Con người, bằng cách thay đổi thái độ bên trong tâm trí, có thể tác động đến những khía cạnh bên ngoài của cuộc đời mình.

WILLIAM JAMES

☆

Tôi gặp Richard La China trong một dịp chẳng có gì đặc biệt. Anh ấy đến văn phòng chúng tôi vào một ngày thứ Sáu để sửa chữa hệ thống mạng máy tính, đại diện cho một công ty dịch vụ thông qua lời giới thiệu của một người bạn. Khi đến lượt máy tính của tôi, tôi chuyển sang chiếc ghế bành trong văn phòng để nhường chỗ cho anh làm việc. Tay vẫn liên tục gõ bàn phím, Richard liếc thấy quyển sách của Ken Blanchard của tôi đã nằm trên sàn tự lúc nào. Anh nói với tôi rằng anh rất hâm mộ tác giả Blanchard và đã đọc tất cả những quyển sách do ông viết. Do hầu hết giấy tờ làm việc của tôi đều nằm trên sàn cả, nên tôi hào hứng giải thích cho anh rằng chúng tôi đang phối hợp với Ken Blanchard để tạo ra một chương trình đánh giá kỹ năng lãnh đạo. Chúng tôi tiếp tục trò chuyện trong khi chờ cài đặt phần mềm và tôi tự hỏi, làm thế nào mà một người kiếm sống bằng nghề sửa mạng máy tính lại hứng thú với nghệ thuật lãnh đạo đến vậy. Mà anh ấy đâu chỉ đọc sách của Ken Blanchard, anh còn đọc mọi quyển sách kinh doanh mà tôi nhắc đến trong suốt cuộc nói chuyện kéo dài một tiếng đồng hồ. Chắc hẳn tôi đã không che giấu được nỗi tò mò của mình tốt cho lắm, bởi chẳng bao lâu sau, anh đã kể cho tôi nghe câu chuyện của mình.

Richard chuyển đến thành phố này 9 năm về trước, anh không có gì ngoài một bản kế hoạch kinh doanh chi tiết cùng chiếc xe tải nhẹ Dodge đời 1978 tồi tàn và một vốn kiến thức về hệ thống mạng máy tính. Vào thời điểm ấy, bạn không thể tìm thấy dịch vụ lắp đặt mạng máy tính trong niên giám điện thoại. Cuối cùng, anh cũng phát triển công việc kinh doanh từ những cuộc họp trong chính căn hộ của mình ở một khu dân cư hạng bét trong thành phố này, đến một doanh nghiệp tầm cỡ quốc gia với doanh thu hơn một triệu đô Mỹ mỗi tuần bằng dịch vụ tư vấn. Anh đạt giải thưởng Doanh Nhân Của Năm do Ernst & Young trao tặng, được đăng trên Thời báo New York , USA Today và Maxim , anh còn được đài Fox và ABC News mời phỏng vấn trên tivi. Tôi buột miệng hỏi: “Vậy sao anh lại ở đây cài đặt máy tính cho tôi?” Câu trả lời ngắn gọn của anh là: “Tinh thần kỷ luật”. Câu trả lời dài hơn là anh đã bán hết số cổ phần của mình trong công ty cũ và vừa làm lại từ đầu được hai tháng. Anh có chín nhân viên trong doanh nghiệp mới mở và tất cả nhân viên kỹ thuật của anh đều đang bận rộn làm việc khác. Vậy nên anh mới đến đây làm cho chúng tôi.

Richard không phải lúc nào cũng là tấm gương về tinh thần kỷ luật. Ngay sau khi trầy trật tốt nghiệp trung học phổ thông, anh nhét tất cả đồ đạc vào ba lô và đạp xe gần 170 cây số để đến với cô bạn gái đang học ở Đại học Bắc Carolina. Khi ở đó, anh chẳng có gì để làm trong lúc bạn gái anh vào học, thế là anh dành cả ngày ngồi trong thư viện. Những quyển sách về đề tài kinh doanh thu hút sự chú ý của anh và anh tìm đọc về những cái tên vẻ vang được khắc lên cánh cổng vào thư viện. Đó là những doanh nhân làm nên nghiệp lớn. Để tên của bạn được khắc trên cánh cổng danh dự ấy, bạn phải đạt danh hiệu Doanh Nhân Của Năm do tổ chức Ernst & Young bình chọn. Tinh thần kỷ luật và kế hoạch kinh doanh của họ gây ấn tượng mạnh nhất đối với Richard. Anh ngưỡng mộ những gì họ đạt được và thề với lòng rằng một ngày nào đó, tên anh cũng sẽ được khắc nơi cổng vào thư viện. Tất cả những quyển sách anh đọc đều đề cao thành quả của lòng kiên trì và biết hoạch định. Anh muốn có được những kỹ năng này và muốn thành công, vì thế mỗi ngày, anh chuyên tâm xây dựng một bản kế hoạch kinh doanh chi tiết.

