, mà ra tác phẩm đầu tay, mà làm một tác giả tìm tòi thử nghiệm để viết văn... thì có lẽ tác giả đã dụng công ngay từ phần mở đầu tác phẩm với những chất liệu và câu từ đủ để khiến ban giám khảo phải chú ý. Vậy nhưng tác phẩm này lại cứ thế chảy trôi một cách bình thản, chẳng hề có một kỹ thuật nào, tựa như đang cho người đọc thấy cuốn nhật ký của nhân vật chính. Ban đầu, tôi đã thấy hơi có chút nhàn nhạt bằng phẳng, nhưng không biết tự lúc nào, tôi đã bị mê hoặc bởi sự bình thản đó.”
Đánh giá như vậy thì tất nhiên là khen rồi, nhưng không chỉ đơn giản có thể. Đã là một tác giả dự bị với mong muốn đăng đàn, hẳn ai cũng sẽ muốn được thể hiện khả năng của bản thân, vậy nhưng tác giả này lại không như vậy – giám khảo Ha cho biết đã coi như một phẩm chất tốt đẹp. Việc coi đây là một nét tốt đẹp cũng có thể do có cảm tình với tác phẩm Nụ cười của Shoko . Vậy nhưng đối với một tác giả mới, sự thanh đạm không tìm thấy chút kỹ thuật nào tự bản thân nó có thể trở thành con dao hai lưỡi. Kỹ thuật giống như chiếc thang mà cuối cùng sẽ phải xóa bỏ, vì vậy khi đạt đến một giai đoạn nào đó, nó có thể sẽ không còn cần thiết nữa. Tuy nhiên, với những tác giả mới thì nói như vậy không dễ chút nào.
Nghệ thuật về cơ bản là thông qua sự điêu luyện về kỹ thuật và sự trau dồi mà đạt tới đẳng cấp cao. Vì vậy, hẳn cũng là lẽ đương nhiên khi những tác giả mới nhiều tham vọng muốn chứng minh mình đã đạt tới một trình độ đáng kể. Hơn thế nữa, nếu như liên quan đến việc vượt qua được cánh cổng của cơ hội thành công thì càng không thể không bận tâm đến điểm đó. Đương nhiên họ sẽ cố gắng để thể hiện được những thứ như cái gọi là “giác quan mới” trong văn học, những thứ như chất liệu, văn phong hay thủ pháp. Vậy nhưng với một nhà văn mới không bận tâm đến điểm đó thì phải nhìn nhận thế nào đây? Nếu một nhà văn mới dù không bận tâm đến điểm đó mà vẫn có thể tạo được thiện cảm, thì điều này có thể nhà văn đó thực sự đã đạt chuẩn tài giỏi, hoặc cũng có thể là trường hợp ngẫu nhiên gặp may được một lần. Do đó cũng có thể là không có năng lực được tới mức như thế. Tất nhiên dù là trường hợp nào thì những đánh giá về tác phẩm Nụ cười của Shoko cũng không có gì thay đổi, nhưng nếu là về khả năng sau này của một nhà văn mới thì các đánh giá hoàn toàn có thể thay đổi.
Hiện tại, tác giả Choi Eun-Young đã ra một tập truyện ngắn nên đã có thể nói rõ hơn một chút, nhưng khi chấm giải, chỉ nhìn vào một mình tác phẩm đầu tay Nụ cười của Shoko nên dù thế nào cũng có vẻ khó mà nói cho rõ được. Trong bản đánh giá chấm giải của nhà văn Kwon Yeo Seon, cũng có thể thấy được một cái gì đó tựa như sự mơ hồ ấy, nhà văn Kwon đã viết về Nụ cười của Shoko như sau: Tác phẩm này mang một “vẻ đẹp của truyện ngắn truyền thống hiếm gặp gần đây”, và “nhìn thoáng qua thì dường như chưa thể thoát khỏi khuôn mẫu như sách giáo khoa. Vậy nhưng sức mạnh lặng lẽ chầm chậm bền bỉ tiếp nối câu chuyện, nguồn sức mạnh hoàn toàn không giống như của một nhà văn mới đó lại quý giá và hiếm có hơn so với bất cứ tác phẩm theo trường phái giác quan mới nào.” Ở đây ta thấy một kiểu mỉa mai được gọi là “một tác phẩm hay nhưng không mới”.
Dù trong thể loại nào, đối với nghệ thuật hiện đại, tiêu chuẩn đánh giá cao nhất vẫn là sự mới mẻ độc đáo. Bạn phải khác với những người khác, bạn phải có sự sáng tạo và cá tính của riêng mình. Trường hợp tệ nhất, lời đánh giá sẽ là “hình như đã thấy ở đâu đó nhiều rồi”, hoặc “vậy là bắt chước người khác rồi”. Đẹp và xấu vốn là thước đo quan trọng trong mỹ học truyền thống, nhưng những thứ như thế không còn thành vấn đề nữa. Giờ đây, đẹp mà cũ kĩ thì còn tệ hơn cả xấu, xấu mà mới lạ thì còn có giá hơn cả đẹp. Đó là nhận thức thẩm mỹ hiện đại với sự khác biệt so với truyền thống, và cũng là tiêu chuẩn đánh giá mang tính cảm quan thông dụng trong mức độ cảm nhận cuộc sống thường ngày, bao gồm không riêng gì nghệ thuật, mà cả sản phẩm hay ý tưởng. Đó là thước đo cao nhất của thế giới cảm quan mà chúng ta đang sống.
