1. Thời xưa

2. Và thời nay

3. Bốn cuộc thí nghiệm căn bản về khoa dùng người

4. Bốn quy tắc về cách dùng người

5. Những đức quan trọng mà người chỉ huy cần có:

a) Khi ra lệnh

b) Khi kiểm soát

c) Khi thưởng, phạt

d) Tăng tiền công

6. Nên chống với những đợt sóng đương lên.

Trong chương này tôi chỉ xét vấn đề chỉ huy các người ở; bà muốn biết cách xử với chồng, con, bạn bè, người hàng xóm ra sao cho ai nấy đều vui vẻ giúp bà, thì xin đọc những cuốn:

Thuật dụng người của H.N Casson - Thiết can dịch.

Đắc nhân tâm của D. Carnegie - D Hiếu và Nguyễn Hiên Lê dịch.

1. Thời xưa

Hồi mới tản cư về, khát sách trong mấy năm liên tiếp, nên vớ được cuốn nào ở Pháp mới qua, tôi cũng đọc và một hôm tôi mượn được cuốn: “L’Agence Jackson et Cie” của Suzanne và Félix Barihe15. Đó là một kịch ngắn, 3 hồi, vui và cảm động, đã được phần thưởng thứ nhất về loại “kịch tân thời” năm 1946.

Tác giả có ý chỉ trích cách người thời này đối đãi với tôi tớ. Gia đình một công chức nọ không mướn người ở nữa vì cho rằng họ không tận tâm, chỉ đòi nghỉ nhiều, đòi tăng lương và dòm ngó, nói xấu chủ nhà, mới mướn người của Công ty mỗi ngày đúng giờ lại nhà làm một ít công việc nào nhất định rồi đi nhà khác.

Theo điều lệ của công ty, chủ nhà không được nói một lời nào với nhân viên tới giúp việc do công ty phái lại, có muốn sai bảo điều gì thì phái trực tiếp cho công ty hay trước hoặc bằng thư, hoặc bằng điện thoại. Như vậy cho khỏi mất thời giờ của nhân viên vì một người đương làm mà có người bắt ngừng tay thì làm không được nhanh và hoàn toàn. Vả lại một nhân viên phải giúp việc cho nhiều nhà; nếu một bà nội trợ chuyện trò với họ, sai bảo họ những việc không định trước thì họ làm việc sẽ phải trễ, bất tiện cho những nhà khác.

Vì có điều kiện ấy, nên một hôm, Ngọc Lan16 bà chủ gia đình nói trên - xây xẩm mặt mũi, té trên sàn nhà mà nhân viên của công ty đi ngang, cứ thản nhiên: Ngọc Lan gọi họ lại, họ cũng làm thinh; kêu cứu, họ cũng giả điếc và tiếp tục làm công việc đã định trước của họ.

Từ đó Ngọc Lan mới thấy sự vô nhân đạo của một tổ chức như vậy và hiểu rằng nền văn minh hiện thời chỉ làm cho con người thành những bộ máy thôi.

Dưới đây là một đoạn đối thoại cảm động giữa Ngọc Lan và bà ngoại của nàng, một bà già đối đãi với người ở theo tục xưa.

“Ngọc Lan - cái thời mà đầy tớ trai thương mến ông chủ, đầy tớ gái quyến luyến bà chủ và người ở bênh vực bà chủ, cái thời ấy đã qua rồi.

Bà ngoại (Bà của Ngọc Lan) - Có vậy. Đáng buồn thật!

Ngọc Lan - Bây giờ người ở đứng nấp sau cửa để nghe trộm, nói xấu chủ với người ngoài, coi chủ không còn ra gì.

Bà ngoại - Cũng đúng nữa.

Ngọc Lan - Chúng làm việc thì như là bó buộc, không vui; không có lòng tự ái muốn làm hơn người; chỉ có tăng lương thôi, tăng hoài hoài là mới giữ được chúng ở với mình, nếu chúng có tuân lệnh mình thì cũng cảu nhảu, càu nhàu; chúng coi chủ nhà như một cái đinh trong mắt, như người đứng để giám thị chúng, chê bai, mắng mỏ chúng, tóm lại như kẻ thù.

