Hữu cổ - đây là một bài hát đồng ca vui nhộn.
Vậy là gần bốn năm trời, trong ngôi kiến trúc cổ xưa, bốn mặt là nhà ở, giữa là sân, ở phía tây nhà trường được Nhà nước coi là đơn vị bảo hộ văn vật cấp hai, trong dãy nhà đã từng có mấy vị bậc thầy quốc học và nhà văn nổi tiếng hiện đại đã ở, trong một phòng làm việc chật hẹp nhất của Phòng nghiên cứu giảng dạy văn học cổ điển của chúng tôi, tôi đã nằm gai nếm mật, suy tư tưởng tượng, nấu sử sôi kinh, nghiên cứu lại "Lý luận đầu nguồn về văn học Tiên Tần", đọc lại các tác phẩm "Mao thi tự", "Bàn phong nhã", "Chú thích ba trăm bài", "Thi kinh toàn dịch", "Thi kinh đại thích" và "Một trăm câu hỏi tồn nghi về nghiên cứu Kinh thi". Tôi tìm và xếp đống ở phòng làm việc toàn bộ các cuốn sách chuyên đề có liên quan đến "Kinh thi". Tôi cắt dán, treo đầy tường và tủ sách những đoạn, những mẩu tư liệu hữu quan. Tôi mở ra một hướng nghiên cứu hoàn toàn mới, chắt lọc kĩ càng, gạn đục khơi trong. Trong thời gian năm năm tôi viết xong cuốn sách chuyên đề "Phong nhã chi tụng - Nghiên cứu về nguồn gốc của tinh thần Kinh thi". Như Bình không những từ giảng sư được phong hàm phó giáo sư, mà còn được phong vượt cấp là giáo sư chức danh cao cấp. Trong sự nghiệp của mình, cô ấy tiến vù vù. Trên lĩnh vực tình cảm, cô ấy phi nước kiệu. Cuối cùng khi tôi xách bản thảo cuốn sách chuyên đề đồ sộ của mình về đến nhà thì cô ấy và Lý Quảng Trí đã hoàn thành từ lâu sự chuyển đổi quan hệ từ thầy trò đến lãnh đạo và bị lãnh đạo, rồi lại đến tình nhân. Mối tình đến muộn giống như tháng giêng gieo hạt, tháng hai nảy mầm, tháng ba đơm hoa. Giữa hai người đang ấp ủ một màu xanh mượt mà, rộn tiếng chim hót, ngào ngạt hoa thơm.
Một buổi sáng gần kì nghỉ hè, trên bầu trời kinh thành, nắng hè sáng trắng, vàng ươm. Đã hơn bốn tháng không mưa. Trên phố Tràng An, bi tum phơi nắng chảy nhoe nhoét, mặt đường đen sì, một thế giới đang bị vấy bẩn. Nghe nói, trong Di Hòa Viên, hồ nước bị cạn, tôm cá, ba ba kêu cha khóc mẹ, nhảy nhao nhao dưới đáy hồ, người đi chơi có thể tùy ý lấy vợt hoặc thò tay bắt được. Nghe nói, vì trời nắng dữ dội quá, nhiều em học sinh bỏ cả những bài thi nhà trường tổ chức sát hạch. Còn nghe kể, để tranh thủ lắp máy điều hòa nhiệt độ trong lớp học, nhiều trường cao đẳng đại học đã từng bí mật bàn nhau định tiến hành một cuộc bãi khóa và thị uy xưa nay chưa từng có. Vốn địa thế thấp, chung quanh ngôi nhà bốn phía là nhà ở, giữa là sân của Phòng nghiên cứu giảng dạy là rừng cây và nhà gác, lại có mấy cây bách cổ trong vườn, lại có hai hồ nước ở gần đó, cộng thêm một con sông dùng nước sinh hoạt của công nhân kinh thành chảy xuyên qua vườn trường, khi đi qua một góc của ngôi nhà kiến trúc cổ đã khẳng khái thổi vào Phòng nghiên cứu từng luồng gió mát và hơi ẩm, nên ngôi nhà của phòng nghiên cứu giảng dạy của khoa Trung văn về mùa đông giá lạnh như địa ngục, về mùa hè mát mẻ như thiên đường (chỉ tội có nhiều muỗi). Để tận hưởng mát mẻ, để viết cuốn sách chuyên đề lí luận có thể coi là vĩ đại "Phong nhã chi tụng", kỳ học này, già nửa thời gian tôi đều ở trong phòng làm việc. Dưới cửa sổ văn phòng, tôi treo một chiếc giường dây thép, ở trong phòng nghiên cứu, viết suốt ngày suốt đêm. Tôi bày trên nền nhà, xếp trên giường những tư liệu sẵn sàng dùng đến. Tôi dán lên bảng đen, lên khung cửa giá sách từng tấm thẻ tư liệu mình trích dẫn từ các văn kiện. Trong phòng làm việc