Đội 5 Nông trường chè Sông Cầu, anh Thi là đội trưởng và là số nam ít ỏi của một tập thể toàn nữ. Chỉ huy lũ đàn bà lắm mồm mệt lắm, giọng anh lúc nào cũng phải cao lên, dứt khoát. Vậy mà hôm nay với dáng đi nhẹ nhàng, anh len giữa hàng chè đến gần cô công nhân. Đôi tay thoăn thoắt múa trên luống chè, rồi viu viu hất vào cái sọt sau lưng, cô biết thừa anh muốn nói gì. Tối qua lúc họp Đội sản xuất cô đã dứt khoát rồi, chịu thôi cô không làm được. Mặc anh nài nỉ… cô về.
Hôm nay thì đang hái chè, cô cứ phải ở nguyên đấy mà nghe anh nói: thuận lợi này, vì tập thể này, đội sẽ tạo điều kiện này… vân vân. Anh còn khéo léo lồng vào những lời khen có cánh, ngọt ngào: “Thư hộ anh nhé”! Đến đá cũng xiêu… Và thế là anh đội trưởng, cô công nhân hái chè cùng cái sọt đựng chè vơi thỏm “xuống núi”, à quên xuống đồi chè.
Cả đội sản xuất to đùng, văn hóa lớp Bốn như cô khối người nhưng vào nông trường họ vất hết chữ đi rồi, nói chẳng nên câu. Thế mới có chuyện một lần đoàn cán bộ trên Nông trường bộ xuống thăm đội. Kỹ thuật ngắt ngọn chè là hai xăngtimet dưới lá thứ hai. Câu hỏi bất ngờ là: “Hai xăngtimet bằng ngần nào”? Một chị Kiện tướng hái chè ngập ngừng dang cánh tay: “Bằng ngần này”… Ôi, đội trưởng là anh chẳng biết giấu mặt đi đâu nữa.
Nông trường thành lập đã tuổi thứ mười, những cô công nhân ngày nào thanh tân nay thành mẹ. Thế hệ thứ hai đến tuổi đi học. Từ lớp Một thì có trường Cấp 1 ở Nông trường bộ, cần lắm một lớp Vỡ lòng cho đội, anh nghĩ đến Thư.
Thư là lứa công nhân đầu tiên của nông trường. Hồi ấy các phong trào nâng cao đời sống tinh thần của Công nhân Nông trường rất được quan tâm. Đại diện cho nữ Công nhân Nông trường chè Sông Cầu luôn là cô, năng nổ mạnh mẽ đến độ bị anh trêu: “Đáng nhẽ mày phải đi lái máy cày mới phải”… Ngày làm “thông tầm”, tối nào cũng họp, tuyên dương cá nhân nhắc tên cô đều.
Mười năm công nhân, một nách ba con vì chồng cô làm xa cuối tuần mới về. Tuổi ba mươi đã “toan về già”, hái chè cô là Kiện tướng và cô chả thấy cần thay đổi gì. Nhưng nghĩ lại, đứa con lớn nhà cô cũng vừa đến tuổi đi học… Thế là đúng một buổi lên gặp cô giáo lớp Vỡ lòng ở Nông trường Bộ. Học hỏi, đem về một quyển dạy đánh vần… cô Thư đã xong khóa học làm cô giáo.
Đội có cô giáo Vỡ lòng. Nhoáng một cái mảnh đất đắc địa được san phẳng, mọc lên ngôi nhà xinh xắn vách đất mái gianh trong niềm hân hoan. Người người xúm xít góp công. Hai vợ chồng cô Thư là người cùng làng huyện Phú Bình, ở quê Tết đến trai tráng hò nhau làm mấy cái đu tre thật cao rồi trai gái đứng đôi nhún bay ngang trời. Giờ chồng cô trổ tài và lớp Vỡ lòng có ngay hai cái đu chắc chắn, lũ trẻ thích khỏi phải nói.