Hẳn cũng phải nói rằng cảm giác về văn phong cơ bản cũng giống như vậy. Xung quanh chúng ta có vô vàn câu chuyện, vấn đề là chọn câu chuyện nào, thể hiện câu chuyện đó ra sao. Tầm vóc của một tác giả hay tác phẩm được quyết định dựa trên góc độ đó. Tuy nhiên, vấn đề ở chỗ cái gọi là cảm nhận đó lại liên tục biến đổi và chuyển động như thời trang. Sự cũ kĩ ngược lại với sự mới mẻ, nhưng việc phục cổ dù theo lối xưa nhưng cũng có thể chính là sự mới mẻ. Nếu như thời trang – thay đổi theo đơn vị 1 năm – nằm ở đỉnh cao của cảm giác này, thì phải nói rằng, xét về điểm biến động mang tính cảm giác, văn học nằm ở phía ngược lại. Phải chăng trong nghệ thuật kể chuyện, để có thể đạt tới sự thay đổi về tính cảm thụ thì cần phải có thời gian ở mức độ nào đó. Có lẽ phải dùng đơn vị tối thiểu là 10 năm? Trường hợp những tác phẩm mà chúng ta gọi là “kinh điển”, có thể nói đơn vị thời gian là 50 năm, hoặc lâu hơn nữa là 100 năm. Lý do hẳn là vì thể loại văn học tiểu thuyết tự nó đã mang một thân hình đồ sộ nên thay đổi thật chậm chạp, vì vậy khó có thể coi đó là phương tiện phản ánh nhanh nhạy sự biến đổi của tính cảm thụ được.
Bất chấp tình hình như vậy, những phản ứng mà tác giả Choi Eun-Young đã tạo ra thông qua tác phẩm Nụ cười của Shoko, những đánh giá như “mang tính chính thống, bằng phẳng, không có kỹ thuật” không thể nói là không ấn tượng. Nếu nói chính xác hơn, ấn tượng chính là ở chỗ, mặc dù bị đánh giá như vậy nhưng tác phẩm của tác giả vẫn đoạt giải, không những thế lại còn được nhận xét là cảm động. Nếu bỏ hết câu chữ văn hoa mà nói thẳng theo hướng tiêu cực, thì cái gọi là “truyền thống” chính là cũ kĩ, cái gọi là “không có kỹ thuật” chính là còn non nớt. Như vậy dù cũ kĩ và non nớt nhưng lại vẫn đầy cảm động sao? Điều này chỉ có thể nói rằng thật cừ khôi. Nói như thế này rồi, tôi lại nghĩ rằng, có lẽ sự cảm động là thứ chỉ có thể đạt tới thông qua sự cũ kĩ và non nớt, chứ không phải là sự điêu luyện hay mới mẻ. Dù thế nào đi nữa, cảnh tượng mà Nụ cười của Shoko tạo ra, tự bản thân nó chắc chắn đã là một việc thật đáng kinh ngạc rồi.
Tác giả Choi Eun-Young đã đưa một sức mạnh vào nền tảng lối kể chuyện của mình, sức mạnh đó đã được giám khảo Kwon miêu tả là “đã bền bỉ tiếp nối mạch truyện, một sức mạnh không giống một tác giả mới chút nào”. Bây giờ nhìn lại thì thấy, vì có nguồn động lực đó nên mới có thể đạt được kết quả như thế, nhưng vào thời điểm chấm giải, thật khó để nói rõ về sức mạnh đó, phải đến tận thời điểm này, khi tác giả đã ra một tập sách thì chắc hẳn sẽ rõ hơn một chút.
3.
Gần ba năm trôi qua, truyện vừa Nụ cười của Shoko đăng trên tạp chí giờ đã trở thành cuốn sách Nụ cười của Shoko được xuất bản riêng. Thông qua toàn bộ tập sách này, thứ hiện lên rõ nhất chính là sức mạnh thuần khiết và trong sáng thấm đẫm trong cách kể chuyện. Nói cách khác, sức mạnh đó không phải luồng khí nóng, mà gần với hơi ấm hơn, sức mạnh đó không phải là sức mạnh, mà gọi là sinh lực thì có lẽ sẽ phù hợp hơn, nhưng nếu ví von một chút thì sức mạnh đó cũng giống như hơi ấm đột nhiên ùa tới khi bước vào một căn phòng ấm áp giữa mùa đông giá rét. Đó là một sức mạnh dịu dàng ấm áp dường như không ai có thể phương hại được, là nguồn sức mạnh tràn trề nhưng không áp chế. Nếu như đọc một hơi hết toàn bộ cuốn sách, ai cũng có thể cảm nhận được sức mạnh đó.