Bà ngoại - Bà nhận rằng tất cả những điều ấy cũng rất đúng nữa. Nhưng sở dĩ vậy có phải chỉ tại họ không?

Ngọc Lan - Phần nhiều tại chúng.

Bà ngoại - Bà thì bà tin rằng không. Cháu để bà nói, đừng ngắt lời bà nhé.

Ngọc Lan - Dạ, cháu xin nghe.

Bà ngoại- Cháu nói xưa trai yêu chủ nhà. Chỉ do một lẽ là chủ nhà yêu họ. Xưa những chị sen ở nhà nào mà được đãi tử tế thì quyến luyến với nhà đó. Họ không cần phải đứng nấp sau cửa để nghe trộm vì người ta không giấu giếm gì họ hết. Họ bênh vực chủ nhà vì chủ nhà coi họ như tay chân, chung vui sẻ buồn với họ. Danh dự của chủ nhà là danh dự của họ. Khi một người ở đau thì chính chủ nhà thân hành săn sóc, thuốc thang, nên khi chủ nhà đau thì họ hầu hạ lại rất tận tâm.

Cháu nói: bây giờ họ vừa tuân lệnh vừa càu nhàu, vậy bà hỏi cháu; người ta nói với họ có được nhã nhặn không? Lễ phép không làm mất uy quyền. Trái lại. Xưa một người tớ sống rồi già, rồi chết cũng trong một gia đình. Tương lai họ được bảo đảm. Họ sống một cách vui sướng, không lo đến ngày mai. Khi một người tớ gái thôi ở để về nhà chồng thì chủ nhà cho đồ mừng, may sắm cho đủ, giúp cho ra ở riêng, vài khi lại tìm việc làm cho chồng nó nữa. Đứa con đầu lòng của nó thường được chủ nhà đỡ đầu. Tình thân mật giữa thầy trò tạo thêm một mối liên lạc thắt buộc hai nhà lại gần nhau hơn, vì tuy giai cấp có khác nhưng cảm tình thì chung. Bây giờ một người ở hôm trước hôm sau có thể bị đuổi rồi (Ngọc Lan muốn nói). Phải, bà biết. Có cho họ tám ngày! Tám ngày! Đó, cái kết quả của một thời sống chung đáng lẽ phải êm đềm, thì như vậy đó. Đầy tớ đau thì người ta đuổi vào nhà thương. Người ta coi họ như những kẻ hạ tiện thì họ có kiếm cách thoát ly cái ách đó cũng là lẽ tự nhiên. Người ta khinh họ thì họ phải phản động. Kết quả của chính sách thời nay là vậy. Còn như bà, bà ở vào thời cổ và theo tục cổ và bà tưởng như vậy, ngay trong thời buổi này, nếu bà muốn kiếm một người ở như hạng người ở thời xưa thì cũng không khó. Mà bà không lầm đâu.

Ngọc Lan (ngờ vực) - Thời xưa! Làm sao được? Bây giờ người ta đã tiến bộ rồi.

Bà ngoại - Này! Cháu có muốn bà nói rõ bà cho cái tiến bộ đó là cái gì không? Nó là máy móc, một bộ máy thay cho một trái tim. Phải, sự tiến bộ đã thay đổi cuộc sinh hoạt. Cuộc sinh hoạt bây giờ là đời sống trên màn bạc.

Ngày xưa, đôi với kẻ nào biết yêu người khác, biết hiểu tạo vật, thì đời người đó thật là một cảnh đào nguyên”.

2. Và thời nay

Lời bà ngoại đó là lời mạt sát - nghiêm khắc nhưng chí lý- nền văn minh cơ giới của chúng ta bây giờ. Từ hồi khoa học chế ra được những máy sản xuất mau và mạnh, những nhà tư bản cá mập coi thợ thuyền không ra gì nữa, bắt họ làm từ sáng đến tối, theo cái nhịp đều đều của máy, đau không được nghỉ, mệt không được ngừng. Chủ coi thợ như một bộ phận của máy, tệ hơn nữa, chỉ như một con số. Thợ 507 sản xuất kém ư? Đuổi nó ra kiếm tên khác. Người ta không cần tự hỏi: Tại sao thợ đó làm việc sụt đi? Tại đau ốm? Tại buồn chuyện nhà? Hỏi làm chi? Không có thời giờ! Thợ 298 bị tai nạn trong khi coi máy và cụt mất cánh tay mặt ư? Đưa nó vào nhà thương rồi kiếm người thay.

