Bạn không chết đuối vì rơi xuống nước; mà vì bạn cứ ở mãi trong nước.

EDWIN LOUIS-COLE

☆

Ray Charles, một ca sĩ dòng nhạc Soul, đồng thời là người viết lời bài hát, nhà soạn nhạc và nhạc công, đã học cách đương đầu với những tình huống khó khăn nhất. Đó cũng chính là bí quyết về năng lực bản thân và thành công trong sự nghiệp của anh. Ray Charles là một tài năng hiếm hoi có thể chơi được nhiều thể loại khác nhau, và những tác phẩm của anh được lưu danh tại Tòa Nhà Danh Vọng Dòng Nhạc Rock & Roll, Tòa Nhà Danh Vọng Dòng Nhạc Jazz, và Tòa Nhà Danh Vọng Dành Cho Người Sáng Lập Dòng Nhạc Blues. Đó là những thành tựu của một người tưởng chừng như tương lai đã bị hủy hoại từ thời thơ bé. [29]

Với cuộc sống nghèo khó cùng mẹ và em trai trong suốt thời kỳ Đại Khủng Hoảng, Ray không có một tuổi thơ tươi đẹp. Khi cậu được năm tuổi, người em trai của cậu chết đuối trong một cái chậu giặt đồ lớn. Không lâu sau, cũng cùng năm đó, thị lực của cậu yếu dần. Và chỉ sau hai năm ngắn ngủi, cậu bị mù hẳn. Bảy năm sau, trong khi Ray đang học tại một trường công dành cho trẻ em khiếm thị, mẹ anh đã ra đi mãi mãi khi đang ngủ, ở tuổi 32. Anh miêu tả về cái chết của người mẹ trong quyển hồi ký của mình như sau: “Đó là chuyện khủng khiếp nhất xảy ra trong cuộc đời tôi – không có gì sánh bằng – chấm hết. Kể từ lúc ấy, tôi rơi vào một thế giới hoàn toàn khác. Tôi không thể ăn. Tôi không thể ngủ – hoàn toàn bấn loạn. Vấn đề lớn nhất là tôi không thể khóc được; tôi không thể tống cảm giác đau buồn ra ngoài cơ thể và điều đó càng khiến mọi chuyện trở nên tồi tệ hơn.” [30]

Ma Beck là một phụ nữ luống tuổi sống cùng thị trấn với Ray, bà biết gia đình cậu rất rõ và chứng kiến cảnh cậu bé thu mình lại sau cái chết của người mẹ. Một ngày nọ, bà nói với cậu rằng mẹ cậu thiết tha mong muốn con trai mình tiếp tục sống tốt và phát huy tài năng của mình. Sau này khi đã trưởng thành, khi kể lại sự kiện đó, anh nói rằng lần đầu tiên anh đã bật khóc trong vòng tay người phụ nữ ấy, “Tôi nức nở như một đứa trẻ, khóc cho những nỗi đau chất chứa trong lòng, khóc cho những mất mát, đau khổ và cả những kỷ niệm ngọt ngào mà mẹ đã dành cho tôi.“Từ hôm ấy, anh chìm vào nỗi đau tận cùng của mình, rồi mang nó vào âm nhạc. Anh nói rằng những sự việc này “lạ lùng thay, lại có một tác dụng tích cực phi thường đối với tôi. Những gì tôi đạt được từ thời điểm ấy thật sự đến từ việc tôi biết chấp nhận những sự việc đau buồn này.” [31] Những nỗi niềm trong tác phẩm của ông đã để lại một dấu ấn riêng cho nền âm nhạc.

Năng lực cá nhân là hiểu về bản thân và làm những gì tốt nhất trong khả năng của mình. Điều này không có nghĩa là trở nên hoàn hảo hay hoàn toàn kiểm soát được cảm xúc cá nhân. Hơn thế, đó là việc bạn cho phép cảm xúc mách bảo và dẫn dắt hành vi của mình. Những cảm xúc của Ray giúp anh sáng tạo nên những bản nhạc đầy cảm hứng. Việc anh phát triển năng lực cá nhân không phải là chuyện dễ dàng mà phải mất nhiều năm trời. Trong quá trình ấy, anh đã vượt qua được cơn nghiện ma túy và những mối quan hệ phức tạp. Cùng với thời gian, anh nhận ra được khả năng để cho âm nhạc chuyển tải nỗi buồn từ nội tâm của mình. Anh tận hưởng một cuộc sống và sự nghiệp tuyệt vời, tất cả đều nhờ cảm xúc của anh dẫn dắt.