Một năm sau, anh hoàn chỉnh bản kế hoạch của mình và chuyển đến San Diego để khởi nghiệp. Căn hộ duy nhất trong thành phố này mà anh đủ tiền thuê được trang bị một hệ thống an ninh – đó chính là chiếc xe tải anh đậu chắn trước cửa nhà mỗi tối để những thành phần bất hảo trong khu dân cư không chui vào được. Anh dành hết tâm trí để gây dựng một doanh nghiệp chuyên lắp đặt mạng máy tính và nhanh chóng phát hiện ra rằng để mọi thứ đâu vào đấy, anh phải nỗ lực hết sức mình. Richard thậm chí không có lấy một ngày nghỉ. Một ngày không làm việc nghĩa là một ngày không có khách hàng. Chữ tín nhanh chóng mang lại cho anh sự ủng hộ của các doanh nghiệp trong vùng vốn đang tìm kiếm một mạng lưới hoạt động đáng tin cậy.

Hành động theo bản kế hoạch không dễ như những gì chúng được viết ra trên giấy. Có không biết bao nhiêu là trở ngại xuất hiện trên con đường anh đi, mỗi lần như thế lại đòi hỏi sự chuẩn bị và tập trung cao hơn. Mỗi khi công việc kinh doanh đạt đến một cột mốc quan trọng mới, các khó khăn và thách thức lại nổi lên như thử thách lòng quyết tâm của anh. Có những lúc anh tưởng mình ngã quỵ, nhưng anh không bao giờ bỏ cuộc. Giờ đây, khi nhớ lại cách anh rèn luyện bản thân về tính kỷ luật, anh nói: “Những ngày đầu đối với tôi khó khăn vô kể. Có quá nhiều thứ nhỏ nhặt cần làm để điều hành một công ty nhưng lại quá mới mẻ đối với tôi. Nhưng khi tôi tập trung vào mục tiêu, càng ngày tôi càng thấy dễ dàng đưa mọi thứ vào khuôn khổ hơn. Có lẽ tôi đã tự rèn luyện cho bộ não của mình.” Thời gian trôi qua, tinh thần kỷ luật mà anh tạo thành biến từ một thứ mới mẻ thành hiển nhiên. Nó đã đưa anh đến văn phòng tôi vào cái ngày tôi gặp anh, và chính nó đã giúp tên của anh được khắc chung với những người vĩ đại trên cổng vòm thư viện.

Năm 1991, vài năm trước khi Richard nhảy lên chiếc xe đạp của mình và đạp đến Đại học Bắc Carolina, một nghiên cứu được đăng trên tạp chí Science khiến các nhà thần kinh học sửng sốt. [26] Một tiết lộ đáng kinh ngạc chăng? Nó nói rằng não bộ của bạn là chất dẻo. Thuật ngữ này có thể nghe không hay cho lắm với bộ não của bạn, cho đến khi bạn nghĩ đến một chiếc nĩa nhựa. Khi bạn ấn chiếc nĩa nhựa xuống mặt bàn, nó sẽ dễ dàng cong theo lực tác động, trong khi đó, với một chiếc nĩa làm bằng kim loại, nó sẽ vẫn cứng đơ và không phản ứng gì. Các tế bào trong não của bạn cũng giống như chiếc nĩa nhựa, chúng có độ linh hoạt để điều chỉnh theo những ảnh hưởng từ thế giới bên ngoài. Chúng không uốn cong như chiếc nĩa, nhưng chúng sẽ tạo ra những cách thức mới giao tiếp với nhau để phản ứng lại với việc thay đổi hoàn cảnh.

Bây giờ, “mềm dẻo” là thuật ngữ mà các nhà thần kinh học dùng để miêu tả khả năng não bộ con người tự điều chỉnh theo những áp lực và thay đổi bên ngoài. Khi Richard chịu đựng cảm giác khó chịu đi kèm với việc tuân theo kế hoạch lâu dài của mình, anh cũng thay đổi bộ não của mình theo đúng nghĩa đen. Anh càng quyết tâm đi theo con đường mà mình đã chọn và vượt qua được những trở ngại nảy sinh bao nhiêu, não bộ của anh càng hình thành những kết nối củng cố hành vi kỷ luật bấy nhiêu. Richard không ý thức được cơ chế đằng sau sự thay đổi này, nhưng thời gian trôi qua, anh cảm thấy mọi việc trở nên dễ dàng hơn. Mỗi lần anh buộc bản thân mình vượt ra khỏi cảm giác dễ chịu, thì lần sau, khi gặp những bất tiện và khó khăn tương tự, anh đỡ gặp rắc rối hơn.