Tinh thần đó đã lan tràn từ hãng, xưởng và tới gia đình. Người ta coi tôi tớ cũng như những cái máy giúp việc nhà cho người ta. Người ta không bằng lòng khi họ đau cho họ nghỉ. Bỏ ra vài trăm đồng mướn một người ở người ta tưởng có đủ quyền hành về người đó, chỉ trừ cái quyền sinh sát của các vị chúa tể hồi xưa. Người ta bắt họ làm đủ công việc, dậy sớm hơn người ta, thức khuya hơn người ta. Người ta đi coi hát, 1-2 giờ đêm mới về thì người ở cũng phải thức đến 1-2 giờ đêm. Nhưng sáng hôm sau, 9 giờ người ta mới dậy thì người ở cũng vẫn phải dậy từ 5 giờ sáng như thường lệ. Có kẻ thấy người ở ngồi không vài phút thì muốn đứt ruột, tưởng như thế là tốn tiền nuôi báo cô họ hàng tháng, hàng năm vậy.

Và khi người ta ra lệnh thì tới tấp, nghe không kịp chứ đừng nói chi làm nữa. Đã trên 10 năm rồi, tôi có đọc một truyện ngắn mà tôi quên nhan đề, trong đó tác giả tả nỗi khổ tâm của một chị sen. Đại ý câu chuyện như sau:

Một gia đình đỏng người có ông chủ, bà chủ, 5-6 cô và cậu. Bà thì đánh bài, các cô thì trang điểm hoặc đọc tiểu thuyết, các cậu thì nói chuyện hoặc ca cải lương. Đứa ở mới đi đâu về, một cô đã chửi ngay:

- Con ranh kia, mày đi đâu mà lâu thế? Tao đợi mãi. Đã xách nước cho tao tắm chưa?

Rồi một cô khác bảo:

- Mày hãy đi mua cho tao hai xu ô mai đã. Mau lên.

Nó chưa kịp nghĩ nên lảm việc nào trước thì tiếng the thé của bà chủ ở nhà trong đã vọng ra:

- Sen ơi! Từ sáng tới giờ không thấy mặt mũi mày đâu hết. Vào đây, con nửa đời!

Nó chạy vào, nhận được 2-3 lệnh của bà, sắp thi hành thì cậu Tư lại sai nó đánh giầy cho cậu đi chơi, rồi cậu Năm, cô Sáu cùng ra cho nó một hai lệnh:

- Mày lại đòi cuốn “Hồn bướm mơ tiên” ở nhà cậu Bình cho tao.

- Này tiền đây, ra mua một bát phở. Mua nhà bác Thiên ấy nhé! Bảo bác ấy cho nhiều giấm vào.

- À mà quần áo của tao, mày đã là (ủi) chưa?

- Cái lược của tao đâu rồi, mày kiếm giùm cho tao.

Tội nghiệp con nhỏ, nó mới 14-15 tuổi làm sao nhớ hết những lệnh đó và biết làm vừa lòng ai trước bây giờ vì lệnh nào cũng khẩn cấp như nhau, và từ ông bà cho tới các cô, các cậu, ai cũng có quyền đánh đập, chửi mắng nó.

Tồi dám chắc hiện nay trong nhiều gia đình vẫn còn lối đối đãi với người ở như thế, mặc dầu phần đông đã nhận thấy rằng người ở bây giờ rất khó kiếm17.

3. Bốn cuộc thí nghiệm căn bản về khoa dùng người

Bệnh phát sinh ở Âu, Mỹ trước thì phương thuốc cũng do người Âu Mỹ tìm ra trước.

Trên 20 năm nay, các nhà doanh nghiệp và các tâm lý gia đã nhận rằng muốn cho kẻ khác giúp việc ta được thì coi họ như cái máy tất nhiên là thất sách mà tăng lương cho họ, thưởng họ cũng vô hiệu. Chỉ có mỗi một cách là:

- Làm sao cho họ mến ta.