Đối diện với những cảm giác khó chịu

Như chúng tôi đã chứng minh trong công trình nghiên cứu của mình, trở ngại lớn nhất của việc nâng cao năng lực cá nhân chính là khuynh hướng né tránh cảm giác khó chịu xuất phát trong quá trình nâng cao khả năng tự nhận thức. Hơn hai phần ba số người chúng tôi khảo sát cảm thấy rất khó thừa nhận những khiếm khuyết của chính mình. Những gì bạn không nghĩ tới nằm ngoài “vùng phủ sóng” của bạn là có lý do của nó: Chúng có thể gây khó chịu khi chúng xuất hiện. Né tránh nỗi đau này làm nảy sinh ra nhiều vấn đề, bởi đó chỉ là cách giải quyết tạm thời. Cách duy nhất để thay đổi chính là đối diện với những cảm giác khiến bạn khó chịu. Bạn không thể làm chủ bản thân một cách toàn vẹn nếu bạn bỏ qua những gì bạn cần làm để thay đổi.

Thay vì né tránh một cảm xúc nào đó, mục tiêu của bạn nên là: Tiếp cận nó, đón nhận nó và cuối cùng là vượt qua nó. Điều này cũng đúng với cả những cảm xúc hơi khó chịu như buồn chán, hoang mang, hoặc nghi ngại. Khi bạn cố tình lờ đi hoặc giảm thiểu một cảm xúc, dù lớn dù nhỏ, bạn đều đánh mất cơ hội biến nó thành điều có lợi cho mình. Thậm chí còn tệ hại hơn, việc lơ là những cảm xúc của bạn chẳng làm chúng biến mất; nó chỉ càng khiến chúng dễ dàng trỗi dậy vào ngay những lúc bạn không ngờ tới nhất. Nhà chiến lược kinh doanh tài ba, Peter Drucker, từng nói rằng: Để làm chủ bản thân tốt hơn, mỗi người chúng ta cần khám phá sự cao ngạo của chính mình. [32] Ai cũng có những điều mà mình quá xem thường đến nỗi chẳng buồn tìm hiểu thêm về nó. Trong lĩnh vực năng lực cá nhân, nếu một người cho rằng chỉ có những kẻ yếu đuối mới nói lời xin lỗi, thì người ấy sẽ không bao giờ biết khi nào mình cần xin lỗi. Trường hợp khác, nếu một người chán ghét cảm giác buồn bã, anh ta sẽ dành tất cả thời gian vào chuyện tiệc tùng. Cả hai dạng người này đều cần dũng cảm đón nhận những cảm giác không mấy dễ chịu kia, nhằm thay đổi chính mình. Nếu không, họ sẽ càng lún sâu vào con đường vô dụng, bất mãn và cứ lặp đi lặp lại mãi như thế.

Sau vài lần đầu tiên cho phép bản thân mình tập trung vào cảm giác khó chịu, bạn sẽ nhanh chóng hiểu ra rằng cảm giác ấy không đến nỗi tệ, nó không hủy hoại bạn, và nó còn mang lại lợi ích cho bạn. Ví dụ, một sinh viên y khoa tính tình nhút nhát nên sớm học cách vượt qua cảm giác ngại ngùng khi nói câu “Xin chào!” với những người xung quanh – bởi việc đồng điệu với bệnh nhân sẽ rất cần thiết cho sự thành công của anh. Anh phải là người nói lời chào trước. Để làm điều này, anh phải ý thức được cảm giác ngại ngùng của mình và cả tầm quan trọng của việc vượt qua cảm giác ấy. Điều đáng ngạc nhiên trong việc nâng cao nhận thức về bản thân là chỉ cần nghĩ về nó thôi cũng sẽ giúp bạn thay đổi, cho dù phần lớn suy nghĩ của bạn thoạt đầu tập trung vào những việc bạn làm “sai”. Đừng lo lắng về những “sai sót” trong cảm xúc của bạn. Chúng chỉ cho bạn biết những điều bạn nên làm khác đi và không ngừng cung cấp những thông tin bạn cần khi cuộc sống tiếp diễn.

Để tăng khả năng nhận biết cảm xúc của bạn, hãy xem xét những loại cảm xúc mà con người thể hiện. Chúng ta có vô vàn từ ngữ để miêu tả những cảm xúc phát sinh trong cuộc sống, nhưng tất cả những cảm xúc này đều xuất phát từ năm loại cảm xúc cơ bản: Vui, buồn, giận dữ, sợ hãi và xấu hổ. Bạn sẽ nhận ra mức độ phức tạp của những cảm xúc này khi bạn tìm hiểu về các mức độ thể hiện của chúng. Hãy nhìn vào bảng phân loại cảm xúc ở trang tiếp theo. Bạn có thể nghĩ ra ví dụ trong cuộc đời mình để minh họa cho từng mức độ của năm loại cảm xúc cơ bản đó không? Để gia tăng năng lực cá nhân, hãy xác định loại cảm xúc nào trong bảng dưới đây mà bạn có khuynh hướng trải nghiệm nhiều hơn những cảm xúc khác. Điều này sẽ giúp tăng cường nhận thức về cảm xúc của bạn và hướng dẫn bạn cách làm chủ chúng.

