Chăn trâu thổi sáo là tuổi thơ của tôi. Vắt vẻo trên lưng trâu mồm “toe toe” thổi. Cái thời thơ vừa đói vừa rách ấy sao nó cứ lung linh trong ký ức. Quê tôi miền xuôi cơ, năm tôi còn trong bụng mẹ đói kém phiêu dạt lên miền núi này.
Sáng đi học, chiều lại chăn trâu
Em cũng hiểu, thế là đánh Mỹ.
Kiểu gì thì cuối buổi chăn trâu cũng là màn tắm suối. Quần áo thì một bộ tươm tất để đi học, còn một bộ vá chằng vá đụp, cởi ra để lát còn mặc về. Lũ “nhộng” ào xuống suối cả trai cả gái, có đứa con gái đang “nhum nhúm chúm cau”, lũ con trai chúng tôi chẳng quan tâm đâu, thề đấy. Vùng vẫy trong nước đến khi đứa nào đứa ấy mắt đỏ hoe mới lên.
Tức nhất là hôm có máy bay Mỹ quần thảo trên bầu trời. Không được tắm mà phải trông chừng để khi cần thì rúc đầu vào bụi chổng mông ra ngoài, thằng Mỹ sẽ không nhìn thấy, cô giáo dạy thế. Hôm đấy trâu sẽ tranh thủ phá nương sắn và có đứa sẽ bị đánh đòn. Còn khi một đứa mất trâu là tất cả đổ ra tìm bằng thấy, rồi mới cùng về bản…
Bản hợp xướng nghe não ruột của lũ ve sầu thưa dần báo hiệu cho lũ trẻ trâu chúng tôi mùa hè thoải mái nghịch ngợm sắp qua. Đây đó những lá vàng rơi theo làn gió mùa thu dịu mát về dần - Mùa tựu trường.
Lên cấp Hai, có bạn nhà khó khăn quá phải bỏ học. Nhìn chúng tôi đến trường, bạn cúi giấu đôi mắt nhoáng nước. Tôi cũng cúi mặt tránh nhìn bạn.
Trường sơ tán trong thung lũng, mấy mái lớp nhỏ dựng vội lút trong rừng nứa. Trường của bốn xã, các bạn ở xa có khi phải đốt đuốc đi học từ khi trời chưa sáng.
Tụi học sinh thì các lứa tuổi, cả lớn đùng. Chúng tôi lao động đào hầm và tự đóng bàn ghế.
Sau buổi lao động đầu tiên cả lớp kéo vào thăm nhà cô Chủ nhiệm. Trời, nhà cô như là cơ sở Văn công xung kích, nhạc cụ đầy nhà. Tôi thì mới chỉ biết đến sáo, nhị và đàn bầu, còn lại chưa nhìn thấy bao giờ… Kìa cây sáo, sáo làm bằng trúc chứ không phải bằng nứa như của tôi, nhẵn bóng và êm ái… tôi mân mê không rời.
Ra cả cô và thầy, chồng cô, cùng niềm đam mê âm nhạc. Thầy hỏi: “Em có biết thổi sáo không? thử cho thầy nghe”.
“Anh vẫn hành quân” là bài độc tấu sáo rất hay mà rất khó, bài tủ do tôi mơ được làm anh bộ đội. Chỉ chờ có thế, tôi cố hết mọi kỹ thuật thổi cho thầy cô nghe.
Được chạm đến cây sáo ấy là hạnh phúc lớn rồi, tôi còn được vỗ tay khen ngợi. Chưa hết, hai thầy trò còn hát. Thầy hát hay lắm và lại khen tôi có giọng khỏe. Cánh mũi tôi phập phồng.
Từ hôm ấy tôi không lao động đào hầm cùng các bạn nữa, tôi đến tập văn nghệ với thầy chuẩn bị cho ngày Khai giảng. Những nốt nhạc đầu tiên tôi học ở nhà thầy như thế đấy, để sau năm Bảy nhăm anh lính Tây Nguyên là tôi tham gia đội Tuyên văn của Quân đoàn, vinh dự là người duy nhất có chút kỹ thuật âm nhạc.
Thầy tôi đàn gì cũng giỏi nhưng có một bí mật là cô không muốn thầy đàn bầu. Chắc cô sợ âm sắc quyến rũ của nó như câu: “Đàn bầu khéo gảy thì nghe. Làm thân con gái chớ nghe đàn bầu”. Tôi thì không có ai ngăn cản cả, thầy cho tôi đàn bầu 9 điểm.
Rồi ngày Khai trường cũng đến. Sân khấu trang trọng làm bằng mấy cái vỏ chăn bông và hai chiếc loa chạy pin. Đèn măng xông sáng loà… Tôi thấy mình run như cầy sấy.