- Và thích làm công việc của họ.

Thì năng lực làm việc của họ mới tăng lên. Muốn vậy, ta phải mến họ và săn sóc đến họ.

a) Hãng Western Electric ở Mỹ đã làm thí nghiệm sau này:

Người ta cho một nhóm thợ đàn bà làm việc chung trong một phòng riêng, theo những điều kiện thông thường (tuần lễ 48 giờ, tiền công trả từng tuần, không được nghỉ một phút trong giờ làm việc). Rồi người ta thay đổi lần lần những điều kiện ấy để xem ảnh hưởng đến sức làm việc của họ ra sao.

Chẳng hạn người ta trả công họ không theo số ngày làm việc nữa, mà tuỳ theo sức làm việc của mỗi người được nhiều hay ít. Rồi người ta bắt họ làm mỗi tuần 44 giờ thôi, hoặc cho họ thỉnh thoảng nghỉ 10 phút, thứ bảy nghỉ trọn ngày, có khi lại thay đổi bóng đèn cho phòng sáng hơn, thay đổi kiểu ghế cho họ ngồi được tiện hơn…

Người ta nghiệm rằng mỗi lần có một sự thay đổi thì sức làm việc của bọn thợ tăng lên. Nhưng có điều này lạ lùng nhất là sau hai năm, người ta cũng vẫn thay đổi điều kiện làm việc, nhưng không cải thiện nó nữa mà trở lại lần lần những điều bất tiện hồi đầu và sức sản xuất cũng vẫn đều đều tăng lên! Thật không ai còn hiểu được chút gì cả.

Sau nhiều lần suy nghĩ, chiêm nghiệm người ta mới tìm được chân lý này: Điều kiện để làm việc không quan trọng mấy mà cần nhất là phải chú ý tới thợ thuyền, săn sóc họ, hỏi han họ, làm cho họ yêu công việc, tóm lại, là đáng lẽ coi họ như những bộ phận trong một cái máy thì nên đãi họ như những người thân tín của mình, có vậy họ mới gắng sức làm việc.

Thí nghiệm đó đã được nhiều xí nghiệp khác thử lại và kết quả không lần nào sai.

b) Một lần khác, bác sĩ Kurk Lewin thí nghiệm với học sinh một trường thực nghiệp, trai và gái, mà ông chia làm 3 bọn:

- Bọn thứ nhất bị điều khiển bằng uy quyền. Một người lớn ra lệnh cho trẻ và trẻ phải làm đúng vì kỷ luật quá nghiêm khắc.

- Bọn thứ nhì được điều khiển một cách “dân chủ”. Một người chỉ huy chia công việc, bảo trẻ cách làm rồi để trẻ thực hành, quyết định lấy, giữ trật tự lấy.

- Bọn thứ ba được hoàn toàn tự do, nghĩa là không có người cầm đầu. Trẻ muốn làm cách nào thì làm, muốn làm lúc nào tuỳ ý.

Sau bác sĩ thay đổi ba bọn đó và người chỉ huy. Chẳng hạn, cho bọn thứ nhất được tự do, bắt bọn thứ nhì phải theo kỷ luật nghiêm khắc, đưa người chỉ huy bọn thứ nhì xuống chỉ huy bọn thứ ba... như vậy để biết chắc rằng kết quả không chịu ảnh hưởng của cá tánh người chỉ huy hoặc cá tánh các học sinh.

Bác sĩ thấy bọn thứ nhất mới đầu tiến rất nhanh, làm được nhiều việc hơn hết nhưng sau có chuyện bất bình và người ta phải đuổi vài trò ra khỏi bọn. Khi vắng mặt người chỉ huy thì lớp học thành một cái chợ.

Bọn “dân chủ” trái lại, mới đầu tiến hơi chậm nhưng lần lần sức làm việc tăng lên, hơn bọn trên. Chúng biết hợp tác với nhau. Không có chuyện chi bất bình xảy ra và khi người chỉ huy vắng mặt thì chúng vẫn làm việc, vẫn giữ trật tự. Chúng lại hãnh diện được tự chỉ huy lấy được ở trong cái nhóm của chúng.

