Tiên-sinh biết rằng dân nước mình chưa có tư-cách độc-lập, quyết nhân dịp phong-triều Âu-hóa nầy, liên lạc với người Pháp, đặng thiệt hành sự cải cách trong nước, mở mang trí thức cho người mình, lại thường xem chánh sách Bảo-hộ mà có một điều lấy làm lạ : Nước Pháp là một nước dân-chủ, đề xướng nhân-đạo cho cả thế-giới, những câu bình-đẳng, bác-ái, đàn bà trẻ con cũng thường nói nơi đầu lỗ miệng, thế mà nước ta chịu ở dưới quyền bảo-hộ đã mấy mươi năm, chưa được thấy cái ảnh-hưởng học-thuyết đó chút nào. Vả đương thời cục nầy, giông gió ồn ào, láng giềng dòm ngó ; tiếng hoàng-họa đã reo trên các nhà báo, mà xét kỹ chánh sách thuộc-địa Pháp thì chưa tỏ ra chút gì là hành tâm khai-hóa người mình. Ấy chắc hẳn bọn quan lại qua cai-trị bên nầy chỉ quen thấy tình thế trước mắt mà không nghĩ xa, lại để cho dân mình ngu hèn cho dễ cai trị, nên làm thói che tai trộm lạc như thế, chứ chắc không phải toàn quốc-dân nước Pháp như thế. Đem cái hiện cuộc cùng tình tệ bên Đông-Dương nầy bày tỏ với người bên Pháp đình, và tuyên-bố cho công chúng, sao cũng có người nhân nhân quân-tử, suy trước nghĩ sau, xét đến tương lai, soi khổ tâm mình, cũng biết đồng tình mà tỏ lòng liên lạc thì sẽ có cơ làm được công việc cải cách.
Định kiến như thế, nên lúc Đông độ về, gởỉ thư cho chính-phủ Pháp, đã có ý muốn sang Tây ; tiếp lấy việc dân biến mình lại bị tù, nhờ có hội Nhân-quyền binh vực mà ra khỏi, tiên-sinh cho là thời cơ không bỏ qua, mà cái chí đi sang Tây như tên phát ra, không ngăn được (Tiên-sinh ở Côn-Lôn đã tỏ ý đi Tây với anh em, cũng có người giao-cố không biểu đồng tình).
Tiên-sinh sang Pháp tại thành Paris, xem xét các ý kiến chính đảng cùng các nhà ngôn luận đối với chánh-sách Đông Dương ra thế nào ; lại đem những tình tệ quan lại ở bên nầy phát bố ra để cổ động dư-luận, viết bức thư gửi cho hội Nhân-quyền, kể những việc dân biến, binh biến, cùng phương-pháp bảo-hộ đối phó ra thế nào, quan lại trong nước sinh sự tệ đoan ra thế nào, cùng những thảm trạng trong dân gian, sĩ-phu bị lụy ra thế nào, nguồn cơn ngõ ngạch, chưn tóc kẽ răng, kể ra rõ ràng lắm ; lại phát biểu chánh-kiến liên-lạc Pháp-Việt của mình, cùng công việc đã làm, mà tỏ ý phản-đối với quan-lại bên nầy. Việc Khâm-lăng bị rào, tiên-sinh cho là vô nhân đạo, đăng trong các báo, chê mắng dữ dội, các nhà ngôn luận cũng ồn lên, quan lại bên Đông-Dương lấy làm khó chịu lắm. Lại thường cùng một đôi người học trò ta sang học bên ấy mà có tư-tưởng khá, bàn bạc việc tương-lai nước mình, v.v…
Tiên-sinh một mình ở đậu đất người, mà tiếng tăm cũng như một nước, nên kẻ yêu trọng cũng nhiều, mà người cừu-thù cũng không ít. Mấy năm mới sang, Bộ Thuộc-địa còn cấp lương, sau vì cớ tiên-sinh hay nói xấu quan lại Bảo-hộ, trừ đi không cấp nữa, tiên sinh không lấy làm điều, học nghề vẽ, vẽ bóng phóng đại cho người ta để nuôi mình ; có khi đau ốm, con (Dật) phải bỏ học đi làm công để nuôi, tiên sinh vẫn xem như thường vậy, không có chút gì là phàn nàn.