Mở màn là bài hát “Ai yêu Miền nam như tấm lòng của Bác”. Đoạn một thầy hát tôi đệm đàn, đoạn hai tôi hát thầy đàn. Cuốn theo lời hát tôi quên nỗi sợ. Cao trào nhạc réo rắt: “Như tấm lòng của Bác đối với đồng bào Miền Nam”… bên dưới các cô giáo lấy khăn chấm mắt. Dâng trong câu hát nỗi nhớ Bác Hồ mới đi xa, tôi cũng nghẹn ngào. Tiếng vỗ tay cổ vũ thầy trò tôi rầm rầm.
Kết thúc lại là tôi với sáo, điệu “Lý hoài nam”.
Tôi đã hoàn thành buổi biểu diễn đầu tiên với sự yêu nghề và cố gắng hết mức của người thầy yêu quý.
Phần thưởng là hai tập giấy.
Tôi lâng lâng suốt dọc đường về, mẹ ôm món quà, nghe con trai kể khoe mà mặt rạng rỡ.
Thế là đỡ được mấy hào mua vở.
01/8/2021
CHÀO NHÉ MŨ RƠM
Tất cả bắt đầu từ một vở kịch. Tôi thấy mình, lớp mình, trường mình thật may mắn khi có thầy và cô, hai vợ chồng yêu và giỏi văn nghệ đến thế. Thầy đàn cô hát, cô thầy cùng hát ôi là mê ly. Văn nghệ của trường luôn vượt xa tính quần chúng. Buổi lễ Bế giảng năm nay thầy dựng vở kịch nhỏ.
Vở kịch bắt đầu. Thằng giặc Mỹ do bạn Kính thủ vai (cùng lớp nhưng bạn hơn tôi hai tuổi và đã có bộ râu quai nón rất Mỹ) bắt được hai em thiếu niên Giao liên, một nam một nữ. Bạn nam do tôi và bạn nữ do bạn gái tên Thuỷ đảm nhận. Cho dù dùng nhiều thủ đoạn dụ dỗ, đánh đập cuối cùng bọn giặc phải chịu thua hai thiếu niên dũng cảm.
Vở kịch đang hồi gay cấn, sau tiếng gầm tức tối của tên Mỹ, hai em thiếu nhi hiên ngang đồng thanh: “Không biết”!
“Bốp”. Một cái tát trời giáng, em trai lảo đảo và… òa khóc. Thật đến sững sờ, và còn bất ngờ hơn, thằng Mỹ ôm chầm lấy em Giao liên nam: “Tớ xin lỗi cậu”!
Khán giả vỗ tay và cười ầm ĩ, vở kịch kết thúc trong lời thanh minh của thầy: “Cây nhà lá vườn”…
Chẳng ai biết cái tát ấy tôi đã chịu thay cho Thuỷ.
Chuyện là thế này. Trong buổi tập kịch mấy hôm trước, nhân lúc không có thầy, bạn Kính lôi cái điếu cày giấu trong bụi ra… và tôi đã phạm sai lầm khi thử hút, ho sặc sụa. Bạn Thuỷ thì còn phạm sai lầm lớn hơn, phụ lòng tin của Kính, mách thầy Hiệu trưởng.
Kịch vẫn phải tập. Nhưng kết quả thì vậy đấy. Tuy đau lắm nhưng cái ôm ấm áp của Kính tôi hiểu. Từ đó hai chúng tôi rất thân nhau và chung sự hằn học với cô bạn gái mỏng môi mách lẻo.
Lại qua một mùa hè. Những cơn gió ào ào thổi cuốn theo lá vàng đón năm học mới. Lên lớp Bảy hình như các bạn gái trở nên rất khác. Tôi nghĩ thế, vì hôm đi thi học sinh giỏi ở Huyện tôi bị thầy phân công đèo Thuỷ, mặc tôi cấm cảu bạn ấy cứ nhỏ nhẹ làm tôi cũng bớt giận. Đem về hai giải nhì, tôi môn văn còn Thuỷ môn toán… tôi hết giận và thế là “hai bạn nhỏ” trong vở kịch lại thân nhau.
Bạn Kính của tôi trúng tuyển bộ đội. Nó đủ mười tám tuổi rồi. Ôi… tôi cũng muốn đi bộ đội. Anh bộ đội là hình ảnh chói lòa. Những đoàn quân qua trường, qua bản. Ào ào dân đón chào. Quân phục chỉnh tề, đôi mắt sáng mạnh mẽ. Tôi luôn mong chóng lớn để vào hàng ngũ ấy. Không chờ được nữa, tôi muốn đi ngay cùng Kính.