Còn bọn thứ ba thì kết quả thật tai hại, không làm được việc gì, lớp học luôn luôn như có cuộc mổ bò18.

c) Trong đại chiến vừa rồi, chính phủ Mỹ muốn tiết kiệm số thịt ăn trong dân gian để gởi qua giúp các nước đồng minh. Chính phủ phải làm sao cho các bà nội trợ Mỹ đừng bỏ phí những miếng thịt mà từ trước họ chê là không ngon và không thèm mua.

- Cách thứ nhất là cho nhiều nhà hùng biện diễn thuyết cho các bà nội trợ, dùng phim chiếu bóng, hình tô màu để chứng minh một cách toán học cho các bà ấy rằng những miếng thịt đó chẳng những rẻ, bổ, mà dùng nó lại là tỏ lòng ái quốc, giúp nhà cầm quyền một cách đắc lực để thắng bọn độc tài Hitler và Mussolini.

Các bà nội trợ chăm chú nghe một cách rất lễ phép, nhưng có bỏ được tập quán của các bà không? Không.

Cách thứ nhì hiệu quả hơn gấp 10. Người ta không tốn công chứng minh, người ta trình bày vấn đề cho các bà rồi để các bà giải quyết lấy với nhau. Ai cũng có quyền đưa ý kiến; nhân viên của chính phủ chỉ giữ một nhiệm vụ cố vấn, chứ không xen vô, đưa ý kiến của mình ra. Các bà bàn tán với nhau hồi lâu rồi hiểu rằng trong vấn đề này, các bà phải quyết định lấy, và các bà đã quyết định theo ý muốn của chính phủ.

Thí nghiệm đó cho ta thấy rằng khi muốn đưa một ý mới để người khác nhận, thì chỉ nên dẫn khởi ý đó rồi để người ấy bàn bạc, quyết định lấy.

d) Trong đại chiến thứ nhất, người ta lựa những người can đảm cho học phi công, nhưng người ta thấy tai nạn xảy ra nhiều quá, và ngỡ rằng có lẽ làm phi công không cần can đảm bằng cần có ít nhiều khả năng hoặc đức khác.

Người ta bèn suy nghĩ xem phi công cần có khả năng gì rồi lập ra nhiều trắc nghiệm19 để dò xét khả năng của từng người. Người nào đủ khả năng mới cho học nghề phi công. Những trắc nghiệm đó đã được cải thiện trong mấy chục năm nay và bây giờ người ta nghiệm rằng trong số những người xét có đủ khả năng thì cứ 100 người mới có 4 người thất bại khi học lái phi cơ, còn trong số người xét là thiếu khả năng thì cứ 100 người tới 75 người học lái không được hoặc lái dở. Nhờ biết lựa như vậy mà số tai nạn bớt đi rất nhiều.

4. Bốn quy tắc về cách dùng người

Bốn thí nghiệm quan trọng đó cho ta thấy rằng khi dùng người phải nhớ những quy tắc sau này:

a) Muốn cho người ở giúp việc bà một cách đắc lực thì tăng tiền công không đủ; cần nhất bà phải chú ý tới họ, làm cho họ thích công việc nhà của bà và coi nó như công việc của họ.

Muốn vậy, bà phải:

- Cho họ ăn uống đầy đủ. Nếu cơm lỡ nấu thiếu thì ông bà, các cô, các cậu, mỗi người bớt ăn đi một chút cho người ở được no. Mà tại sao lại cho họ ăn cơm thừa, canh cặn? Tai sao có món nào ngon thì gắp cho kỳ hết? Tại sao không đối với họ như những người cũng có nhân phẩm như ta? Dạy trẻ biết trọng người ở là tập cho chúng biết ơn, biết dùng người, tức là giúp chúng có một lợi khí sau này để thành công. Không có gì thiếu giáo dục bằng mới 5-6 tuổi mà đã chửi mắng kẻ ăn người ở.