của tôi, trên nền nhà là lịch sử lâu đời, trên tường là nền văn hóa chói lọi, ngay trong sọt rác ở góc tường cũng xếp những của quý chẳng khác gì ngọc trai và vàng mười của nền quốc học, như những mảnh gốm sứ ngàn năm tuổi. Lúc sắp hết giờ buổi sáng hôm nay, tôi đã viết xong chữ cuối cùng của cuốn sách chuyên đề trên giấy bản thảo. Sau khi đặt dấu chấm câu, giống như đặt xong viên gạch cuối cùng của bức vạn lý trường thành, tôi thở một hơi dài nhẹ nhõm. Ngồi thảnh thơi trên ghế một lát, tôi bất chợt rất muốn kêu lên mấy tiếng rõ to trước khu kiến trúc cổ của phòng nghiên cứu giảng dạy, giống như hồi còn bé đi chăn trâu, sau khi leo lên đỉnh núi, tôi hét to lên bầu trời. Tôi muốn đứng ở trung tâm vườn Trường đại học Thanh Yên, cất cao giọng hát mấy câu trong bài hát nào đó mà mình vẫn còn nhớ, ví dụ câu hát trong sơn ca của dãy núi Bả Lâu: "Ôi, một cô em trắng lại trắng, em thường đến nhà anh vào giữa lúc nửa đêm. Ôi, một thỏi vàng vàng lại vàng, nó thường từ trên trời rơi xuống trên đầu tôi. Ôi, một cành linh chi xanh lại xanh, nó thường mọc ở trong sân nhà tôi...".
Tôi muốn kêu, tôi muốn hát, nhưng cuối cùng chẳng làm gì, chỉ đi ra khỏi nhà nhìn vào các cửa buồng đang mở hoặc đang khóa của Phòng nghiên cứu giảng dạy, rồi đi ra nhà vệ sinh công cộng, uể oải xả một bọng nước dải.
Trở về phòng làm việc, tôi định gọi điện thoại báo tin vui cho Triệu Như Bình rằng tôi đã viết xong tác phẩm chuyên đề, đã kết thúc một công trình vĩ đại, mặt trời cũng có thể mọc từ phía tây để chiếu rọi thế giới. Nhưng khi nhấc điện thoại, tôi lại đặt xuống. Tôi muốn tôi nên đem bản thảo cuốn sách về để vợ tôi xem, đặt phịch một cái bản thảo cuốn sách dày bằng mấy viên gạch xuống trước mặt cô ấy, sau đó khi cô ấy đang ngạc nhiên mừng quýnh, tôi im lặng bước đến bế bổng cô ấy lên, hôn lấy hôn để một thôi một hồi, rồi kể cho vợ nghe nỗi buồn nhớ và cơ cực trong sáng tác, dự báo với cô ấy, sau khi cuốn sách chuyên đề xuất bản, bởi sự giải thích hoàn toàn mới đối với "Kinh thi" sẽ gây chấn động có ý nghĩa lật đổ trong giới học thuật. Cũng có thể, tôi sẽ để bản thảo cuốn sách xuống, cô ấy sẽ đưa hai tay vuốt ve nó, rồi vuốt ve mặt tôi. Lúc ấy, tôi bất chấp tất cả, bế cô ấy lên giường chơi một quắn cho thật đã.
Đã rất lâu, lâu lắm, tôi không ngủ với vợ, không vuốt ve cô ấy. Còn nhớ lần trước viết xong chương thứ ba của "Phong nhã chi tụng" và lần trước đó nữa viết xong chương thứ năm của "Phong nhã chi tụng", tôi mò về ngủ với vợ. Hai lần làm tình vừa yếu ớt, vừa ngắn ngủi, so với sự dày đặc chi chít của số chữ và độ dài dằng dặc của cuốn sách chuyên đề, đã hình thành trong tôi sự so sánh giữa thuận và nghịch, giữa trắng và đen, khiến tôi cảm thấy một sự mâu thuẫn và thống nhất giữa cao thượng và tầm thường, giữa việc lớn dưới gầm trời và tình dài con cái. Bây giờ bản thảo cuốn sách của tôi đã viết xong. Một cuộc động đất gây kinh ngạc, làm đảo lộn giới giáo dục và giới học thuật đã bó xong thuốc nổ, đã gài kíp sẵn, chỉ cần hễ có thời cơ là châm lửa đốt dây cháy chậm cho nó bùng nổ là xong. Với niềm vui thầm tùy tiện, trở về gian buồng làm việc mười hai mét vuông của mình thuộc Phòng nghiên cứu giảng dạy, tôi nhìn lần cuối cùng các cuốn sách để trên đất và những phiếu tư liệu, những tờ giấy treo kín tường. Tôi không thu cất chúng, chỉ bỏ bản thảo cuốn sách đặt ở giữa bàn vào trong một túi giấy của nhà xuất bản nào đó.