Trong suốt hàng chục năm, thế giới đã từng quan niệm sai lầm rằng bộ não của người trưởng thành bị “đóng băng” và hoàn toàn không có khả năng thay đổi. Công trình nghiên cứu được công bố trên tờ Science đã lật đổ quan niệm đó, sau khi tiết lộ rằng bản thân việc học sẽ để lại một dấu ấn thật sự lên não ở bất cứ độ tuổi nào. Những liên kết mới giữa các tế bào não giúp việc thực hiện những hành vi mới trở nên dễ dàng hơn. Não bộ tạo nên các liên kết thần kinh mới cũng tương tự như việc cơ bắp ở cánh tay sẽ to và cứng dần lên nếu bạn bắt đầu tập nâng tạ nhiều lần trong tuần. Sự thay đổi này diễn ra từ từ và bạn càng luyện tập nhiều bao nhiêu, bạn càng cảm thấy quả tạ ấy dễ nâng hơn bấy nhiêu. Não bạn không thể nở to ra như cơ bắp, bởi nó bị thể tích hộp sọ hạn chế, thay vào đó, các tế bào não phát triển những liên kết mới để suy nghĩ hiệu quả và nhanh hơn mà không cần gia tăng kích thước. Mỗi tế bào trong số 100 tỷ tế bào thần kinh của bạn giao tiếp với nhau bằng cách vươn ra những “cánh tay” nhỏ (tựa như những cành cây) để chạm đến các tế bào khác. Một tế bào thần kinh có thể phát triển 15.000 liên kết đến những tế bào lân cận. Mỗi khi bạn luyện tập một kỹ năng mới, những tế bào trong vùng chịu ảnh hưởng sẽ phân nhánh theo phản ứng dây chuyền của sự phát triển. Con đường của suy nghĩ gắn liền với hành vi mới này sẽ phát triển mạnh mẽ, khiến nó dễ dàng thực hiện hành vi mới này hơn trong tương lai.

Như chúng tôi đã đề cập trong chương 1, trí tuệ cảm xúc là sản phẩm của số lần tương tác giữa trung tâm cảm xúc và lý trí trong não bộ của bạn. Khi bạn thực hành những kỹ năng trí tuệ cảm xúc, bạn khiến cho những liên kết ấy trở nên mạnh mẽ hơn. Các tế bào não sẽ phân thêm nhánh và gia tăng các liên kết giữa vùng cảm xúc và lý trí – nhưng cần có thời gian. Điều này có nghĩa là, ví dụ, bạn thường có khuynh hướng la hét mỗi khi nổi giận thì bạn phải học để lựa chọn một phản ứng khác. Bạn phải thực hành phản ứng mới này nhiều lần trước khi nó đủ mạnh để thay thế cảm giác muốn la hét. Thời gian đầu, khi muốn la hét cho hả giận nhưng phải làm khác đi là một điều cực kỳ khó khăn. Nhưng mỗi lần bạn thành công, liên kết mới sẽ được củng cố. Cuối cùng, ý muốn la hét sẽ trở nên không đáng chú ý nữa. Để xây dựng những kỹ năng trí tuệ cảm xúc, cần phải đảm bảo rằng con đường giữa trung tâm cảm xúc và lý trí của bạn thông suốt.

Kết quả lâu dài

Tôi có thể biến động lực thành sự thay đổi lâu dài bằng cách nào?

Chúng ta chính là những gì chúng ta làm đi làm lại nhiều lần. Sự xuất sắc, vì vậy, không phải là một hành động, mà là một thói quen.

ARISTOTLE

Hãy tưởng tượng, bạn đang xem một chương trình truyền hình đặc biệt về những đứa trẻ trong cơn thập tử nhất sinh. Chúng cần được tiếp máu để sống sót, nhưng không đủ người có nhóm máu hiếm AB Rh- (âm) để hiến tặng. Bạn nhạt nhòa nước mắt khi chương trình kết thúc. Bạn tắt tivi và tự hứa rằng mình sẽ đi hiến máu mỗi tháng một lần bởi bạn sở hữu nhóm máu AB Rh- này. Cũng ngay tuần ấy, bạn tìm được thời gian rảnh để đến ngân hàng máu vào giờ ăn trưa. Nhưng bạn chỉ sắp xếp được thời gian để làm việc tương tự thêm một lần nữa trong năm. Cuối cùng, bạn cũng chấm dứt luôn nỗ lực tìm thời gian rảnh trong lịch làm việc dày đặc của mình, và bạn cũng chẳng nghĩ nhiều về nó nữa. Tại sao lại như vậy? Phải chăng bạn là người xấu xa, hay quá yếu đuối nên không nhớ đến những đứa trẻ bệnh tật đáng thương kia?