Vậy là Thư xa đồi chè. Cô lấy cái ca men Trung Quốc, đổ nước sôi vào làm bàn là, “là” cho cái áo trắng duy nhất phẳng phiu để lên lớp. Là cô giáo nên trông cô luôn tươm tất, trong khi mọi tiêu chuẩn của nhà nước lại ưu tiên công nhân trực tiếp sản xuất. Chẳng ai biết trong bộ quần đen áo trắng trang trọng ấy vá víu đến thế nào.
Cô còn muốn thật tươm tất khi về quê hương, cô đã chọn con đường xa quê thì khi về thăm quê cũng phải giữ thể diện. Chỉ anh trai chị dâu cô là hiểu, cả nhà cô rồng rắn về quê mang theo hai tiêu chuẩn Tết Công nhân Viên chức của hai vợ chồng: hộp mứt hình chữ nhật to bằng bàn tay, gói mì chính, gói hạt tiêu bé xíu là quà hai bên nội ngoại… Ba ngày Tết bố mẹ con cái năm người nhà cô được ăn no.
Thật khó tưởng tượng ngày ấy với khoảng cách mười cây số mà chồng cô đi làm cuối tuần mới về. Trên đường qua dốc Măng Đắng, cầu Bò Đái là những cái tên có thật… xe đạp chốc chốc lại dắt bộ. Anh làm ở một Ngân hàng và bé Út có lần được đến chơi. Nó kể mãi về cái bàn tính làm bằng những viên gỗ và những lời chào hỏi thân thương của các cô chú cơ quan.
Tự hào có bố làm ở Thành phố, quà của bố nó nhớ có hai lần: một lần là ba cây kem (nhà có ba chị em) gói trong giấy báo qua chục cây số đạp xe đã mềm gần chảy, và một lần là đôi giày thủng một lỗ thò ngón chân ra, đồ phế phẩm giảm giá bố mới mua được cho Út đấy. Mãi vui cảm giác chiều thứ Bảy ra sân bóng đón bố và trở về trên cái yên xe đạp ngắc ngư.
Nó nhớ mãi một đêm gió lật ngược mái tranh của khu nhà tập thể, nhìn lên mái nhà chớp sáng loè, ba chị em túm tụm góc nhà, vách đất may mà không sập. Sáng hôm sau đất nền nhà như cháo… Nó nhớ vì hôm ấy bố nó ở nhà, còn thường thì mẹ nó lo cả.
Mẹ nó còn kể đi kể lại những trận chạy bom B52 mà nghĩ không biết bố về có còn gặp lại không? Út thì không nhớ đâu nhưng bằng chứng là những hố bom chi chít trên đất Nông trường và bạn nó đứa mất bố, đứa mất mẹ.
Út thấy vui khi đi đâu cũng được giới thiệu “Con cô giáo đấy”, và được khen: “Thảo nào trông nó… sạch sẽ”. Thật khó tưởng tượng trong cảnh khó khăn ấy mà khăn rửa mặt của nhà nó, năm người năm cái thêu tên. Làm sao nói hết cái đơn sơ trong căn nhà tập thể của gia đình công nhân, bởi vậy mỗi khi có cán bộ đến thăm thì đội trưởng luôn đưa vào thăm nhà cô giáo.
Tự hào nữa là mỗi khi có Hội thảo của Liên đoàn Phụ nữ Tỉnh dạy về cách rửa bát, giữ vệ sinh, rồi cách dạy con không cần roi vọt… mẹ nó luôn là đại diện, đi về rồi truyền đạt cho phụ nữ trong Đội, ai nghe cũng vui. Tuy nhiên chị em nó vẫn bị “ăn đòn”, cuộc sống đôi khi không giống như trong sách vở… Đôi khi Út chỉ muốn mẹ là công nhân hái chè thôi để nó được thoải mái, nó không biết cô giáo trước cũng là công nhân hái chè.
Ký ức tuổi thơ của Út gắn liền với số 5. Nhà năm người, chia năm phần rau cháo… và cứ thế rồi năm tháng cũng qua.
Trong bức tranh khó khăn những năm 70 của thế kỷ 20 điểm sáng duy nhất là bọn trẻ. Mơ về một thế hệ tươi sáng tương lai, cô Thư tập làm cô giáo.