BẢNG PHÂN LOẠI CẢM XÚC

Năm loại cảm xúc chính nằm từ trái sang phải ở đầu bảng. Mức độ biểu lộ cảm xúc dựa trên cường độ cảm xúc được miêu tả trong từng cột từ trên xuống dưới . [33]

Cảm nhận các loại cảm xúc không giống với việc tự nhận thức. Để nhận diện chính xác một cảm xúc, bạn cũng cần chú ý đến bộ ổn nhiệt bên trong mình – đó chính là những suy nghĩ và biểu hiện cơ thể đi kèm với cảm xúc đó. Những dấu hiệu này không thật sự là cảm xúc mà chính là những niềm tin và cảm giác không thể tách rời của cảm xúc. Nhận thức bản thân ở mức độ cao là nhận diện những cảm giác mà bạn cảm nhận và có thể gọi tên được cảm xúc đó. Bộ ổn nhiệt của mỗi người mỗi khác. Suy nghĩ và cảm giác cơ thể là những phản ứng hoàn toàn tự nhiên của bạn đối với những tình huống làm nảy sinh cảm xúc. Tâm trí bạn có thể tràn ngập những dòng suy nghĩ hoặc trở nên trống rỗng. Bạn có thể cảm thấy nóng, lạnh, hoặc tê liệt. Tim bạn có thể đập lỗi nhịp hoặc dồn dập. Bạn có thể có cảm giác các cơ bắp căng cứng hoặc trời đất tối sầm, cổ họng nghẹn lại, hoặc thấy râm ran ở các chi. Một vị lãnh đạo doanh nghiệp mà chúng tôi biết đã miêu tả rất hay về những dấu hiệu cơ thể mỗi lúc ông nổi giận như sau: “Khi có ai đó nói rằng quyết định mà tôi đưa ra thật ngu xuẩn thì cảm giác của tôi bao giờ cũng giống nhau. Tôi thấy lồng ngực mình nóng bừng lên và đỏ rực. Nhưng nhờ mặc áo sơ mi và thắt cà vạt cả ngày, nên chỉ mình tôi biết điều đó.”

Khuynh hướng của bạn cũng tương tự như vậy; cách bạn thường phản ứng lại các tình huống khác nhau và với những con người khác nhau mang dấu ấn, bản sắc của riêng bạn. Một trong những cảm giác khó chịu phổ biến mà con người hay gặp phải khi họ rèn luyện năng lực cá nhân là cảm giác không hoàn hảo khi chưa thành thạo kỹ năng này. Chúng ta sợ mình mắc sai lầm trước mặt những người chứng kiến quá trình luyện tập của chúng ta. Nhưng bản chất của sự phát triển cá nhân đòi hỏi bạn phải phạm lỗi nhiều lần, mặc dù chẳng dễ chịu gì khi nhận ra mình mắc lỗi. Chúng ta có thể bắt gặp bản thân mình bị cuốn vào một cảm xúc nào đó, hoặc cố gắng trấn áp cảm xúc của mình và dập tắt nó. Đây chính là những lúc chúng ta cần thử làm khác đi. Luyện tập kỹ năng trí tuệ cảm xúc đòi hỏi chúng ta phải chịu trách nhiệm với những khó khăn mà ta đối mặt.

Thực hành kỹ năng trí tuệ cảm xúc là cách chúng ta nhận diện và sử dụng những cảm xúc của mình sao cho có lợi trong mọi tình huống một cách tốt hơn. Những người mà chúng tôi biết là “cực kỳ thông minh cảm xúc” chẳng qua chỉ là những người dẫn đầu trong quá trình này. Có thể họ đã bắt đầu thực hành điều này từ khi còn trẻ – ví dụ tiêu biểu là Ray Charles – khi cuộc sống bày ra những thử thách buộc họ phải đối đầu. Có thể họ đã từng mắc không ít sai lầm, và cảm thấy những thử thách ấy khủng khiếp không kém gì những điều bạn đang phải đối mặt. Nhưng chắc chắn một điều rằng: Họ đã có rất nhiều câu chuyện thất bại trong buổi đầu rèn luyện trí tuệ cảm xúc. Bây giờ họ có vẻ thuần thục và những kỹ năng ấy cũng có vẻ như dễ dàng đạt được, thậm chí được duy trì một cách kỳ diệu. Nhưng bạn đừng tưởng như thế!

Những người có chỉ số thông minh cảm xúc cao đã phải học cách đối diện với những cảm xúc khó chịu của mình, phạm sai lầm, luyện tập và trở nên thuần thục hơn sau nhiều năm. Nếu bạn là một trong số đó, chúng tôi khuyến khích bạn hãy nghĩ về việc bạn có thể tập trung nỗ lực của mình vào đâu trong một tình huống đặc biệt quan trọng nào đối với bạn hiện nay. Ai cũng có những việc mà mình chưa biết. Còn nếu bạn là một trong số còn lại – chưa biết nhiều về trí tuệ cảm xúc nhưng lại có nhiều kinh nghiệm sống – bạn sẽ thấy việc đối diện với những cảm giác khó chịu bằng cách sử dụng những kỹ thuật mà chúng tôi giới thiệu dưới đây sẽ mang lại cho bạn nhiều lợi ích.