Sức mạnh ấy về cơ bản được ẩn chứa ngay trong bản thân cách kể chuyện, nhưng một cách cụ thể hơn, sức mạnh đó được thể hiện rất nhiều trong tính cách của các nhân vật do tác giả Choi Eun-Young tạo nên. Nhìn chung, đó là những con người mơ hồ và lặng lẽ, và là những con người mà ngay cả trong nỗi uất ức và đau buồn không thể tránh khỏi của cuộc sống, họ vẫn không cắt đứt mối dây ràng buộc và sự cảm thông dành cho nhau, và hơn hết, họ vẫn lưu giữ tình cảm sâu nặng đối với nhau. Chính vì câu chuyện của những con người đó được tập hợp lại một chỗ mà ta cảm nhận được sức mạnh ấy. Vì vậy, cũng có thể coi như thông qua câu chuyện của những con người này, tác giả Choi Eun-Young đã chứng tỏ rằng, không phải chỉ những thứ thô ráp và cứng rắn, mà cả những thứ thuần khiết và trong trẻo cũng có thể tạo nên sức mạnh.
Mang theo suy nghĩ này mà tiến sâu vào trong tác phẩm thêm chút nữa, không mấy khó khăn cũng có thể thấy được cảm xúc trọng tâm làm nền tảng cho tác phẩm của tác giả Choi Eun-Young. Đó là sự gắn bó được tạo ra thông qua sự đồng điệu về cảm xúc giữa các nhân vật. Sự gắn bó này được thể hiện rõ qua mối quan hệ gia đình hay giữa các nhân vật nữ, việc tạo ra sự gắn bó dưới hình thức thân thiết riêng tư, tự bản thân việc này cũng đã mang nữ tính ở đó. Tất nhiên, cũng có thể là hơi quá khi phân biệt giới tính trong tình cảm hay sự gắn bó, nhưng nếu phân chia thành một bên là sự gắn bó mạnh mẽ và mang tính đối kháng, dựa trên logic và định nghĩa, đặt lý do lên trước; và một bên là sự gắn bó đến từ sự đồng điệu cảm xúc được hình thành trong những cơ hội ngẫu nhiên... thì tôi thấy hoàn toàn có thể nói như vậy.
Trong tất cả các truyện trong cuốn sách này, thứ được thể hiện mang tính trung tâm chính là sự hình thành mối quan hệ gắn bó thông qua những đồng điệu về cảm xúc. Đôi khi, giống như trong truyện Han Ji và Young Joo cũng thể hiện tình huống tiêu cực trong mối quan hệ giữa các nhân vật trung tâm, hoặc không thể đạt tới đỉnh cao của sự hình thành mối đồng cảm, vậy nhưng ngay cả trong trường hợp ngoài ý muốn này, tiêu điểm của cách kể chuyện vẫn được đặt vào sự đồng điệu và gắn bó giữa con người với nhau. Vì vậy, dù cho có thể có trường hợp không thể đạt tới đỉnh cao như thế, nhưng có thể nói rằng không truyện nào trong cuốn sách này lại không mang một tiêu điểm như vậy. Do đó, nói một cách nhấn mạnh thì trong thế giới của Choi Eun-Young, thứ duy nhất có giá trị chính là sự gắn bó đồng cảm ấy. Được ở bên những người chia sẻ nỗi lòng dù là niềm vui hay nỗi buồn, được dựa vào nhau và trở thành chỗ dựa cho nhau – không quá lời khi nói rằng, thứ duy nhất quan trọng trong thế giới của Choi Eun-Young vẫn chỉ là những điều đó mà thôi.
Ở phần trên, tôi đã đề cập đến những phản ứng đặc biệt mà Nụ cười của Shoko đã tạo ra khi chấm giải, nhưng nếu xét từ góc nhìn này thì có lẽ phải nói rằng, phần lớn sức mạnh tạo ra phản ứng đó chính là do sức nặng cảm xúc của tác phẩm. Sức nặng nằm trong tác phẩm Nụ cười của Shoko được tạo nên từ sự chồng chất nhiều lớp những tuyến cảm xúc đồng cảm và gắn bó giữa các nhân vật. Đây có thể gọi là phép biện chứng giữa việc dựa vào ai đó và trở thành chỗ dựa cho ai đó, chúng ta hãy cùng xem xét điểm này kĩ hơn một chút.
Nụ cười của Shoko là một truyện vừa, nhưng khuôn mẫu của cách kể chuyện tự nó lại mang cấu trúc của một truyện dài. Khung sườn cơ bản của mạch truyện ở đây là những khoảng thời gian chung của hai nhân vật chính – Shoko, một nữ sinh Nhật Bản sang thăm trường kết nghĩa tại Hàn Quốc vào năm học lớp 10, và So Yoo, người bạn Hàn Quốc của cô – trong suốt quá trình hai người trưởng thành, có lúc họ đi lệch đường, có lúc họ lại đi cùng đường với nhau. Ở đây, người ông của mỗi bên cùng tham gia vào câu chuyện. Cả hai nữ sinh đều là con gái trong gia đình không có bố, vì vậy mà họ có một sự gắn bó tình cảm đặc biệt với ông của mình. Khi hai người quen biết được hơn mười ba năm thì cũng là lúc họ phải ly biệt với ông của mình. Câu chuyện được kể lại dưới góc nhìn của So Yoo, do đó mối quan hệ giữa So Yoo và ông cô đúng là nổi bật hơn hẳn, nhưng mối quan hệ giữa Shoko và ông mình cũng kịch tính không kém. Bởi mặc dù mối quan hệ đó chỉ là hình ảnh xa xôi và mờ nhạt, nhưng chiếm giữ vị trí trung tâm của nó lại là tấn kịch bao trùm được tạo ra trong mối quan hệ nương tựa lẫn nhau về mặt tình cảm.