Tôi xách túi giấy về nhà.
Khi bước lên cầu thang nhà mình, quả nhiên tôi đã cất giọng hát:
"Ôi một cô em, trắng lại trắng, em thường đến nhà tôi vào lúc nửa đêm.
Ôi, một thỏi vàng, vàng lại vàng, nó thường từ trên trời rơi xuống trên đầu tôi.
Ôi, một khóm linh chi, xanh lại xanh, nó thường mọc ở trong sân nhà tôi.
Ôi, một bãi mã não, xanh lại xanh, tại sao nó cứ mọc trên thửa ruộng nhà tôi".
Tôi vừa hát vừa lấy chìa khóa, cửa vừa mở, đã nhìn thấy một đống quần áo của đàn ông đàn bà vứt bừa phứa trên sô pha trong phòng khách, còn nghe thấy trong buồng ngủ của mình và Như Bình có tiếng cọ xát của da thịt, tiếng rung giường và tiếng thở sung sướng quên hết tất cả. Những tiếng ấy nhỏ mà sắc, êm dịu mà thô nặng, giống như suối mát trong nước lũ dâng tràn, như đùa vui trong cát bay đá lở. Có mùi gì tanh tanh từ buồng ngủ bay ra, mừng đón tôi, như cô gái đón khách bước đến nhận chiếc túi trong tay tôi. Khi tôi đưa túi, cô lại rụt tay vào. Túi bản thảo cuốn sách trong tay tôi rơi bịch xuống đất.
Tiếng rơi đánh bịch, khiến mọi tiếng động đều im phăng phắc, giống cảnh tĩnh lặng như chết mênh mông xuất hiện sau khi thế giới đột ngột diệt vong.
Tôi nhìn Như Bình và Lý Quảng Trí đang trần truồng trên giường. Họ cũng trần truồng nhìn tôi. Bởi không che đậy, ánh mắt giữa hai bên đều cảm thấy xấu hổ và ngượng ngịu, sững sờ và đường đột, đều vội vàng thu ánh mắt, hình như mắt người nào cũng chạm vào lửa, không cụp mắt lại sẽ bị nổ bị cháy. Tôi có vẻ bối rối quay đầu nhìn bức tường bên ngoài buồng ngủ nói: xin lỗi, xin lỗi, khi về nhà tôi nên gọi điện báo trước.
Tôi nói, này hai người, hãy mặc quần áo vào đã, cứ mặc quần áo vào đã.
Tôi nói, thưa ông hiệu phó Lý, tôi đã viết xong cuốn sách chuyên đề. Có cuốn sách chuyên đề này, tôi sẽ có tất cả, tôi không còn yêu cầu gì khác nữa. Có cuốn sách chuyên đề này, khỏi cần ông phong hàm từ phó giáo sư lên giáo sư cho tôi, mà nhà trường không thể không phong hàm từ phó giáo sư lên giáo sư cho tôi, khỏi cần ông cuối năm báo cáo phê chuẩn tôi là học giả gương mẫu, mà một khi cuốn sách chuyên đề của tôi xuất bản, nhà trường không thể không bình xét tôi là học giả gương mẫu cả nước. Vừa nói tôi vừa nhìn ông ta bằng ánh mắt của kẻ yếu thắng kẻ mạnh. Sau đó đứng dậy, bước lên một bước tôi nói, thưa ông Lý phó hiệu trưởng, từ trong lòng, ông phải cảm thấy ông sai, cảm thấy ông có lỗi với Dương Khoa này, phải thật lòng thật dạ hối cải. Tôi có ba việc đề nghị hai người giúp đỡ. Một là tư tưởng tôi chưa giải phóng, xin hai người lần sau đừng thế nữa, được không? Hai là quan niệm của tôi còn chưa đổi mới, xin hai người lần sau đừng thế nữa, được không? Vừa nói tôi vừa dịch lên mấy bước, quỳ sụp xuống nền nhà trước ông ta (tôi quỳ rất mạnh, giống như cây gỗ đổ muốn chinh phục một trái núi), sau đó ngẩng đầu nhìn ông Lý, nhìn Triệu Như Bình vợ tôi sợ hãi đứng bên cạnh, nước mắt tràn trề. Tôi nhắc đi nhắc lại, lấy danh dự của một nhà trí thức, một là tôi xin hai người lần sau đừng thế nữa được không? Hai là tôi van hai người lần sau đừng thế nữa được không? Ba là tôi quỳ trước hai người, thỉnh cầu hai người lần sau đừng thế nữa được không?