Được cái học sinh của cô cũng chưa đi học bao giờ nên chúng không chê gì cô giáo cả. Sáng lên lớp, chiều hái chè để nhỡ không dạy được còn có đường lui, tối cặm cụi tập viết, tập đánh vần… đến khi có lời khen của cán bộ Huyện đến dự giờ, cô mới thở phào, chuyên tâm dạy. Học sinh đông dần vì có cả niềm tin của người dân xung quanh.
Tâm huyết của cô đứng thứ hai thì không ai thứ nhất. Sau lớp vỡ lòng là trường Cấp 1-2 Sông Cầu, học trò Đội 5 của cô vào lớp Một luôn được công nhận học giỏi lễ phép.
Còn nữa, khi Nông trường mở lớp học Bổ túc Văn hóa ban đêm. Nghe cán bộ động viên hay quá, nô nức Công nhân đăng ký đi học làm nên cái “đầu voi” và sau bốn năm thì duy nhất cô Thư là “đuôi chuột”. Cây đèn bão trên tay, mấy cây số heo hút đường rừng không ngăn được cô hoàn thành lớp Bảy.
Cô giáo Thư làm được nói được như vậy thì phải biết là nóng tính, nhưng ở lớp cô kiên nhẫn nhẹ nhàng. Về nhà cô nóng bù, nên ở nhà các con sợ cô lắm. Bởi vì ngoài những lỗi của trẻ con ra, còn có lỗi “là con cô giáo”. Sợ nhất khi bác hàng xóm vừa trên đồi chè về mồ hôi bê bết, chạy sang gào lên: “Con cô giáo mà như thế à”…?
03/7/2021
CỨU HỘ
Thằng bé cùng con trâu lẳng lặng ra cổng, mặt người mặt trâu lầm lì. Sân hợp tác hôm nay đông lạ… người và trâu. Đấy là chỗ nó phải đến nhưng không, nó dong trâu đi thẳng.
Tuốt ra phía đồng xa lắm rồi mặt nó mới giãn ra, bến sông ở trước mặt, xa tít bên bờ kia là bãi cỏ tỉnh khác rồi.
Chà, ai mà nhìn thấy cảnh này mới mê. Con trâu nhẹ nhàng trườn xuống nước và đến khi chỉ còn nổi nửa cái lưng đen sì thì thằng bé đứng thẳng dậy trên lưng trâu. Cả hai bạn trâu và người thong thả vượt sông.
Giờ thì chờ hết ngày thôi.
Nó vừa “đúp” lớp Bốn. Chả là năm nay lớp Năm học sinh đông quá mà lớp Bốn lại vắng, thế là cái thằng nghịch ngợm như nó được cho học lại. Thật đấy, bởi nếu xét về học nó còn chịu lên bảng làm toán (sai bét nhè) và chịu đứng đọc bài (ấp úng), chứ thằng ngồi bàn trên nó á, không bao giờ làm hai việc ấy, ôm chặt lấy cái bàn mặc kệ thầy cô quát tháo. Có lần lâu rồi thầy giáo thử túm hai tai thằng ấy xách lên, và kết quả là thầy xách lên được cả cái bàn… Thế mà thằng ấy cũng lên lớp.
Mà cũng tại thằng Mỹ không ném bom nữa. Nghe bảo ký cái Hiệp định gì đấy, nên lũ trẻ không phải đội mũ rơm và mặc áo nùn rơm nữa. Mất công bố nó đan cả ngày mới xong cho con trai. Cả bộ mũ rơm và áo rơm ấy con trâu phải ăn được mười ngày, nặng lắm, đi đâu cũng phải mặc. Lại phải luôn sẵn sàng nhảy xuống giao thông hào, vào hầm rồi ngồi cười khúc khích (nếu bom không đánh trúng) vì không phải học, nên học sinh có vẻ thương yêu nhau.
Hơi dài dòng chút nhưng nói chung là bỏ được cái trang phục rơm ấy ra là tụi trẻ chành chọe đánh nhau nhiều hơn hẳn.