- Cho họ đủ ánh sáng để làm việc. Chỗ trang điểm của bà thì đèn sáng trưng như ban ngày mà cả một phòng bếp mênh mông thì cho một ngọn đèn lù mù. Là tại sao vậy? Họ có bật đèn lên để may vá cho họ thì bà rầy là tốn điện. Sao không bảo họ lên ngồi may gần bà cho được sáng hơn mà chỉ họ cách may vá? Họ may vá khéo thì lại giúp bà trong công việc đó một cách đắc lực, có thiệt gì đâu?

- Cho họ đủ không khí để thở. Nhà bếp khói quá thì bà nên sửa sang lại cho thoáng hơi.

- Cho họ những đồ dùng hợp với họ và công việc của họ. Bà nên hỏi họ bếp có cao quá không, ghế có thấp quá không, đồ dùng có cần sắm thêm không? Bà là chủ nhà, thiếu thốn vật gì tất nhiên bà thấy trước hết, nhưng biết đâu họ chẳng giúp bà được vài ý kiến hay; mà dù họ chẳng có ý kiến gì đi nữa thì hỏi họ như vậy, tức là tỏ lòng mến họ, coi họ như người trong nhà, họ sẽ vui hơn là được bà thưởng tiền.

- Cho họ đủ thời giờ để nghỉ ngơi. Đừng bắt họ thức chia bài tới 2 giờ khuya rồi 5 giờ sáng đã bắt họ dậy.

b) Cho người ở tự do quá đã đành là thất sách, mà bắt họ vào khuôn phép quá cũng không nên. Phải có tinh thần dân chủ.

Tâm lý chung của con người là muốn được nâng đỡ nên khi giao việc cho người dưới rồi mà không để ý đến cách làm việc của họ thì họ sẽ chán nản, nhất là khi công việc hơi khó khăn. Nhưng cũng đừng kè kè đứng bên họ: họ sẽ lấy làm tủi nhục vì bà không tin họ. Sự ngờ vực người dưới là một tật rất lớn của người trên. Ngờ ai là làm cho người đó không trung tín với mình nữa.

Ai cũng muốn giao cho một việc hơi khó, một trách nhiệm hơi nặng để tỏ tài mình, và khi làm xong, muốn được người khác khen mình. Vậy bà nên tăng lần trách nhiệm của người ở lên, cho họ định đoạt lấy những việc nhỏ. Bà chỉ cần ra cho họ vài chỉ thị rồi kiểm soát họ thôi; như vậy đỡ mệt cho bà mà lại vui cho họ.

c) Khi bà muốn thay đổi cách làm việc của họ và áp dụng những qui tắc tổ chức trong cuốn này, bà nên coi lại bài học của chính phủ Mỹ: dẫn khởi cho họ vài ý rồi để họ cùng bàn bạc với bà mà tìm lấy giải pháp.

Hồi Taylor đặt cách đo thời giờ làm việc của thợ thuyền để cải thiện phương pháp làm việc, ông đã giảng kỹ cho thợ rằng nếu tìm được phương pháp hoàn thiện thì công việc sẽ chóng xong, họ sẽ được mau nghỉ hoặc sẽ làm thêm được nhiều việc và do đó, kiếm thêm được nhiều tiền, tóm lại là lợi cho họ. Như vậy mà thợ thuyền vẫn nghi kỵ ông, chỉ trích ông dừ dội, mãi 20 năm sau mới hiểu ông.

Chắc một vài bà đã thấy những viên trắc lượng (mà người ta thường gọi là viên hoạ đồ) nhắm máy đo đường chứ? Họ do sở Công chính hoặc địa chính phái đi. Họ đặt ngay ở giữa đường một cái máy như ống Thiên văn, có ba chân, rồi nhắm 1 hoặc 2-3 cây thước cao dựng cách họ hơi xa xa. Nhắm xong họ dời đi chỗ khác, lại đặt máy, dựng thước và nhắm nữa.

Một lần một viên kỹ sư Pháp tập tành theo đòi Taylor, ngừng xe hơi gần máy nhắm của một viên trắc lượng rồi lấy đồng hồ đo ra xem thầy này một lần nhắm mất bao nhiêu phút. Thầy ta hiểu rằng y muốn đo thời giờ để bắt mình làm nhiều lên đây mà lại không tăng lương cho mình đâu, bèn cố làm cho chùng chình, đáng lẽ làm 10 phút xong thì kéo ra tới 20 phút.