Tóm lược kịch tính được tạo ra trong mối quan hệ của Shoko và ông là như sau. Người ông quá yêu đứa cháu gái thông minh xinh đẹp, Shoko không thể chịu được tình yêu này nên chỉ muốn nhanh chóng rời khỏi quê nhà mà lên Tokyo. Cô còn nói với So Yoo rằng thật khó lòng chịu đựng được việc ông coi mình như bạn gái. Vậy nhưng khi đỗ vào trường đại học danh tiếng ở Tokyo, rút cuộc Shoko lại không sao rời quê được, mà lại theo học một trường đại học ở quê và trở thành bác sĩ vật lý trị liệu ở bệnh viện địa phương. Nghe bạn bè nói là vì bệnh của ông, vì Shoko là người phải ở bên người ông ốm yếu. Vậy nhưng khi nhìn kĩ hơn vào bên trong mối quan hệ đó thì hóa ra chính Shoko mới là đang trong tình trạng nguy hiểm chết người, cô bị mắc chứng trầm cảm, thậm chí đã có lần tìm cách tự sát, người ông bị suy thận đã giữ gìn mạng sống cho Shoko – thông qua bức thư của Shoko khi trưởng thành mà sự thật này mới được làm sáng tỏ. Vì vậy, dù Shoko nói là không thể chịu đựng được người ông luôn dựa vào mình quá mức, nhưng thực tế thì ngược lại, người đã chăm lo cho cô gái bị rơi vào thế giới trầm cảm u uất đó lại chính là người ông già nua ốm yếu. Đây chính là lớp kịch tính đầu tiên chảy xuyên suốt tác phẩm này.
Lớp kịch tính thứ hai được thể hiện trong mối quan hệ giữa So Yoo và người ông của cô. Bố sớm rời bỏ thế gian này, So Yoo lớn lên trong một gia đình có mẹ và ông ngoại. Vậy nhưng người ông đó vào năm năm mươi tuổi đã không còn đi làm kiếm tiền mà lui về sống cuộc đời ẩn dật. Chẳng phải vì triết lý sống gì ghê gớm, mà chỉ là tình cảnh ông đang chạy trốn khỏi thế giới này vì tổn thương sau khi mất cửa hàng được thừa kế. Sau khi vợ mất, ông đã gà trống nuôi con suốt bốn mươi năm. Cùng với đứa con gái cũng góa bụa như mình, và đứa con gái của con gái mình. Đó là một ông lão không biết cách thể hiện lòng mình, tính khí khô khan cộc cằn. Cháu của ông lão đó – So Yoo – theo học đại học ở Seoul, ôm giấc mộng làm đạo diễn điện ảnh mà một mình sống xa nhà. Nhờ có Shoko mà giữa hai ông cháu đã đối thoại được với nhau. Ông ngoại So Yoo nói được tiếng Nhật, kể từ sau thời gian Shoko lưu lại nhà ông, ông đã trở thành bạn viết thư với Shoko. Đối với cháu mình thì khô khan ít nói, nhưng ông của So Yoo lại trở thành bạn với người bạn nước ngoài của cháu mình. Sau khi về Nhật, Shoko đã viết thư bằng tiếng Anh cho So Yoo, và gửi thư bằng tiếng Nhật cho ông của So Yoo. Đối với So Yoo, cô cũng đã phải ngạc nhiên trước hình ảnh đó của ông mình. Tới mức sau khi được biết người ông cục cằn ít nói của mình đã dốc hết nỗi niềm tâm sự với Shoko, cô đã cảm thấy trong lòng lẫn lộn rối bời. Người ông đó đã rời bỏ thế giới này mà đi. Người cháu gái giờ đã ba mươi tuổi, việc làm phim không được như mong đợi, đánh giá về bộ phim ngắn mà cô đạo diễn cũng không được tốt nên cô sống đầy u uất – phải sau khi ông mất, cô mới hiểu ra tấm lòng của người ông bấy lâu luôn yêu thương và ủng hộ cách sống của cô. Thông qua những bức thư mà ông đã gửi cho Shoko.
Nhìn theo cách này thì thấy, cuộc đời của hai nhân vật chính gặp nhau khi mười bảy tuổi và lớn lên thành hai người phụ nữ tuổi ba mươi đó tựa như hai bản sao kỳ lạ đang đối diện nhau từ hai bên bờ biển Genkai. Nằm ở nền tảng của tác phẩm là hai tấn kịch nội tâm trong quan hệ ông cháu, nhưng ở đây lại chồng chéo thêm một tấn kịch nữa. Đó là tấn kịch về sự đồng cảm và gắn bó giữa hai người phụ nữ. Đây chính là lớp kịch tính thứ ba.
