Năm 1991, FBI tiếp nhận một vụ án, người báo án cho biết nhà riêng bị đột nhập và bị phá hoại nghiêm trọng. Tại hiện trường, giá sách và tài sản có giá trị bị đập phá, phòng khách, phòng ngủ chính, phòng tắm và phòng bếp đều hư hỏng nặng. Nhiều bình hoa, đồ trang trí bằng đá quý, tranh treo tường cũng bị hư hại, tường nhà đầy các từ ngữ thô tục như “Đồ khốn nạn”, “Chết đi”...
Lúc đó, chuyên gia lập hồ sơ tội phạm Robert K.Ressler đã nghỉ hưu và đóng vai trò cố vấn cho FBI. Mong muốn nhận được sự giúp đỡ của ông, cảnh sát đã gửi ảnh chụp hiện trường và biên bản vụ việc cho Ressler. Với kinh nghiệm phá án dày dạn, Ressler đã từng tiếp xúc với vô số vụ án bạo lực, phá hoại tài sản, ông tự tin có thể xử lý trường hợp này.
Vì vậy, Ressler nghiên cứu cẩn thận dữ liệu và bắt đầu phân tích vụ án. Từ ảnh chụp thấy được, trước khi bị đập phá, ngôi nhà có phong cách ấm cúng, nhẹ nhàng.
Chủ nhân căn hộ cho hay thủ phạm là một nhóm nam thanh niên, tuy nhiên, Ressler lại phủ nhận kết luận này. Đây chắc chắn không phải là cuộc bạo loạn của những cậu bé tuổi vị thành niên.
Thông thường, những vụ phá hoại tài sản thường rơi vào hai trường hợp. Trường hợp thứ nhất, nếu là hành vi tập thể thì khả năng cao có một người cầm đầu trong nhóm, mục đích tấn công là để giải tỏa bất mãn đối với xã hội. Trường hợp thứ hai là trẻ vị thành niên chống đối xã hội hoặc pháp luật. Các đối tượng này hành động và đưa ra lựa chọn một cách ngẫu nhiên, nội dung vẽ, viết bậy sẽ phản ánh tâm lý, thái độ và yêu ghét của họ. Trong quá trình gây án, tội phạm thường viết tên riêng như tên ban nhạc, quỷ Satan. Ngoài ra, có xuất hiện hành vi phóng uế trên giường, trong tủ quần áo và trộm cắp.
Tuy nhiên, từ ảnh hiện trường có thể thấy rằng, hung thủ phá hoại có chọn lọc chứ không hề bừa bãi. Ví dụ, không phải tất cả các bức tranh đều bị hỏng, đặc biệt là những tác phẩm có giá trị. Nếu có, mức độ và cách thức gây thiệt hại cũng nhẹ nhàng hơn những món đồ khác.
Trong đó, duy nhất một bức sơn dầu vẽ bé gái vẫn nguyên vẹn, không bị bất cứ tổn thất nào. Một số đồ sơn mài bị vứt vương vãi trên mặt đất nhưng không bị hư hỏng. Đây không phải là đặc điểm hành vi của thiếu niên trong độ tuổi dậy thì.
Nhà bếp và phòng tắm có vẻ rất hỗn loạn nhưng trên thực tế, gương phòng tắm và nhiều vật dụng làm bếp không bị hư hại gì. Ngoại trừ tay nắm cửa, những món đồ khác vẫn giữ được tình trạng vốn có. Đồ đạc trên mặt đất trông không giống như bị gạt xuống sàn mà dường như được đặt một cách cố tình. Ngoài ra, một số y kiện tuy bị phá hoại nhưng không hư hỏng đến mức không thể sửa chữa, không có dấu hiệu rách, đứt.
Điều này khiến Ressler nghi ngờ: Phải chăng hung thủ phá hoại tài sản có chủ ý? Hơn nữa, còn cố tình lựa chọn những vật ít giá trị để gây án?
Một điểm đáng chú ý khác, tranh ảnh và đồ gia dụng không bị vứt bừa bãi mà được đặt ở những vị trí dễ trông thấy, những lời lẽ thô tục trên tường không thông dụng với giới trẻ hiện đại, đồng thời cũng không có tên ban nhạc, khẩu hiệu phổ biến.
Từ những phân tích này, Ressler loại trừ khả năng thủ phạm là thanh thiếu niên hoặc băng nhóm phạm tội và đưa ra phác họa tâm lý về hung thủ như sau: Nữ giới, da trắng, từ 40 đến 50 tuổi, tính tình hiền hòa, cẩn thận nhưng có phần cô độc, khó tính và không hài lòng với người trẻ tuổi hiện nay. Đối tượng là người có xu hướng tự luyến, không hòa hợp với người khác, có thể đã ly hôn. Các dấu hiệu ở hiện trường vụ phá hoại cho thấy người này là một thành viên nữ trong gia đình, thủ phạm hiểu rõ căn nhà cũng như có tình cảm với một số đồ vật nhất định nên mới tránh làm hỏng chúng.