Làm chủ khuynh hướng của bạn

Gần đây chúng tôi có buổi tọa đàm về những trải nghiệm sống tương ứng với từng loại kỹ năng trí tuệ cảm xúc. Chúng tôi hỏi những người tham dự là kỹ năng nào hữu hiệu nhất trong việc làm chủ hành vi của họ. Ba người trong nhóm ngợi khen cảm giác thoải mái khi có thể bày tỏ với người khác về những điều họ không thích làm. Cụ thể là họ có thể thẳng thắn đưa ra ý kiến trong công ty khi họ cảm thấy không thích tham gia vào một dự án nào đó vì thấy mình chưa đủ khả năng. Với họ, làm chủ bản thân chính là vượt qua sự khó chịu khi phải thừa nhận “khuyết điểm” của mình. Điều đó có nghĩa là bạn tự tin bày tỏ quan điểm thay vì im lặng và chấp nhận làm những gì được yêu cầu. Cả ba người đàn ông này đều ở độ tuổi trên dưới 50 và đã phải thực tập kỹ năng này trong phần lớn công việc của mình. Trước khi họ hành động, họ phải hiểu rõ về khuynh hướng của mình và sau đó là vượt qua nỗi sợ bị hiểu lầm là không có tinh thần hợp tác.

Làm chủ bản thân không đơn giản là cưỡng lại cảm giác muốn bùng nổ hoặc những hành vi có vấn đề. Có lẽ thử thách lớn nhất mà con người phải đối mặt là làm chủ khuynh hướng của mình trong một thời gian dài và áp dụng những kỹ năng mình có vào những tình huống khác nhau. Những cơ hội dễ thấy và thoáng qua của việc làm chủ bản thân (ví dụ, “Tôi đến phát điên lên với con chó đáng nguyền rủa này!”) là dễ dàng nhận diện và kiểm soát nhất. Kết quả thật sự đến từ việc gạt sang một bên những nhu cầu tức thời của bạn để theo đuổi những mục tiêu lớn hơn, quan trọng hơn. [34] Thường phải mất một thời gian để nhận thức được những mục tiêu như thế, có nghĩa là quyết tâm rèn luyện kỹ năng làm chủ bản thân của bạn sẽ bị thử thách hết lần này đến lần khác. Những người làm chủ bản thân tốt chính là những người có khả năng nhìn thấu sự việc mà không phá hủy nó. Thành công chỉ đến với những ai có thể kìm nén nhu cầu và không ngừng kiểm soát khuynh hướng của mình.

Nếu bạn chỉ mới bắt đầu nhận ra được những khuôn mẫu cảm xúc và những cảm giác khó chịu của mình, hãy viết ra một số điều mà bạn nhìn thấy, làm, suy nghĩ và cảm nhận trong những tình huống không thoải mái hoặc quá sức chịu đựng của bạn. Điều này sẽ giúp bạn khám phá ra những hành vi nào khiến bạn trở thành nạn nhân của cảm xúc. Hãy trò chuyện với bạn bè, đồng nghiệp để hiểu rõ mình hơn. Họ có thể giúp bạn nhận ra khuôn mẫu của mình và tạo được mối liên hệ giữa sự việc xảy ra và cách phản ứng của bạn. Có thể bạn chỉ còn thiếu những kết nối ấy mà thôi.

Đối diện với những cảm giác khó chịu trong việc làm chủ bản thân cũng bao gồm cả việc lên kế hoạch trước cho những cảm giác khó chịu đó. Nếu bạn dự đoán rằng sẽ có một cuộc nói chuyện căng thẳng giữa bạn với vị Chủ tịch Hội Phụ huynh Học sinh nơi con bạn đang theo học, hãy dành ra vài phút để lên kế hoạch về cách bạn xử lý cảm giác chán nản của mình. Hãy quyết định xem điều gì nên nói và không nên nói. Nếu mỗi khi bạn bước vào một cửa hàng điện tử và cảm thấy thích thú với những món hàng mới nhưng rồi lại ra về tay không vì bạn không thật sự cần, hoặc không đủ tiền mua, hãy lên kế hoạch đối phó với cảm giác thất vọng ấy. Khuynh hướng khi đối mặt với những cảm xúc mạnh mẽ là một phần quan trọng trong con người bạn. Giống như việc luyện tập trước cho những cuộc chạy đua đường dài, nó sẽ mang lại cho bạn kết quả tốt nhất, thế thì việc chuẩn bị trước cho những tình huống khó khăn sẽ tăng cường khả năng làm chủ bản thân của bạn vào lúc chuyện đó xảy ra.

Khi bạn không thể lên kế hoạch trước vì một cảm giác khó chịu nào đó khiến bạn bất ngờ, hãy ngừng lại một chút trước khi quyết định phản ứng. Bạn có thể cần vài giây, một ngày hoặc nhiều tuần. Nếu bạn chỉ cần vài giây, hãy hít vào một hơi thật sâu. Khi cảm xúc trỗi dậy, cách tốt nhất là làm mọi thứ chậm lại và suy nghĩ một chút trước khi tiếp tục. Nếu đứa con trai tuổi choai choai của bạn nói một câu gì đó khiến bạn sắp lên cơn giận, tốt nhất là bạn hãy hít một hơi thật sâu rồi nói rằng bạn không thể nói gì vào lúc này, rồi rời khỏi phòng tìm một khoảng không gian để suy nghĩ và bình tâm lại. Nếu cần, bạn có thể ra khỏi nhà một lúc rồi quay lại nói chuyện với nó sau.

