Ông tôi ấy mà, già lắm cơ. Mùa đông lúc nào ông cũng bịt cái mũ bông sù sụ trên đầu và đi tất nâu dày cộm. Thế mà chuyện ông kể cho tôi nghe thì lại toàn chuyện về trẻ con thôi. Nào là Hoàng tử tí hon trong rừng thẳm. Nào là Chú bé tìm mẹ, Chú bé lười. Nào là Chú bé quàng khăn đỏ. Rồi chuyện về súc vật nữa chứ, nhiều vô số. Chuyện con mèo ăn vụng khóc hu hu vì bị đốt hết râu. Con chó tham lam cắn phũ phàng quả mướp nướng sủa khào khào trong họng. Con hổ độc ác gãy chân liếm mãi vết thương chạy qua ba quả núi thì chết. Con khỉ tinh khôn ngồi đọc sách làu làu trong hang...
Tôi không biết con khỉ có biết đọc sách thật không, và con mèo khóc hu hu như thế nào. Nhưng tôi đã nhìn thấy một con vật khóc thật sự. Con bê Đốm của tôi. Câu chuyện như thế này:
Nhà tôi có một con bò mẹ hiền và khỏe. Tôi đặt cho nó cái tên rất mộc mạc là Vá, vì trên tấm áo nâu mượt mà của nó có một miếng trắng như tuyết. Có miếng vá ấy, trông mẹ bò sang trọng như đeo một Chiếc tạp dề mới tinh trước ngực. Bò Vá đẻ đỏ hai lần. Hai con bê ấy đã lớn và đi cày được. Bác đội trưởng điều chúng cho các đội khác chăn dắt. Mỗi lần điều bê đi, lại thưởng cho tôi một bộ quần áo mới. Năm 1972, bò Vá lại đẻ một con bê nữa. Chú bê này lông vàng mướt, ở trán có một đốm trắng giống hệt đồng xu. Tôi đặt ngay cho nó là con Đốm. Chú Đốm nghịch ngợm vô cùng. Vừa mới ra đời, lông còn ướt, bốn chân mảnh khảnh như cọng rau dớn, chú đã nghênh cái đầu nhỏ nhỏ ngắm đám hoa sim rực rỡ màu tím hồng; những túm cây đuôi chồn bạc trắng phất phơ, những chùm hoa chuông đỏ lúc lắc. Chú muốn chạy đi chơi lắm, nhưng cả bốn cái chân yếu ớt cứ loạng choạng và Đốm ta lăn kềnh xuống đám gai cây xíu xiu gần đầy.
— Mẹ ọ... ọ...
Mẹ ơi... chú ta kêu cứu, nhưng mẹ chú còn đang nằm thả mệt nhọc. Tôi đỡ Đốm dậy, dắt chú ta về nhà. Dọc đường chú bê non ngoan ngoãn bước sau đuôi bò mẹ. Bò Vá đi trước, thỉnh thoảng ngoảnh lại gọi con.
— Bò... ò... ò...
Hôm sau tôi đưa mẹ con Đốm ra đồi muộn, vì còn chờ cho bò Vá ăn hết máng cháo cám bồi dưỡng. Ngày hôm ấy mát trời, gió nam thổi quạt ngọn lau, những đám hoa sim rung rinh như một đàn bướm hồng múa trên khóm lá. Túm cây đuôi chồn thì ngoáy tít lên, những cái đuôi bông trắng kỳ lạ. Con Đốm thấy cái cảnh ấy thì nhảy cẫng lên, bốn chân run rẩy ríu lại.
— Bò... à...
Con Vá kêu và chạy vượt lên chặn đường chú Đốm. Cái cổ đeo yếm trắng nõn của nó lúc lắc, Vá cúi đầu vào đầu con.
Bò... ò... ò...
Dường như nó muốn bảo: "Con đừng chạy mà ngã, chân con còn yếu lắm mà..."
Nhưng con Đốm cứ tảng lờ như không nghe thấy gì hết, nó chui qua bụng mẹ và phóc một cái nhảy sang bên kia đường. Từ đây nó lóc cóc nhảy qua mấy tảng đá xám, định giật bông hoa kèn vàng chóe treo lúng liếng trên ngọn cây mâm xôi. Dưới bụi mâm xôi có những dây chạc chìu, hoa chạc chìu đã tàn hết nhưng dây vẫn còn sống. Mà dây chạc chìu thì dai ghê lắm. Đốm vấp phải đám dây chạc chìu, những cái dây quái quỷ ấy làm cho Đốm ta bổ nhào xuống, đầu Đốm đập vào một tảng đá, gần mí mắt có vài giọt máu rịn ra.
— Mẹ ọ... mẹ ọ... ọ...
Con bê nghịch ngợm kêu từng tiếng dài gọi mẹ. Bò Vá chạy lồng lên bên con.
— Bò... ò... ò... ò...
Vá quỳ xuống liếm máu trên trán con, đôi mắt tội nghiệp như muốn nói: "Ôi con tôi! Mẹ đã can ngăn mà con chẳng nghe lời!"