Còn một điều thôi thúc tôi đi nữa là việc Hợp tác giờ toàn phụ nữ, những người vợ trẻ măng có chồng đi bộ đội. Có những điều rất “khó nói”.
Mẹ khóc khi ký vào lá đơn xin nhập ngũ của tôi. Khám sức khỏe thiếu hai cân và tôi lại phải nài nỉ mới xin được…
Tôi cẩn thận treo mũ rơm lên tường, thấy bùi ngùi. Chào nhé mũ rơm ơi. Bố mất cả buổi chiều hì hục bện cho cậu út là tôi. Cô giáo khen là chắc và đẹp nhất lớp. Mũ của lớp trưởng mà, phải khác chứ!
Bao kỷ niệm ùa về.
Ngay buổi học đầu năm, bọn Mỹ đã cho thầy trò tôi thưởng thức: hai chiếc máy bay vòng quanh rồi đánh bom dưới công trình thuỷ điện Thác Bà đang xây dựng gần đó. Nghe tiếng “rẹt rẹt” trên đầu là chúng tôi đã ngồi trong hầm nhanh như gà chạy quạ. Để khi chui ra lấm lem không nhịn được cười, trêu nhau: “Ta cùng các ngươi sinh ra thời loạn lạc”. Đó là câu nói của Hưng Đạo Vương được học trong bài Lịch sử đầu tiên của cấp Hai đã theo tôi suốt thời áo lính.
Cũng buổi học đầu tiên ấy trời đổ trận mưa thật là to và chiếc mũ rơm nặng trĩu làm tôi không ngẩng mặt lên mà tự hào được. Mẹ đã phải sấy suốt đêm.
Chưa hết, hôm sau đến lớp chúng tôi nghẹn lời khi biết các thầy cô đã đến trước đào hai mươi mét hào để thoát nước từ lớp học “bán âm dương”, âm sáu mươi xăngtimet. Ngồi học trên lớp bùn còn sót lại, muỗi thì nhiều như trấu vì xung quanh là rừng nứa, mà lũ học sinh cảm động im phắc.
Nhớ hôm bị phạt ở lại lớp quá trưa vì tội hút thuốc lào. Cô thì tiếp tế bánh bao, hết phạt thầy cho ăn cơm rồi về.
Chơi quay thì bổ vào chân cô tập tễnh, cô chẳng mắng gì mà sao ân hận mãi. Cô hơn trò hai tuổi thôi mà nói nghe răm rắp.
Dọa ma các bạn gái khóc thảm thiết, rồi quay lại hạ giọng xin chúng nó đừng thưa cô, mà ngại… Từ lâu đã không còn tắm suối cùng nhau nữa.
Cứ mỗi mùa tuyển quân lớp học lại vắng đi một chút, cả trò cả thầy.
Nhớ ngày tiễn thầy Đồng Hiệu trưởng đi bộ đội, nước mắt trên những gương mặt học sinh ngơ ngác. Trên đường hành quân tôi gặp thầy ở KonTum, thầy vào đơn vị vận tải, dáng thư sinh ngày nào thay bằng dáng ngựa thồ trĩu nặng với chiếc gậy chống. Thầy lục đáy ba lô đưa tôi gói thuốc Tam Đảo mà sau này tôi mới biết trong chiến trường quý như vàng, tôi thưa với thầy chưa biết hút thuốc, cùng thầy nhắc lại kỷ niệm hút trộm thuốc lào bị phạt. Cuộc hội ngộ hiếm có giữa Trường Sơn làm tôi khóc như đứa trẻ.
Tôi đã đạt ước mơ, được đi cùng đợt với Kính nhưng nhanh chóng bị tách ra. Bạn ấy hy sinh trên chiến trường C ngay năm sau 1972.
Mai tôi là anh bộ đội.
Chia tay, bà con lối xóm, bạn học đến đông lắm. Trong không khí sục sôi đánh Mỹ, tiễn người lính lên đường là bao ước mơ nhắn gửi, bao yêu thương tận đáy lòng. Bạn Thuỷ trong bộ ba “vở kịch sóng gió” gần nhà tôi lắm nhưng sớm hôm sau mới đến, tặng khăn tay thấm nước mắt, làm nên chút bâng khuâng tuổi mười sáu tôi lên đường.
Trường có sáu học sinh nhập ngũ đợt này, thầy cô chia nhau đến từng nhà chia tay. Đến nhà tôi là vợ chồng cô Chủ nhiệm tài hoa cùng cả nhạc cụ. Thầy đàn violon cô hát “Bên kia cầu Hiền Lương”, cảm động không tả…
Không cất nổi lời hát, nâng niu cây sáo trúc thầy tặng tôi xin phép độc tấu: “Anh vẫn hành quân”.
04/8/2021