Làm chủ khuynh hướng đòi hỏi bạn phải nhận thức về tình huống làm nảy sinh cảm xúc ấy trước, rồi sau đó mới phản ứng lại. Giả sử bạn bị cắt ngang đầu xe khi đang chạy tới một ngã tư, rất có thể lúc ấy trong bạn trào dâng cảm giác mãnh liệt muốn chạy sát đuôi xe phía trước để biểu lộ sự bất bình với cách lái ngang ngược của tên tài xế kia và để “cảm ơn” họ đã đặt bạn vào tình thế nguy hiểm. Nhưng nếu bạn dừng lại suy nghĩ một chút, bạn sẽ nhận ra rằng hành động chạy sát đuôi xe sẽ đặt bạn vào tình thế còn nguy hiểm hơn nhiều. Nếu tài xế đó thắng gấp thì bạn không đủ thời gian để đạp thắng theo. Và có khả năng là sẽ xảy ra bạo lực. Cảm xúc của bạn là sự tức giận và nỗi thất vọng, nhưng bạn có thể nhận ra được sự hiện diện của chúng. Bạn có thể suy ngẫm và ý thức rằng việc tiếp tục trò trả đũa chỉ khiến cho cảm xúc đó kéo dài hơn thôi. Bạn có thể chọn cách lái xe đi tiếp mà không thèm nhìn mặt tên tài xế kia. Vài phút sau, bạn sẽ bình tĩnh trở lại. Nhu cầu tức thời của bạn là ăn miếng trả miếng, nhưng bạn đã kiểm soát tốt sự thôi thúc phản tác dụng đó và tiếp tục một ngày của mình. Đó chính là năng lực cá nhân trong hành động.

Tự nói chuyện với mình có vẻ là một lời khuyên hơi kỳ lạ một chút, nhưng những lời độc thoại nội tâm thật ra là một phương pháp công hiệu trong việc kiểm soát những hành động tiếp theo, thậm chí cả những cảm xúc tiếp theo của bạn. [35] Chúng tôi không có ý bảo bạn nói to thành tiếng, chỉ cần nói thầm trong đầu thôi. Tất cả chúng ta đều làm việc này, dù có nhận thức hay không thì những gì chúng ta nói với chính mình cũng có tác động rất lớn đến hành vi của chúng ta. Nếu bạn có ý định gọi điện cho một cô gái và mời cô ta đi chơi, rất có thể bạn sẽ không bao giờ làm việc này nếu trong đầu bạn vang lên những câu nói như “Cô ấy sẽ từ chối. Tại sao cô ấy lại muốn đi chơi với mình cơ chứ?” Độc thoại nội tâm sẽ thay đổi kịch bản trong đầu bạn thành một thứ khác có động lực hơn, chẳng hạn như “Có mất gì đâu? Nếu không gọi cho cô ấy thì làm cách nào mà mình biết được mọi thứ sẽ ra sao. Ai mà biết được? Có thể cô ấy sẽ gật đầu đồng ý.” Điều kỳ diệu về độc thoại nội tâm, và mặc dù nghe có vẻ trẻ con, nằm ở chỗ đây chính là một trong những yếu tố quyết định có tác động lớn nhất trong những việc chúng ta làm. Ray Charles tự bảo mình rằng anh phải tiếp tục sống bởi đó là điều mẹ anh muốn. Đó là một thông điệp mạnh mẽ hơn so với câu “Quan tâm làm gì, cả gia đình mình chết hết rồi. Ai thèm bận tâm đến những gì xảy ra với mình.”

Nói chuyện với người khác cũng là một cách hiệu quả để hiểu và làm chủ khuynh hướng bản thân. Hãy xin lời khuyên từ những người có thể nhận biết hành vi của bạn một cách khách quan. Nếu ở trong một tình huống cực kỳ khó khăn hay phức tạp, bạn có thể cần đến ý kiến của người thứ ba hoặc thứ tư. Không gì tồi tệ hơn chuyện mắc kẹt với một ý kiến duy nhất và cũng phiến diện không thua gì của bạn. Vấn đề là ở chỗ, bạn không nhất thiết phải hỏi người khác về những việc bạn nên làm, mà hỏi xem họ nhìn nhận về tình huống này như thế nào. Họ có thấy là bạn đang bị cảm xúc dẫn dắt không? Bạn có hành xử khác với những gì mà bạn mong đợi không? Người khác có thể cho bạn tất cả những thông tin bạn cần để kiểm soát tốt khuynh hướng của bạn và chọn đúng phương hướng mà bạn muốn đi. Trong trường hợp của Ray Charles, một ý kiến bất ngờ của người khác đã thay đổi cả cuộc đời anh.