Là hai người bạn cùng tuổi, So Yoo và Shoko có nhiều điểm chung. Cùng sống ở thành phố nhỏ với phong cảnh tương tự nhau, cùng kiểu gia đình không có bố và sống chung với ông. Trong hơn mười ba năm, hai người đã gặp nhau ba lần. Hồi học cấp III, Shoko đến thăm trường ở Hàn Quốc. Sau khi Shoko cắt đứt việc liên lạc thư từ, thời đại học, So Yoo đã tìm đến nhà của Shoko ở Nhật. Và lần cuối là sau khi cả hai người ông đều đã qua đời, Shoko lại một lần nữa sang Hàn gặp So Yoo. Dưới góc nhìn của So Yoo, nữ sinh Shoko hồi mới đến Hàn Quốc là hình tượng của sự dịu dàng, nhưng sau khi đứt liên lạc, So Yoo chật vật tìm đến Nhật thì lại phải thấy hình ảnh sinh viên Shoko yếu nhược và tựa như người bệnh. Hồi mới lần đầu gặp gỡ, nụ cười của Shoko cảm giác thật nhã nhặn và người lớn, hơn sáu năm trôi qua, So Yoo cảm giác nụ cười đó đã biến thành một thứ yếu hèn và bạc nhược. Và phải thêm một khoảng thời gian cũng dài bằng đó nữa trôi qua, nụ cười đó mới tìm lại được hình ảnh của chính mình. Gặp lại nhau ở tuổi ba mươi, So Yoo và Shoko giờ đây cảm nhận về nhau như những người trưởng thành độc lập về mặt tinh thần. Cả hai đều đã tiễn ông mình sang thế giới bên kia, vì vậy, Shoko đã nói với So Yoo “Chúng ta giờ có một mình nhỉ”.
Ở cách diễn đạt này có một nghịch lý. Sau khi chỉ rõ sự dịch chuyển trong cách nhìn về Shoko trong lòng So Yoo, nhà phê bình Yang Jae Hoon đã chỉ ra thật xác đáng nghịch lý đó là: chủ ngữ của câu nói của Shoko “Chúng ta” mâu thuẫn với vị ngữ “giờ có một mình.” Dù mang tính nghịch lý nhưng việc gánh lấy nghịch lý này theo cách của mỗi người hẳn chính là hình ảnh của một sự gắn bó đã chín chắn trưởng thành. Ở mức độ này, phải nói rằng các sự dịch chuyển và nghịch chuyển đã liên tiếp giao cắt nhau. Đó là sự giao cắt liên tục giữa việc dựa vào người khác và làm chỗ dựa cho người khác, nghĩa là xét ở mức độ phụ thuộc lẫn nhau, dòng chảy cảm xúc liên tục đổi hướng và chuyển động. Không thể tồn tại sự đồng nhất hoàn hảo giữa hai bên, vì vậy không thể tránh khỏi sự chênh lệch và chảy trôi của tình cảm. Tuy nhiên, sự chênh lệch đó có thể nghịch chuyển bất cứ lúc nào, độ dốc lại không lớn và ở mức độ có thể tự kiểm soát được dòng chảy của cảm xúc.
Có thể nói rằng, sức nặng trong Nụ cười của Shoko là bắt nguồn từ sự phong phú của tối thiểu ba lớp kịch tính chồng chéo, những lớp kịch tính được tạo ra dòng chảy của cảm xúc, và ngay cả khi nhìn toàn thể cuốn sách được tạo thành từ sáu tác phẩm – trong đó có cả Nụ cười của Shoko – thì dường như cũng giống như vậy. Dù chọn tác phẩm nào thì cũng thấy trong đó hiện lên cảnh tượng mối đồng cảm tạo nên sự gắn bó nồng ấm. Vì vậy, cũng là một việc quá sức đương nhiên khi tác giả – người đã viết nên câu chuyện về những con người như vậy – đã mở rộng góc nhìn của mình tới cả sự kiện phà Sewol. Truyện Bí mật và truyện Michaela cũng giống như thế, điều nổi bật ở đây cũng là cách thức xử lý của tác giả Choi Eun-Young đối với chất liệu đó. Chúng ta hãy cùng lấy Michaela làm ví dụ.
Michaela là câu chuyện về một người con gái và mẹ mình – một phụ nữ trung niên lên Seoul để tham dự lễ Misa do Giáo hoàng đến Hàn Quốc cử hành. Người con gái học đại học tại Seoul, sau đó đi làm và sống một mình, còn người mẹ lâu rồi mới lên Seoul. Liệu chuyện gì sẽ xảy ra đây?
Người mẹ mở tiệm làm đầu ở quê, bấy lâu nay đóng vai trò trụ cột trong nhà, còn người con là một cô gái cứng cỏi thông minh, tự sức mình bám trụ lại Seoul. Về người cha, ông sớm xả thân vì phong trào cách mạng lao động, để rồi cả thể xác và tinh thần đều bị tổn thương, không thể lo được vai trò trụ cột trong nhà cho chu toàn. Người mẹ không muốn làm phiền đến con đang bận mải công việc ở văn phòng, còn người con không muốn mẹ lên nhưng vẫn đợi điện thoại của mẹ – hai mẹ con đã không liên lạc với nhau. Người con đợi mẹ, nhưng người mẹ không muốn tạo gánh nặng cho con nên đã chọn cách đến nhà tắm hơi, ở đó, bà đã gặp một cụ già tám mươi tuổi. Hai người đã lo cho nhau từ chỗ ngủ tạm bợ trong nhà tắm hơi, và sau đó là trong bữa ăn sáng, từ đó họ đã cùng chia sẻ nỗi niềm. Thế rồi bà mẹ đi theo cụ già, chỗ họ đến là Gwanghwamun – nơi đang diễn ra biểu tình liên quan đến vụ phà Sewol. Người rời bỏ cõi đời vì vụ phà Sewol không phải là cháu gái của cụ già gặp ở phòng tắm hơi, mà lại là cháu của bạn cụ. Vì vậy mà người bạn của cụ thành ra như người mất trí, cụ già bảo đến Gwanghwamun để tìm người bạn không còn tỉnh táo đó. Người mẹ đi theo cụ già đến Gwanghwamun. Người con gái đang đợi mẹ chợt thấy mẹ mình trên ti vi, cô vội đến Gwanghwamun để tìm dấu vết của mẹ mình.