Năm 1914, Âu chiến xẩy ra, tiên-sinh không chịu đi lính, đảng thù cho tiên-sinh vu rằng thông với người Đức, (lấy cớ một cái thơ cho người nào, không biết thiệt giả), bị bắt giam tại ngục quốc-sự (Prison de Santé). Tiên-sinh ở trong ngục, phần thương phận nước bể dâu, phần xót tấm thân trôi nổi, buồn sầu chất chứa, không chỗ hở hơi, dùng tục ngữ nước nhà làm đề-mục, làm hơn hai trăm bài thi bằng quốc-âm. Trong tập thi, những bài : « Vàng thiệt sợ chi lửa », « Ăn coi nồi ngồi coi hướng » v.v… tức làm hồi đó. Bị giam chín tháng, đảng Xã-hội cùng đảng Xã-hội cấp-tiến, biết tiên-sinh là oan-khuất, xin với Thủ-tướng Poincaré lại tha một lần nữa.
Tiên-sinh vốn là kẻ cừu với chính-thể chuyên chế, vừa đọc sách Âu-Tây thì say mê những học thuyết họ Lư (J.J. Rousseau), họ Mạnh (Montesquieu). Nay ngụ ở thành Paris là danh đô một nước dân-chủ văn minh cường thịnh nhất trong thế-giới, hô hấp cái không khí tự-do đã lâu năm, đởm thức càng ngày càng cao, phách lực càng ngày càng mạnh, hễ có điều gì xúc động đến thì diễn lực trong hòn não phát sinh liền ra không thể ngăn được.
Năm 1922, Vua Khải-Định sang Tây, một đức quân-chủ chuyên chế nước nhỏ nhỏ, lại ở dưới quyền bảo-hộ một nước dân-chủ, hốt nhiên mượn thế bảo-hộ, chưng nghi vệ phí kim tiền, dắt tôi tớ vượt muôn dặm đường biển, sang cho đến một nơi danh đô nhất thế-giới, xem chơi phong cảnh, mà về việc tiền-đồ quốc-dân không quan-hệ gì, các nhà báo nhao lên, cho việc đó là vì quyền-lợi quân-chủ riêng, hành động không được quang minh mà có hơi ám muội, đăng lên báo chương lấy làm trò cười. Tiên-sinh tức giận, lấy việc ấy nhục đến quốc thể, và là theo ý riêng một người, không phải quốc-dân đều biểu đồng tình như thế, làm một bức thư gởi thẳng tới Hành-tại 8 , trong có kể rõ bảy điều 9 trái phép, viện luật Tây, quân-chủ trái với Hiến-pháp thời quốc-dân được kể tội mà trị, v.v… Thư ấy truyền ra các báo Tây, những nhà Tây-học có tư-tưởng mới cùng bọn thanh niên, ai cũng tỏ ý hoan-nghênh, mà đám quan đảng nghe nói le lưỡi, càng cừu tiên-sinh thêm nữa.
Tiên-sinh ở Pháp hơn mười bốn năm (1911 đến 1925), danh đô thắng cảnh du-lịch đã khắp, hiền nhân quân-tử giao kết cũng nhiều (những người trong đảng Xã-hội cùng hội Nhân-quyền, quen biết cũng đông, tình thiết anh em như ông Capitaine Roux, v.v…) cho đến học thuyết các nhà danh nho, phong triều mấy đảng Xã-hội, chánh sách nhà ngoại-giao, phương châm sự thuộc-địa, đều để lòng khảo sát, thấy một cách rõ ràng.
Trông người lại ngắm đến ta, mưa gió quê người, mộng hồn nước cũ, trăm cay ngàn đắng, nếm đủ mùi cực khổ, không chút nào ngã lòng. Không những thế, cái tinh-thần tự chủ, cùng tấm lòng thương nước yêu nòi, lại càng già càng tiến lên, càng cay chua càng bền chặt. Những người bọn cừu cho tiên-sinh, tìm điều quấy rối, nào dỗ dành, nào dọa nạt, nào làm cho đày đọa thân thể, muôn phương nghìn chước cũng không làm sao được.
Tiên-sinh thường nói rằng : « Đã vì việc nước mang thân đến đây, ngoài cái xác bảy thước nầy, không còn cái gì nữa, khi nào đầu rơi xuống đất là việc ta xong ; sở dĩ nuôi một chút hơi nầy, muốn ra công giúp cho tổ-quốc một đôi việc đó thôi ».