Năng lực xã hội

Biết cách lắng nghe để người khác nói, và biết cách nói để người khác lắng nghe

Khi giao tiếp với người khác, nên nhớ rằng không phải bạn đang giao thiệp với sinh vật của lý trí, mà là sinh vật có cảm xúc.

DALE CARNEGIE

Rebecca làm việc cho một chuỗi cửa hàng bán lẻ lớn ở vùng Trung Tây nước Mỹ. Cô rất yêu thích công việc nhưng sếp của cô thường khiến cô bực mình và làm cho công việc trở nên quá sức chịu đựng. Cuối cùng, cô tìm đến gặp vị phó giám đốc nhân sự và trình bày hoàn cảnh của mình. Cô nói rõ hai thói quen khó chịu nhất của sếp mình là: Ông thường ngắt lời cô và luôn tỏ ra bận rộn đến nỗi không có thời gian để gặp cô. Sếp của Rebecca hoàn toàn không ý thức được cách cư xử này của mình đến nỗi ông không hề biết cô và một số nhân viên khác đang manh nha bỏ việc. Nghe vậy, vị phó giám đốc nhân sự quyết định phải làm một điều gì đó. Rebecca là một nhân viên giỏi và công ty không muốn mất cô.

Tình huống của Rebecca dễ giải quyết hơn bạn tưởng nhiều. Vị phó giám đốc nhân sự đã huấn luyện cho nhiều vị lãnh đạo và bà quyết định gặp sếp của Rebecca để phản hồi về những kỹ năng trí tuệ cảm xúc của ông. Đầu tiên, bà tiến hành một cuộc khảo sát 360 độ để lấy ý kiến từ toàn bộ nhân viên dưới ông. Mỗi nhân viên sẽ có cơ hội trả lời (không tiết lộ danh tính) một số câu hỏi trên mạng xoay quanh các kỹ năng của sếp mình trong cách ông cư xử với người khác và làm chủ bản thân. Khi vị sếp này xem kết quả đánh giá trí tuệ cảm xúc của mình trong buổi huấn luyện, ông rất sửng sốt. Ông không hề có ý niệm gì về việc những kỹ năng xã hội của mình lại gây khó khăn cho nhân viên cấp dưới đến vậy. Cũng giống như những người có chỉ số năng lực xã hội đặc biệt thấp, ông đã không nhận thức được cách mọi người phản ứng với mình. Ông và vị phó giám đốc nhân sự cùng lên một bản kế hoạch, trong đó ông chỉ cần thực hiện hai việc đơn giản để cải thiện kỹ năng này: Ông sẽ dừng lại để lắng nghe khi nhân viên nói chuyện với mình và ông sẽ sắp xếp thời gian để gặp gỡ định kỳ với nhân viên mà không cắt ngang lời họ. Mặc dù lúc đầu ông làm hơi máy móc một chút, nhưng chúng không quá khó để thực hiện.

Với Rebecca thì hai việc làm đơn giản ấy cũng đủ tạo nên sự khác biệt lớn. Sếp cô không trở thành một vị lãnh đạo hoàn hảo nhưng cô đánh giá cao nỗ lực của ông và cảm thấy thoải mái hơn trong quá trình làm việc. Ông dành thời gian gặp gỡ cô thường xuyên hơn và cô có thể thấy là rõ ràng ông chịu khó nghe cô nói. Cô cảm thấy nhẹ người khi ông thuần thục hai hành vi mới này. Chỉ hơn một tháng sau, tình hình đã khác hẳn, và Rebecca quyết định ở lại với công ty.

Biết cách lắng nghe để người khác nói

Lắng nghe là việc quan trọng nhất bạn có thể làm để bồi đắp kỹ năng nhận thức xã hội. Đó là một việc làm khó khăn đòi hỏi sự kết hợp đặc trưng giữa kỹ năng làm chủ bản thân và khả năng thực hiện nhiều việc cùng lúc. Để lắng nghe tốt, chúng ta phải ngừng làm nhiều việc mình muốn. Chúng ta phải ngừng nói, chấm dứt những cuộc độc thoại nội tâm không ngừng chạy trong tâm trí, thôi không đoán trước những điều người khác muốn nói trong quá trình giao tiếp và cũng thôi không nghĩ trước về những gì mình sẽ nói tiếp theo. Nếu ở nhà, bạn chỉ cần làm những việc vô cùng đơn giản như tắt chương trình tivi đang xem hoặc gấp quyển sách bạn đang đọc dở và quay sang nhìn thành viên trong gia đình mà bạn đang trò chuyện. Ở nơi làm việc, bạn có thể đóng cửa phòng làm việc lại, tắt điện thoại di động, đặt xấp tài liệu đang đọc xuống và nhìn thẳng vào người mình đang tiếp chuyện. Sự im lặng và ánh mắt chăm chú là tất cả những gì bạn cần để khuyến khích người đối diện bày tỏ. Khi bạn gỡ bỏ tất cả những rào cản trong cuộc nói chuyện, người đối diện sẽ cảm thấy mình được tôn trọng và lắng nghe.