Ở đây, cô bé cháu gái đã chết trong vụ phà Sewol và người con đang đi làm văn phòng đều có tên thánh là Michaela, đó đơn thuần chỉ là một chi tiết trang trí trong cách kể chuyện. Toàn thể được vây bọc trong tình yêu và nỗi đau mất mát xuất phát từ tình yêu (dù đó là nỗi đau hiện thực hay nỗi đau tiềm ẩn), vì vậy, cứ người có tuổi thì ai cũng là mẹ, cứ người còn trẻ thì ai cũng là con gái. Và là bà với cháu gái. Và những con người đó lần tìm theo dấu vết của nhau, rồi theo dòng chảy của sự đồng điệu cảm thông, tất cả cùng tụ họp về một chỗ. Có thể nói rằng đây là một điển hình về bức tranh cảm xúc theo kiểu Choi Eun-Young.
4.
Một trong những khía cạnh khác trong thế giới của Choi Eun-Young, đó là không tồn tại vị trí cho những người đàn ông cứng cỏi. Không phải họ không xuất hiện, nhưng họ không có vị trí trong sự gắn kết của nhân vật. Không mấy khó khăn cũng có thể thấy được điểm này trong cấu trúc tuyến nhân vật xuất hiện trong tác phẩm. Như trong Nụ cười của Shoko, hình ảnh gia đình mang tính đại diện là gia đình ba thế hệ, không có bố, bao gồm người ông góa bụa, mẹ, con gái; Thứ thay thế vị trí của những người đàn ông hay những người cha này, như đã thể hiện rất rõ trong Nụ cười của Shoko, đó là sự gắn bó tình cảm trong quan hệ ông bà và cháu. Không phải ở vai trò giới tính do các nhân vật đảm nhiệm, mà là ở tỷ trọng cảm xúc chiếm vị trí trong tác phẩm. Ở đây, trong trường hợp của Nụ cười của Shoko, đó là mối quan hệ giữa cháu và ông ngoại, trường hợp của Michaela và Bí mật, đó lại là mối quan hệ bà và cháu gái, nhưng nếu lấy người cháu là tiêu chuẩn thì sự khác biệt giới tính giữa ông và bà chẳng có mấy ý nghĩa. Trong Nụ cười của Shoko, ông ngoại trên thực tế đóng vai trò như bà ngoại. Trước khi ông ngoại qua đời, cả nhà ba người cùng ngủ trong một phòng, ông ngoại và mẹ của nhân vật chính đã cùng trò chuyện, phải nói rằng đó là những cuộc đối thoại giữa mẹ và con gái chứ không phải giữa bố và con gái, như thế mới có vẻ hợp lý. Tất nhiên, việc đặt ông ngoại ở vị trí của bà ngoại, xét ở góc độ mỹ cảm trong lối kể chuyện thì đây hẳn là một điểm nhấn có sức hút lạ thường, nhưng nếu xét ở góc độ cảm xúc chia sẻ giữa các nhân vật thì đây là vị trí cần phải có đặc tính của nữ giới. Nói tóm lại, xét ở điểm này, dường như có thể nói rằng trong thế giới của Choi Eun-Young, người bà đã thay thế vị trí của người cha.
Lý do cho việc nhấn mạnh điều này ở đây là bởi, những cảm xúc mang sự phân biệt về giới đang phát ngôn cho đặc tính rất rõ ràng trong tác phẩm của Choi Eun-Young. Ở trên, tôi đã gọi đó là sức mạnh của lối kể chuyện thuần khiết và trong trẻo, và nhân vật nổi lên với hình ảnh điển hình nhất trong toàn bộ cuốn sách này, đó là hình tượng nhân vật nữ là người tốt lớn lên trong tình yêu tràn đầy của ông bà. Đó là những người không chỉ tốt một cách đơn thuần, mà tốt một cách đầy cố chấp, xét ở khía cạnh không thể nhẫn nhịn chịu đựng những thế lực mạnh hơn, họ đều cự tuyệt cái gọi là nam tính trong quan niệm thông thường, và ngược lại, họ đón nhận mạnh mẽ sự gắn bó về cảm xúc mang tính nữ giới, họ là những người tốt đầy kiên trì và quyết liệt.