Mỗi khi bạn thấy mình cần hình thành một thói quen mới, đó là do bạn bị thôi thúc dưới tác động của cảm xúc. Đêm ấy, bạn tắt tivi, lòng buồn vô hạn bởi hoàn cảnh khó khăn của những đứa trẻ bệnh tật và bạn thấy mình cần phải ra tay giúp đỡ. Nhưng trạng thái cảm xúc của con người là nhất thời. Nó phai dần theo thời gian, bởi nó gắn liền với những cảm xúc mạnh mẽ mà chương trình tivi mang lại. Nhiều tháng sau, khi đến ngân hàng hiến máu, trong bạn không còn mức độ cảm xúc tương tự như lúc đầu nó thúc đẩy bạn thực hiện hành vi này nữa. Để một hành vi mới kéo dài, bạn phải thực tập để biến nó thành việc làm thường trực. Bạn phải huấn luyện não bộ tiếp nhận hành vi này, và luyện tập là cách duy nhất để đạt được điều đó. Nếu hôm ấy bạn ghi lại chương trình tivi về những đứa trẻ đáng thương kia và cứ mỗi tháng xem lại một lần thì cơ hội bạn đi hiến máu sẽ tăng lên. Và nếu bạn đi hiến máu đều đặn trong vài tháng, nhiều khả năng não của bạn sẽ điều chỉnh và tạo nên một liên kết mới hỗ trợ cho hành vi này. Bỗng nhiên, việc cứu sống những đứa trẻ bệnh tật sẽ trở thành một thói quen của bạn.

Huấn luyện não bộ

Mỗi năm cứ vào dịp đầu năm mới, lại có vào khoảng hơn 200 triệu người Mỹ cố gắng thay đổi hành vi của mình bằng một cách nào đó. [27] Thời điểm bước sang năm mới là khoảng thời gian lý tưởng để xóa đi những chuyện cũ và thúc đẩy mọi người thay đổi. Nhưng đa số không duy trì được cảm giác mong muốn thay đổi ấy quá vài tuần đầu tiên của năm. Cho đến ngày 1 tháng Hai, có hơn 130 triệu cam kết thay đổi tàn lụi bởi vì tâm trạng hào hứng của họ đã giảm bớt. Còn lại khoảng một phần ba số ấy giữ được quyết tâm của mình trong suốt cả năm, sau khi đã vượt qua được sáu tháng thử thách đầu tiên. Nếu bạn thực hiện một hành vi mới đủ lâu, nó sẽ được củng cố để trở nên vững chắc và thường xuyên. Để một hành vi mới trở nên quen thuộc, bạn cần nỗ lực rất nhiều, nhưng một khi bạn rèn luyện não bộ của mình, nó sẽ trở thành một thói quen. Các nghiên cứu cho thấy sau khi bạn đã quen với một hành vi mới, sự thay đổi về trí tuệ cảm xúc sẽ kéo dài trong hơn sáu năm. [28] Những hành vi đều đặn này được duy trì do bạn không còn phải suy nghĩ về chúng nữa; trong những năm sau đó, bạn sẽ cảm thấy thoải mái bởi vì chúng đã trở thành một phần hiển nhiên trong cuộc sống của bạn.

Khi bạn học những phương pháp mới để nâng cao trí tuệ cảm xúc của mình trong những chương tiếp theo của quyển sách này, hãy nhớ rằng luyện tập chính là bí quyết. Bạn không thể tăng cường trí tuệ cảm xúc của mình chỉ bằng quyết tâm làm mọi việc một cách khác đi. Bạn phải thực hành những hành vi mới rất nhiều lần để biến chúng trở thành một phần trong bạn. Quá trình này sẽ củng cố mối liên kết giữa cảm xúc và lý trí của bạn. Nếu bạn thực hành đủ lâu, bạn sẽ huấn luyện cho não bộ tiếp nhận những hành vi mới này như những thói quen. Việc lặp đi lặp lại nhiều hơn nữa những hành vi trí tuệ cảm xúc mới sẽ chuyển bạn từ trạng thái động lực tạm thời thành những kỹ năng dài lâu mà bạn có thể dùng đến khi cần.