Viên kỹ sư biết vậy, giận lắm, đập chân nhăn mặt la ó, nhưng thầy ta vẫn cứ điềm nhiên và đáp:

- Tôi phải làm cẩn thận cho khỏi trật, nếu không sẽ mất công sửa chữa lắm.

Viên kỹ sư thấy lâu quá; nhắm thay, nhưng y có quen nhắm bao giờ đâu, sờ soạng một hồi lâu, rồi mắc cỡ hậm hực lên xe về và từ đó, bỏ luôn ý định đo thời giờ làm việc của các viên trắc lượng.

Cuộc thí nghiệm thất bại đó thành một trò cười trong sở Công chính.

Vậy muốn cải thiện phương pháp rửa chén chẳng hạn của người ở, bà đừng theo cách thiếu tâm lý của viên kỹ sư kia mà nên nói với người ở như sau này:

- Trời nóng quá, mỗi trưa nên nghỉ một chút cho khỏe. Chị rửa xong chỗ chén đó cũng tới 1 giờ rưỡi rồi, còn nghỉ gì được nữa. Để tôi giúp chị một tay... Chúng mình thử tìm cách xem có cách nào rửa cho mau được không. (Rồi bà làm theo cách bà đã nghĩ trước). Mình không cần đặt chén riêng ra đây nữa, nhúng ngay nó vào vịm đi. Chị thấy vậy có đủ sạch không?...

- Lời của tôi có lẽ chưa đủ khéo. Xin bà liệu sửa đổi cho người ở khỏi phật ý mà vui vẻ cùng với bà tìm cách cải thiện cách làm mọi việc trong nhà.

d) Phải lựa người rồi hãy giao việc. Đưa tiền cho một người không đáng tin cậy, nhờ một người vô ý giữ trẻ, bắt một kẻ nóng nảy làm những việc tỉ mỉ... tức là chuốc lấy những sự tổn thất, lo lắng, bực mình. Tại sao khi mua một cái tủ, một cây đèn thì bà lựa chọn kỹ lưỡng mà khi mướn một người ở lại cẩu thả, không xét tính tình, khả năng của người đó?

Ở Âu, Mỹ đã có những cơ quan hướng nghiệp dùng phương pháp trắc nghiệm mà xét tâm lý tài năng của mỗi người để hướng dẫn những ai muốn lựa nghề và những ông chủ nào muốn chọn người cộng sự.

Ông H.L.Rumpf đã áp dụng cách lựa người ấy vào phạm vi gia đình và kê trong bảng dưới đây những khả năng mà một chị ở nên có.

Bảng đó có mục đích giúp bà suy nghĩ và chú trọng đến sự lựa người. Thời này, không ai kiếm được người có đủ điều kiện kê trong bảng rồi mới mướn nhưng bà có thể để ý đến những sở trường và sở đoản của người bà đã lựa, để giao việc cho họ và liệu cách sửa đổi họ, đối đãi với họ.

Bà cũng nên bỏ ra ít thời giờ mỗi ngày để chỉ bảo công việc cho người ở. Như vậy, mới đầu hơi mệt nhưng sau sẽ lợi nhiều. Ở Âu, Mỹ hiện nay những xí nghiệp lớn đều có mở nhiều lớp tu nghiệp cho thợ thuyền học thêm nghề vào buổi tối và những ngày nghỉ. Có phải chủ nhân các xí nghiệp đó chí nghĩ tới thợ không? Không. Các ông nghĩ tới các ông trước hết chứ: thợ có thạo nghề thì giúp các ông mới được đắc lực.

5. Những đức quan trọng mà người chỉ huy cần có:

Sau cùng, tôi tưởng nên nhắc lại những đức tính quan trọng mà một người chủ phải có.

a) Khi ra lệnh, nên:

- hăng hái làm việc để nêu gương cho người dưới.

- luôn luôn vui vẻ mà vẫn có uy quyền.

- ra lệnh cho rõ ràng.

b) Khi kiểm soát, nên:

- có ý tứ, đừng làm mất lòng người dưới.