Trong cuốn sách này, Han Ji và Young Joo là một tác phẩm tương đối đặc biệt, nhân vật trung tâm của tác phẩm là nhân vật nữ Young Joo, một học viên cao học người Hàn Quốc, và nhân vật nam Han Ji, một bác sĩ thú y người Kenya. Hai người gặp nhau khi làm công tác tình nguyện ở một tu viện tại Pháp, và đã ở bên nhau ba tháng. Hai bên có sự đồng điệu về tâm hồn và sau đó đã thích nhau, nhưng lại không thành đôi và cuối cùng chia tay như những người căm ghét nhau. Bề mặt của mạch truyện không thể hiện rõ nên không biết được đã có chuyện gì xảy ra. Chỉ có thể đoán nguyên nhân là vấn đề thực tế do khoảng cách địa lý giữa Hàn Quốc và Kenya, nhưng dù vậy đi nữa, xúc cảm rõ rệt nhất tạo nên câu chuyện của hai người chính là khả năng thấu cảm đặc biệt của Han Ji, và bầu không khí ấm áp dịu êm mà sự thấu cảm đó tạo ra. Trong truyện có nhắc tới những chi tiết về Han Ji như anh là người khép kín, hoặc không thân thiết được với người khác..., nhưng đó cũng chỉ là những lời người khác nói mà thôi. Han Ji là người như thế nào, điều này đã được thể hiện một cách tiêu biểu qua hai câu chuyện anh tự mình kể cho Young Joo nghe. Câu chuyện thứ nhất là về việc chăm sóc cho người em gái bị bệnh từ lúc sinh ra chỉ nằm một chỗ, và câu chuyện thứ hai là mối giao thoa cảm xúc với những chú tê giác mồ côi được tay người nuôi lớn rồi sau đó quay về với thiên nhiên hoang dã. Những cảm xúc của Han Ji đã tạo nên câu chuyện này, giới tính của những cảm xúc đó, nếu cố tình phân tích kĩ càng thì thấy chúng thuộc về nữ giới chứ không phải nam giới. Nếu lưu ý đến điểm này thì việc Han Ji và Young Joo không thể thành đôi như vậy, phải chăng không phải lý do hiện thực nào khác, mà chính là vì họ dường như có cùng giới tính. Chuyện này tất nhiên cũng nằm ngoài những câu chữ bề mặt của tác phẩm.
Ngược lại với tác phẩm này, trường hợp trong Khúc hát từ phương xa lại thể hiện hết sức trực tiếp sự khác biệt giới tính của cảm xúc. Truyện ngắn này kể về cô gái So Eun – người học khoa Văn ra và làm nghề viết sách – cùng nỗi nhớ của cô đối với Mi Jin – người chị học khóa trên thời đại học mà giờ đây đã qua đời. Thời đại học, hai người cùng tham gia hoạt động tại câu lạc bộ ca hát và chung sống suốt khoảng thời gian ba năm. Cơ hội khiến hai người trở nên thân thiết là do một sự cố xảy ra khi So Eun còn là sinh viên năm nhất. Sự thể như sau. Tại buổi họp mặt Homecoming Day của câu lạc bộ khi đó, So Eun học niên khóa 02 đã gặp các tiền bối học các niên khóa 80 – 90 và những người lớn này đều đã ra làm ăn ngoài xã hội. Tại bữa tiệc, các tiền bối đã chỉ trích lớp đàn em, và tập trung chĩa mũi dùi vào sinh viên năm nhất So Eun. Nữ tiền bối niên khóa 95 đã nói thế này:
“Chính thế đấy hyung ạ. Anh thấy đám con gái trường chúng ta chưa? Chẳng phải tụi nó suốt ngày kéo đàn kéo lũ như mấy con nhãi ranh, thấy tiền bối thì gọi “Anh hai ơi, anh hai ơi” đấy sao. Có khi tại câu lạc bộ mình không có mấy cậu con trai đăng ký vào để chúng ta quản lý cho cứng rắn nên kết cục mới thành ra thế này. Em cũng là con gái, nhưng em thấy bọn con gái ấy mà, tụi nó chẳng biết cách đoàn kết, cũng chẳng hiểu thế nào là tổ chức đâu.”
Nói xong câu đó, tiền bối nhà báo nhìn xoáy vào tôi.
“Em tên So Eun phải không?”
Tôi gật đầu, chị ta nói tiếp:
“Em cũng vậy đấy, là hậu bối tụi này thì bỏ mấy cái thái độ kiểu nữ tính ấy đi. Cách ăn nói cũng vậy, cách ăn mặc cũng thế... Chị cũng là con gái đây, nhưng ra ngoài xã hội mới thấy lắm kiểu phụ nữ không thể chơi được. Cứ động một tí là bỏ ngang, vì bất bình bất mãn ấy mà. Cánh con trai họ không vậy đâu nhé. Tụi con gái trường mình thì được cái gì tốt? Là giới tính thứ ba chứ gì nữa. Là con gái nhưng phải loại trừ sự yếu kém của những đứa con gái khác chứ. Chị là tiền bối của em nên chị mới nói cho em biết, chứ ai mà đi nói cho em hay những lời này! Không có ai nói cho em biết như thế này thì ra ngoài xã hội em sẽ bị ăn chửi đấy, biết chưa hả?”