Hiện trường vụ án đã được dàn dựng và mục đích của thủ phạm là đánh lừa cảnh sát, hướng sự tình nghi đến các đối tượng thanh thiếu niên. Tuy nhiên, chính những từ ngữ mà hung thủ để lại đã phơi bày tuổi tác và tính cách của mình. Những dòng chữ đó không phải là của một người trẻ tuổi ở thời điểm đó và nhất là không phải của những cô gái trẻ, vì vậy đối tượng thu hẹp trong phạm vi những người phụ nữ đang gặp khủng hoảng tuổi trung niên.
Nếu kẻ gây án có con, người con cũng không phải là một cậu bé tuổi dậy thì bởi trong trường hợp này, hung thủ sẽ có hiểu biết nhất định về ngôn ngữ phổ biến trong giới trẻ. Vì vậy, hung thủ có thể có con gái nhưng không cùng chung sống. Bức tranh cô gái còn nguyên vẹn là minh chứng cho thấy thủ phạm có một thành viên nữ yêu thích trong gia đình nhưng không ở gần.
Từ cách gây án thấy rằng, người phụ nữ này đã trải qua những thăng trầm lớn trong cuộc sống gần đây. Sự thất bại có thể liên quan đến tiền bạc, đàn ông hoặc công việc.
Do đó, Ressler đã kết luận rằng thủ phạm có bốn động cơ chính: Một là trả thù người nhà; hai là tâm trạng suy sụp vì biến cố trong cuộc sống: ba là để thu hút sự chú ý của người xung quanh và cuối cùng là vì vấn đề tiền bảo hiểm.
Khi Ressler gửi kết quả phân tích đến FBI, các đặc vụ phát hiện ra rằng hồ sơ tâm lý tội phạm của ông khớp với miêu tả về chính chủ nhân của căn nhà bị phá hoại. Đó là một người phụ nữ da trắng, 40 tuổi, mới chia tay với bạn trai và gặp khó khăn về tài chính. Đối tượng có một cô con gái, hiện đang sống cùng chồng cũ, bản thân chủ nhà là người hiền lành nhưng do ở một mình đã lâu nên tính tình có phần xa cách, lạnh lùng.
Thêm vào đó, một công ty bảo hiểm cũng cho biết, người này mới đây đã đệ đơn yêu cầu bồi thường thiệt hại nhà cửa với số tiền lên tới 270.000 đô la Mỹ. Sau khi liên lạc với cảnh sát, phía công ty bảo hiểm mới vỡ lẽ, hóa ra tất cả là do chủ nhà sắp đặt và dùng hiện trường giả để gian lận bảo hiểm.
CHIA SẺ CỦA CHUYÊN GIA TÂM LÝ TỘI PHẠM
Các chi tiết về hiện trường vụ án, đặc biệt là ảnh chụp hiện trường có tính hữu ích cao đối với các chuyên gia lập hồ sơ tâm lý tội phạm. Năm 1992, các chuyên gia tâm lý tội phạm của FBI, trong đó có sự góp mặt của John Douglas và Robert K. Ressler, đã xuất bản cuốn sách “Sổ tay hướng dẫn phân loại tội phạm” .
Cuốn sách đề cập đến nhiều vấn đề mà cảnh sát cần lưu ý khi khám xét hiện trường vụ án: Vụ án xảy ra trong nhà hay ngoài trời? Thời gian phạm tội là khi nào? Thủ phạm có mặt tại hiện trường trong bao lâu? Hung thủ gồm mấy người?
Hiện trường vụ án có lộn xộn không? Bằng chứng nhiều hay ít? Vụ án được lên kế hoạch hay bộc phát ngẫu nhiên? Thông thường, hiện trường vụ án đều nằm giữa hai thái cực, không quá hỗn loạn nhưng cũng không ngăn nắp.
Tội phạm mang theo hung khí riêng hay sử dụng vật dụng ở hiện trường để gây án? Hung thủ mang hung khí đi hay để lại? Có bao nhiêu công cụ gây án? Thi thể nạn nhân để lại ở hiện trường là cố tình hay vô ý? Nhìn chung, dấu vết và bằng chứng tại hiện trường vụ án là đầu mối vô cùng quan trọng.
Cuối cùng, điều mà lực lượng chức năng cần biết là kẻ gây án luôn mang vũ khí bên mình hay ngầm tấn công và kiểm soát nạn nhân.