- nhớ rằng kiểm soát không phải để phạt người mà mục đích chính là tìm nguyên nhân những sai lầm để cải thiện.

- ngay thẳng và đại lượng.

- nếu mình lầm thì phải nhận lỗi ngay.

- khuyến khích, hướng dẫn họ.

- nếu người dưới có ý kiến mới mẻ thì chăm chú nghe và khen họ.

c) Khi thưởng phạt, nên:

- công bình và giữ lời hứa.

- rộng rãi trong sự thưởng, thận trọng trước khi phạt.

- rất bình tĩnh, không được nóng nảy.

- muốn rầy mắng ai, phải lựa lời lựa lúc. Đừng rầy ai trước mặt người khác. Phải nghĩ tới sự phản ứng trong lòng người đó khi nghe lời rầy của mình. Rầy người ta để người ta bỏ tật xấu, chứ không để người ta mắc cỡ.

- khi họ phàn nàn điều chi, phải thành thật chú ý nghe họ.

d) Tăng tiền công

Tất nhiên là bà nên lâu lâu tăng tiền cho họ. Tại sao bà muốn ông nhà cứ một, hai năm được tăng lương vài trăm đồng mà lại bắt người ở trong 5, 6 năm không được tăng một đồng nào cả? Nên liệu mà tăng trước, đừng để họ đòi hỏi.

6. Nên chống với những đợt sóng đương lên.

Ở nước ta, sách xuất bản về gia chánh thì rất nhiều tả rất tỉ mỉ cách may vá, nấu nướng, dọn bàn đãi khách... mà không có một cuốn nào dạy cách sử dụng người giúp việc trong nhà. Cơ hồ người ta quên rằng người nội trợ là một người chủ, và chỉ coi họ như cái máy thêu hoặc cái máy làm bếp. Như vậy là hạ giá trị người nội trợ xuống. Biết bao bà mướn một người ở mới được dăm bữa, nửa tháng, họ đã xin thôi thành thử phải tìm người khác, vừa tốn công, bực mình. Tình cảnh đó chẳng do thiếu sự huấn luyện về cách dùng người mà ra ư?

Tôi tin rằng biết áp dụng những quy tắc trong chương này, bà sẽ tiết kiệm được nhiều thời giờ sức lực và tiền bạc và đồng thời cũng giúp cho xã hội bớt được ít nhiều cuộc xô xát đáng tiếc.

Chắc bà nhớ những hồi ra Long Hải hay Nha Trang nghỉ mát, bà thường giỡn với sóng. Bà đứng trong một chỗ cạn, nước tới vai. Khi một đợt sóng bạc tiến vào gần tới bà, bà nhún mình nhảy lên nhè nhẹ để đón nó và bà thấy nó vờn thân bà, đưa bà bổng lên rồi lại từ từ hạ bà xuống. Những phút đó thật thần tiên! Nếu trái lại bà lấy hết gân đứng lên cho vững để chống với nó thì nó sẽ lật bà và cuốn ra khơi.

Phong trào xã hội ngày nay cũng như những đợt sóng đổ.

TÓM TẮT

Tinh thần đó đã trái với luân lý mà còn phản khoa học vì nhiều nhà bác học đã thí nghiệm và tìm ra được những chân lý sau này:

- Muốn cho người làm công giúp ta đắc lực thì ta phải săn sóc họ, như người thân của ta.

- Khi chỉ huy, phương pháp dân chủ thành công hơn phương pháp độc đoán.

- Muốn cho người khác theo ý ta thì đừng nên chứng minh gì hết, chỉ nên dẫn khởi một vài ý rồi dể người đó suy nghĩ, giải quyết lấy.

- Biết lựa người rồi giao việc thì mới có kết quả.

Bà nên áp dụng 4 qui tắc đó vào việc chỉ huy người ở và đừng bao giờ quên rằng một người chủ phải biết cách ra lệnh, kiểm soát và thưởng phạt. May vá giỏi, nấu nướng khéo mà vụng dùng người ở, khắc nghiệt với họ, chẳng những là thiếu tư cách một người nội trợ mà còn là có tinh thần lạc hậu.