Những đứa trẻ hư thì chúng chóng quên tội lỗi của mình. Chú Đốm này cũng vậy, được vài ngày ngoan ngoãn rồi đâu lại vào đấy. Chiều nào tôi cũng tìm nó đến chóng cả mặt. Ở đường 15 cứ nghiêng; mệt nhoài là phải đưa bò về chuồng. Máy bay Mỹ ném bom từ sớm tinh mơ đến rạng đông. Con bò nào cũng đã quen hối hả ăn cho no để về nhà. Riêng con Đốm thì cứ nhởn nhơ hết đồi này qua đồi khác. Nó cứ tinh bơ mọi sự trên đời, mặc dù tôi gào đến rát cả hơi, chạy tong tả từ đồi này qua đồi khác, còn mẹ nó, con bò Vá hiền lành kêu náo cả ruột.
— Bò... ò...
Chiều hôm ấy cũng vậy. Con bê tinh nghịch trốn ở đâu không biết. Tôi cứ chạy sang ngọn đồi trước mặt thì lại thấy nó lóc cóc ở mé đồi sau lưng, quay lại đồi sau lưng thì nó đã vòng chân đồi lên ra phía trước. Cái đầu nghênh ngáo của Đốm cứ nhấp nhô trên những bụi mâm xôi, những khoảnh lau tím phơ phất, những cây quéo già trơ trụi. Mặt trời mỗi lúc một nhạt màu, ở chân đường 15 những khóm sim phủ đầy bụi đã mất hết bóng trên mặt đất, lặng lẽ như một bầy thỏ lông đỏ đang ngồi ngủ.
Mồ hôi vã đầy mặt, tôi kéo con Vá về.
— Đốm ơi, đêm nay phải ở lại một mình, bom Mỹ nổ bỏ trúng thì đừng có trách tao nhé. Mày bướng bỉnh lắm...
Tôi nghĩ bụng thế và dắt con bò Vá về. Nhưng con bò mẹ không chịu bước.
ò...
Nó rống lên như rung trống vang động cả khu đồi. Cái đầu to lớn quay đi bốn phía ngóng ngóng.
— Bò ò... ò...
Đốm ơi! Mày không nghe tiếng mẹ mày gọi sao? Tôi nhìn quanh những lối mòn vắng vẻ gió chạy ù ù đuổi những cuộn gai lồng bồng. Con chim quay tơ chăm chỉ đang vùn vụt bay về phía làng. Trời mỗi lúc một tối, sao Hôm đã nhấp nháy con mắt trên trời. Con mắt như cười cợt chế giễu tôi:
— Thế nào, chú mình chịu bó tay à?
Tôi bực tức quất vào mông bò Vá:
— Về!
Con bò mẹ giật thót bước lên mấy bước. Nhưng rồi bất ngờ nó rứt dây chạy lồng lên quay lại khu đồi:
— Bò ò... ò...
Con Vá kêu lên những tiếng thảm thiết để gọi đứa con ngỗ ngược, bướng bỉnh.
Một quả pháo sáng cháy rực trên đường 15. Tôi vội vàng nhảy xuống chiếc hầm chữ A của các chị thanh niên xung phong ở gần đây. Và đúng lúc đó máy bay giặc ném loạt bom đầu tiên. Rạng sáng ngày hôm sau tôi đã đi tìm mẹ con Đốm. Cả một đêm nằm trong hầm ẩm ướt, bom nổ ùng ục như sóng dội một bên tai, tôi không sao ngủ được. Bụng vừa tức vừa lo, con bê tai ác này ngày hôm qua không hiểu đi tới đâu?
Tôi vừa đi hết khu đồi sim qua hai con mương cạn nữa đến một cái dốc cao um tùm toàn dây bướm bạc. Tôi đi dọc theo chân dốc và đoán thế nào con Đốm cũng đến đây. Dây bướm bạc nở đầy hoa như từng đàn bướm rung rinh, lá cây ngọt như đường. Con Đốm chắc mải ăn lá, chơi hoa nên không chịu về.
Hết chân dốc tôi dừng lại. Trước mắt tôi là một đám nương hoang rậm rạp, có một vật gì đó màu vàng rung động trong đám cây bụi cao ngập đầu. Tôi rẽ cây bước vào, con bò Vá đang nằm phủ phục trên mặt đất, bê Đốm nằm một bên. Thấy tôi, con bê non đứng dậy chạy vòng quanh mẹ kêu thảm thiết:
Mẹ... mẹ... mẹ... mẹ...
Bò Vá nằm khuỵu hai chân trước, hai chân sau bẻ gập lại trong vũng máu đã loang, máu bết vào lông từng mảng tím bầm. Hai con mắt to, chậm chạp nhìn bê con không chớp, mắt nó long lanh nước.
Đốm chạy xung quanh mẹ:
— Mẹ ọ... mẹ ọ... ọ...
Nó kêu nức lên từng hồi, rồi chuệnh choạng lại gục đầu vào bụng mẹ như muốn xốc bò Vá đứng lên. Nhưng cả hai chân mẹ nó đã giập nát rồi, mẹ nó không bao giờ còn đứng dậy được nữa.
Con bê nhỏ chuệnh choạng, run rẩy. Nó cứ kêu mãi không ngừng.
— Mẹ ọ... mẹ ọ...
Tôi quỳ xuống, vừa động đến chân con Vá thì nó đã thở hộc lên đau đớn và vật xuống. Con Đốm phủ phục bên mẹ nó. Trong hai con mắt đen nhánh và ngơ ngác của nó những giọt nước mắt chảy giàn giụa, trong suốt.
Từ đó tôi mới hiểu ra, những con vật nhỏ cũng biết khóc. Như những chú bé thường nức nở hối hận vì không nghe lời của mẹ mình.