Con người tiếp nhận thông tin từ thế giới xung quanh qua năm giác quan: Nếm, sờ, ngửi, nhìn và nghe. Đa số chúng ta thu nhận phần lớn thông tin tương tác với người khác qua hai giác quan chính là nghe và nhìn. Hai kênh này cung cấp cho chúng ta hai nguồn thông tin để đánh giá về những gì đang thật sự diễn ra. Giác quan thứ sáu là nhận thức của bạn về cảm xúc, và đó là yếu tố quan trọng nhất để thu thập thông tin trong quá trình giao tiếp của bạn với người khác. Hãy nhớ lại lần gần nhất bạn nói chuyện với một người nào đó và những lời lẽ nói ra hoàn toàn có lý, nhưng vẫn có một cái gì đó khó tả trong cuộc trò chuyện khiến mọi việc trở nên không thoải mái. Có thể bạn cảm nhận được người kia chỉ đối đáp cho có chứ không thật sự vui vẻ khi đứng đó nói chuyện với bạn. Có thể bạn cảm thấy xa cách hoặc bị phớt lờ; cảm giác này rất quan trọng đối với quan sát của bạn trong tình huống đó. Chúng là những mẩu thông tin bạn dùng để điều chỉnh phản ứng của mình và quyết định xem hành động như thế nào là tốt nhất.

Có một cách để bạn học cách lắng nghe sao cho người khác mở lòng là trở thành một nhà nhân loại học. Nhà nhân loại học trực tiếp quan sát người khác trong trạng thái tự nhiên của họ mà không để cho suy nghĩ và cảm xúc của mình can dự vào quá trình đó. Đây chính là nhận thức xã hội dưới dạng thuần túy nhất. Bạn có thể nhập vai một nhà nhân loại học vào bất cứ lúc nào, bằng cách không ngừng giám sát tâm trí mình. Phương pháp giám sát là cách đơn giản để tránh cho tâm trí bị phân tâm bởi những suy nghĩ và cảm xúc của mình. Nó giúp bạn tập trung vào những gì đang diễn ra xung quanh và người đối diện sẽ có phản ứng tích cực trước sự chú tâm của bạn. Bạn cũng sẽ hiểu rõ hơn những gì người khác đang nói và làm, cũng như tại sao họ lại hành động như thế. Bạn cũng sẽ ngạc nhiên trước những gì bạn hiểu thêm về người khác, khi bạn hướng toàn bộ suy nghĩ của mình vào người đối diện chứ không phải vào bản thân mình.

Bạn cần luyện tập để nhận biết những gì người khác cảm nhận và hiểu những cảm xúc ấy ảnh hưởng đến hành vi của họ ra sao. Đây chính là thách thức lớn nhất trong quá trình phát triển kỹ năng nhận thức xã hội trong phần năng lực xã hội. Những tay chơi bài xì phé chuyên nghiệp thường dành rất nhiều thời gian để học cách đọc được những biểu hiện tinh tế nhất trên gương mặt đối thủ. Bạn không cần phải đến mức đó, bởi những tác động của cảm xúc lên hành vi con người thường dễ nhận biết. Để phát triển kỹ năng nhận thức xã hội, tất cả những gì bạn cần làm là chú ý đến ngôn ngữ cơ thể của người đối diện, giọng nói và âm lượng, cũng như tốc độ cử chỉ của họ. Những điều này sẽ mang lại thông tin bạn cần để biết được người đối diện đang cảm thấy như thế nào. Đừng quên đặt câu hỏi khi bạn không chắc chắn về những gì đang diễn ra với họ. Đó là cách dễ nhất để gia tăng độ chính xác trong nhận thức của bạn, và nó làm cho người khác vui lòng khi biết bạn quan tâm đến họ. Một câu hỏi đơn giản để làm rõ vấn đề như: “Vậy là anh cảm thấy thất vọng đúng không?” là công cụ diệu kỳ và nó sẽ giúp bạn tránh được việc suy diễn sai lệch về trải nghiệm của người khác.

Biết cách nói để người khác lắng nghe

Mối liên kết của bạn với một ai đó càng lỏng lẻo bao nhiêu thì việc họ hiểu đúng được ý của bạn càng khó khăn bấy nhiêu. Nếu bạn muốn người khác lắng nghe mình, bạn phải thực tập kỹ năng làm chủ các mối quan hệ và tìm kiếm lợi ích trong từng mối quan hệ, đặc biệt là những mối quan hệ mang tính thử thách. Sự khác nhau giữa sự tương tác với một mối quan hệ chính là số lần giao tiếp, bởi mối quan hệ là kết quả của chất lượng, chiều sâu và khoảng thời gian bạn đầu tư vào quá trình tương tác với người khác. Khi bạn gặp ai đó lần đầu, thời gian bạn và người ấy tiếp xúc với nhau thường ngắn và chất lượng cũng như chiều sâu sẽ khá hời hợt. Khi bạn tiếp xúc nhiều với người ấy, mối quan hệ bắt đầu được hình thành. Nhưng việc nó chỉ dừng lại ở mối quan hệ xã giao, hoặc mối quan hệ thân tình, hoặc ở giữa hai mức độ đó đều phụ thuộc vào khả năng làm chủ quá trình tương tác của bạn. Bây giờ chúng ta sẽ tập trung vào phía bạn trong mối tương quan này.