Vị tiền bối nói những lời này là một phụ nữ, nhưng cảm xúc của người phụ nữ này lại là của nam giới, ngược lại với trường hợp của chàng trai trẻ Han Ji người Kenya. Vì vậy, nếu như Han Ji – người chăm sóc tê giác – là một chàng trai mang cảm xúc nữ thì người phụ nữ nói những lời này lại là một phụ nữ với xúc cảm của đàn ông. Trở thành đối tượng hứng chịu sự chỉ trích thẳng vào mặt, So Eun đương nhiên trong lòng muốn phản kháng lại trước hành vi bạo lực tinh thần theo kiểu này, và người đứng ra nói giúp tâm trạng đó của So Eun là tiền bối Mi Jin, người mà So Eun thương nhớ. Mi Jin đã nói với người phụ nữ tính đàn ông vô cùng lỗ mãng kia như sau.
““Kim Yeon Sook, chị cũng cư xử lại cho đúng đi. Làm con gái là một việc đáng xấu hổ với đau khổ đến thế sao? Con gái thì cảm tính, hay gây rắc rối, dễ phản bội tổ chức, con gái là kẻ thù của con gái sao? Tự phủ nhận bản thân như vậy, những lời chị Kim Yeon Sook nói liệu có lành mạnh không? Xin chị hãy biết xấu hổ trước mặt hậu bối đi.”
Giọng tiền bối Mi Jin run lên dữ dội. Tiền bối đưa bàn tay đang run lên cầm chiếc túi xách và bước ra ngoài. Tôi cũng cuống cuồng đeo túi và chạy theo tiền bối.”
Ra đến ngoài rồi, tiền bối Mi Jin mới rơi nước mắt, So Eun chạy theo sau và đã chứng kiến chuyện đó. Vì lẽ gì mà Mi Jin lại khóc? Điều này cũng không được nhắc tới qua câu chữ trong truyện, nhưng phải chăng là bởi vì dù chỉ trong giây lát, Mi Jin đã xuất thần, sau đó linh hồn quay trở lại nhập vào trong thân xác thô kệch và vẩn đục? Phải chăng vì không thắng nổi sức mạnh thô kệch và vẩn đục đó mà giọng cô, tay cô mới run lên và cuối cùng là bật khóc? Phải chăng trong thế giới mà tác giả mang tên Choi Eun-Young tạo ra thì ít nhất phải là như thế?
5.
Thứ được đưa vào nền tảng câu chuyện của tác giả Choi Eun-Young chính là thế giới của chứng trầm cảm. Đặc biệt trường hợp của những cô gái trẻ thì đúng là như vậy. Shoko cũng như thế, và So Yoo cũng vậy, cả Mi Jin và So Eun, và cả Young Joo – học viên cao học ngành Địa chất hai mươi bảy tuổi, thất vọng vì tình yêu và đột nhiên bỏ đi đến sống ở tu viện nơi đất khách quê người hơn nửa năm trời... tất cả đều không ngoại lệ. Dù có sự khác biệt nhất định về mức độ, nhưng tất cả đều cứ thế sống tiếp trong thế giới của sự trầm cảm, đôi khi cũng có trường hợp tuyệt vọng như Ji Min làm giáo viên hợp đồng rồi chết trong truyện Bí mật. Thế giới trước mắt chúng ta giờ đây là như thế, do đó văn học cũng không có lý do gì để khác cả.
Mặc dù vậy, sau khi đọc một hơi hết bản thảo của cuốn sách này, tôi lại cảm thấy ấm lòng, điều này khiến tôi thấy có chút thần kỳ. Dù tuyệt vọng hay u uất, đã là cuộc sống thì không thể nào tránh khỏi – điều này ai cũng biết rồi nên không cần phải nhấn mạnh làm gì. Điều quan trọng không phải là biết điều đó, mà là chấp nhận bằng cả tấm lòng. Phải chăng trong vương quốc cảm xúc thuần khiết và trong trẻo của tác giả Choi Eun-Young, điều này dễ dàng hơn một chút, phải chăng vì lẽ đó mà tôi đã thấy ấm lòng? Phải chăng chính vì nhờ có năng lực thấu cảm trác việt nên tác giả mới ôm trọn được những cõi lòng đầy mảnh vỡ sắc nhọn?
Tất nhiên, sống trong hiện thực, đối với chúng ta, điều quan trọng không phải là chấp nhận việc không thể tránh khỏi nỗi tuyệt vọng hay trầm cảm, mà là tìm ra cách giảm bớt sự bất hạnh của hiện thực; vậy nhưng trước hết cứ gác chuyện đó lại sau cũng được. Ít ra là trong lúc đọc cuốn sách này. Trước hết cứ chấp nhận, chấp nhận một cách lặng lẽ trọn vẹn như nhân vật “chú Hồ” người Việt Nam trong Xin chào, xin chào, nhìn vào hình ảnh của những người coi nỗi đau của người khác như nỗi đau của chính mình và cùng chia sẻ suy nghĩ với họ – trước hết ở mức độ này có lẽ cũng là đủ rồi. Bởi lẽ dù mục đích của việc đó là gì đi nữa thì chính sự đồng cảm sẽ là xuất phát điểm cho tất cả mọi điều.
Khả năng đồng điệu thông qua cảm xúc chứ không phải qua trí tuệ có thể là một dạng thức khai sáng mới đầy hiệu quả trong thời kỳ Hậu Khai sáng – trước khi kết thúc bài viết, tôi xin gửi thêm dòng văn trên tới các độc giả đã đọc hết cuốn sách này.