Chú bé của chúng ta đi học sớm hơn một tuổi (để có đúp thì vừa, người lớn bảo thế), mà nó chẳng lớn hơn tuổi. Nhà ai cũng cao, hai anh trai đều cao và tên đẹp cả, có thêm thằng nữa thấy cũng bình thường chả buồn nghĩ tên hay nữa, gọi là thằng Tíu (kiểu thằng Cu ấy). Lớn chút Tíu vừa lùn vừa đen, nên để khỏi lẫn với những thằng Tíu khác, gọi nó là Lùn Đen. Chả giống ai trong nhà, không đi thử ADN là tốt đấy.
Trong lớp Bốn của Tíu Lùn Đen thì phong phú độ tuổi lắm, hơn hai tuổi là một thằng Tíu khác và nó được tụi bạn thay bằng tên Tống Bỏi, (chắc tên phụ huynh), không biết cuồng nước thế nào mà Tống Bỏi cứ nhè chai nước Lùn Đen đem đi mà uống sạch.
Được ba hôm thì Lùn Đen bắt đầu giở võ. Anh chàng này mà đi bộ đội có khi phải làm đến chức “Chính trị viên Sư đoàn”, bởi vì nó rủ được một đồng minh đánh nhau rất giỏi, chưa bị Tống Bỏi cướp chai nước bao giờ mà lại đồng ý giúp nó trả thù.
Thế là buổi học chiều hôm ấy. Sau khi cho bạn Tống Bỏi ngã xuống cái hào giao thông khóc ư ử là hai thằng thấm sợ, bỏ học trốn vào vườn cọ các cụ.
Ăn quả cọ hôm nay chả thấy ngon mà sao buổi chiều nay dài thế. Tầm tan học mò về nhà đã thấy mẹ cầm cái roi đón mặt không tươi chút nào. Mẹ Tống Bỏi vừa sang chơi… Trận đòn ấy không nhắc tới nữa nhá!
Anh cả còn có lần trói nó trên ổ kiến lửa. Nói thế nào nó cũng không chừa trò chơi cảm giác mạnh: từ thành cầu nhảy cắm đầu xuống sông cao đến hoa mắt.
Học dốt cho nó đi chăn trâu. Mọi người bảo thế.
Thực ra Tíu Đen Lùn cũng rất dễ thương. Hồi sáu tuổi đòi đi nhổ mạ với mẹ nó đã lấy lòng được ông chăn vịt cho Hợp tác và được ông dúi cho quả trứng vịt nóng hổi. Nó còn tát nước gầu đôi cùng mẹ mà cái gầu to bằng nó luôn. Cái mương được khoét rộng thành cái nong nước để hai người đứng hai bên múc nước hắt sang ruộng, và lần đầu nó đã ngã tỏm xuống cái nong nước ấy.
Giờ thì nó khéo lắm rồi. Chả thế con trâu ấy giao cả cho nó.
Chuyện là năm Tíu Lùn học lớp Ba, Hợp tác giao cho nhà nó con nghé đực này. Cũng phải có tí “chức vụ” người nhà làm đội trưởng Đội cày thì mới được giao đấy. Và gia đình cũng rất có “điều kiện”: làm cái chuồng cho trâu hẳn hoi. Ôi trời là chăm sóc: chải lông, bắt bọ, xát lá xà cừ chống muỗi, ăn cám ấm… có hẳn cái chổi dùng vuốt ve thư giãn nữa.
Ra bến sông nó bớt nửa thời gian tắm của mình dành tắm cho trâu, kỳ cọ thôi rồi. Cái chân trâu cũng được nhấc lên ngắm nghía.
Ai bảo chăn trâu là khổ? sai lầm lớn rồi. Chăn trâu là chơi với thú cưng đấy. Nhìn mặt trâu ngu ngu vậy thôi. Cũng nhõng nhẽo tình cảm lắm, biết ơn, dỗi đủ cả. Trông không để trâu ăn lúa là mọi người nghĩ trâu ăn nhầm lúa? không phải đâu, nó vờ vịt đi trên bờ ruộng ăn cỏ rồi liếc mắt thấy thời cơ tới là quay sang ruộng lúa như kiểu lắc vai cho đỡ mỏi ấy, thế là xong một vạt lúa, và cái mặt trâu lì lợm ấy có đánh cũng thế thôi.