Đầu tiên, hãy khám phá cảm xúc đóng vai trò gì trong các tương tác của bạn với người khác. Cảm xúc nắm giữ một phần quan trọng trong mọi cuộc thảo luận, dù nó chỉ thoáng qua. Dù bạn đang ở trong tâm trạng buồn hay vui, hào hứng hay chán chường, hãy nghĩ về việc những cảm xúc này tác động đến bạn và đối tượng giao tiếp ra sao. Nếu bạn biết được khi nào cảm xúc trở nên lấn át, bạn sẽ đỡ cảm thấy bối rối hơn trong lúc tương tác. Nếu người bạn đang nói chuyện biết cách tháo gỡ những cảm giác khó chịu, bạn có thể trò chuyện với họ về vấn đề này nhằm tránh khỏi những rắc rối về sau.

Luôn có những lúc việc nói ra cảm xúc sẽ là một sai lầm (không đúng lúc hoặc không phải là vấn đề mà người khác quan tâm), nhưng thường thì bạn có thể nhận ra những tình huống này bằng cách sử dụng kỹ năng nhận thức xã hội. Nếu bạn có thể dừng lại một chút và nói về “những gì đang thật sự diễn ra”, nó sẽ giúp bạn xoa dịu những cảm xúc đó. Không nhất thiết bạn phải trở thành “chuyên gia tâm lý” với người khác; bạn chỉ cần nói về những điều bạn thấy và hỏi xem liệu còn cách nào khác để đôi bên có thể giải quyết vấn đề hay không. Hãy cẩn thận đừng đẩy hoặc né tránh trách nhiệm của mình trong việc đó. Mục tiêu là tìm ra sự cân bằng giữa những gì bạn nghe người khác nói, cách họ nói và những cảm xúc xuất phát từ hai phía.

Để tìm hiểu cảm xúc liên quan như thế nào trong các mối tương tác, hãy chú ý đến nó trong những sự kiện nhỏ nhất. Những cuộc trò chuyện về kế hoạch cuối tuần, bàn luận về họp mặt gia đình, tranh luận về những sự kiện mới xảy ra và những cuộc thương lượng đôi khi bị đứt quãng giữa chừng mà không có lý do rõ ràng. Mọi thứ thường rối tung khi những cảm xúc cá nhân (“Chúng tôi đến nghỉ lễ với gia đình anh năm ngoái!”) cản trở hướng giải quyết. Hai bên sẽ không ai nhường ai cho đến khi những cảm xúc liên quan được giải tỏa. Khi người đối diện đang có nhiều cảm xúc, hãy quan tâm đến những gì họ cảm nhận mà không tỏ thái độ đe dọa. Khi đề cập đến cảm giác của đối tượng, bạn phải cố gắng tỏ ra ủng hộ, dù bạn có đồng thuận với việc làm của họ hay không. Việc nói về cảm xúc của người khác quá sỗ sàng sẽ dễ khiến cho họ có thái độ phòng thủ. Ngược lại, khi bạn là người tràn ngập cảm xúc, hãy nỗ lực nhận một nửa trách nhiệm trong vấn đề này về mình. Nếu bạn cần nhiều thời gian hơn để hiểu cảm xúc của mình hoặc thậm chí để bình tĩnh lại, hãy đưa ra lời yêu cầu một cách lịch sự và quả quyết. Mọi việc sẽ suôn sẻ hơn khi bạn có thể giãi bày chính xác những gì mình đang cảm nhận.

Cảm xúc không có chuyện lưng chừng. Một khi xảy ra, nó sẽ gây ra tác động hoặc tích cực hoặc tiêu cực đến sự tương tác giữa đôi bên. Vì vậy, luôn thể hiện rằng bạn quan tâm đến người khác là rất quan trọng. Nếu bạn quan tâm chân thành đến một người nào đó, đừng che giấu nó, ngay cả khi bạn chỉ thích một vài điểm ở họ. Người ta thường thích những người yêu mến mình; và ai cũng muốn đón nhận thông tin phản hồi tích cực. Họ sẽ luôn nhớ những lời khen ngợi xác đáng và chân thành. Bất cứ khi nào bạn thể hiện sự quan tâm của mình, bạn giúp người đó hiểu rõ hơn điều gì thật sự quan trọng đối với bạn. Khoảng thời gian bạn dùng để giúp đỡ, ủng hộ, khuyến khích hoặc quan tâm sẽ không bao giờ là vô ích. Nó vô cùng hữu hiệu trong việc xây dựng các mối quan hệ.