Trâu còn thích đánh nhau. Kiếm mảnh chai vỡ, buổi trưa trốn ngủ Lùn Đen bí mật trèo lên đầu trâu và chú trâu cũng hiểu ý lim dim mắt cho cậu chủ mài sắc cạnh sừng. Thỉnh thoảng không hiểu sao có hai con trâu không ưa nhau, như trâu nhà Lùn đen và trâu nhà hàng xóm. Từ xa thấy con kia là Lùn Đen nhảy xuống ngay và luôn khỏi lưng trâu. Lúc này chủ cũng bé tí. Có lần không xuống kịp cậu chàng ngã ngay dưới chân trâu mà còn kịp nhìn thấy cái chân trước của nó giơ lên trước mặt chủ rồi khựng lại (chuyện này cậu chàng khoe mãi). Chúng xông vào nhau đến rách da chảy máu, hai thằng chủ cũng ghét nhau luôn. Khôn lắm, lần đầu con kia tận dụng ưu thế lặn giỏi, dòng trâu nhà Lùn Đen xuống đầm và đánh cho một trận thảm hại. Từ sau hễ đến gần đầm là anh chàng này tìm cách tránh. Cuối cùng là một trận thư hùng vào ban đêm. Trâu nhà Lùn Đen giựt đứt thừng chạy sang hàng xóm và “toàn thắng”! Từ đó hai con không đánh nhau nữa.
Chứng kiến một bầy trẻ phi nước đại trên lưng trâu ai cũng phải kinh hãi, Lùn Đen chẳng bao giờ đi cuối.
Có câu “con hát mẹ khen hay”. Lùn Đen thấy con trâu nhà mình đẹp nhất. Cổ vại, sừng ấu, thân lực lưỡng. Mà khôn nữa. Cày á, không cần thừng xỏ mũi đâu, nghe lệnh tự đi thôi. Đến giờ nghỉ, mũi cày cắm xuống ruộng, chạc vai đặt trên tay cày. Rồi nghỉ xong nó sẽ đứng đúng chỗ ấy không sai tí nào để mình đặt ách lên vai cày tiếp. Yêu lắm ấy.
Không phải con nào cũng vậy đâu. Có con vừa cày vừa vùng vằng cho hai người vất vả, tháo ách ra rồi còn lâu mới ách lại được, và “phần thưởng” là nghỉ trưa đeo ách. Còn có con “ngu” nữa là tối rồi cứ thũng thẵng đi chơi hay nhẩn nha ngắm cảnh chẳng biết đường về.
Mỗi tội chắc tại câu: “Của chiêm bao…” mà trâu giống cậu chủ nó, vừa lùn vừa đen. Vì thế trong đợt thiến trâu lần này, Hợp tác xã cũng để lại vài con làm giống nhưng chú trâu nhà Lùn Đen không được duyệt.
Mới mười tuổi nhưng Lùn Đen cũng biết là việc đó tổn hại đến thú cưng của mình. Nó quyết định “Cứu hộ”.
Chiều muộn, lại màn đứng lưng trâu qua sông. Kiểu leo lên lưng trâu của nó mới hoành tráng cơ, con trâu cúi đầu xuống cho cậu chủ ôm sừng vắt chân ngang cổ và nhẹ nhàng ngẩng đầu lên, rồi lại cúi đầu khi Lùn Đen cần xuống.
Lục cục trâu và người về. Cả nhà, chả ai đi tìm nó và chả ai nói gì. Biết thừa cái thằng lì ấy rồi. Nó thở phào, giờ mới thấy đói quá, mệt nữa… “Cứu hộ động vật” không bao giờ là đơn giản.
(Tặng bạn đời yêu quý)
03/8/2021