1. Đời sống giản dị của cổ nhân.

2. Khoa học luôn luôn tìm cách giản dị hoá các hoá phẩm.

3. Chúng ta nên sống giản dị.

1. Đời sống giản dị của cổ nhân.

Một ông bác tôi thương tôi như con. Cha tôi mất hồi tôi 8 tuổi. Mẹ tôi trọng đạo Nho, nghỉ hè nào cũng cho tôi về quê ở với bác tôi hơn một tháng để học chữ Nho, hầu sau này “đọc được gia phả bên nội bên ngoại” như lời người nói, cho nên trong 3 năm, hè nào tôi cũng về một làng hẻo lánh ở Sơn Tây, ê - a bộ Hán tự tân thư. Nhưng tôi thích nhất là bắt chuồn chuồn, châu chấu và đi chơi với bác tôi.

Chúng tôi đi khắp cánh đồng từ Chiểu Dương, La Phẩm tới Thanh Mai, Phú Xuyên, gặp chùa miếu nào cùng vào thăm, ngôi mộ cổ nào cũng ngừng bước.

Một lần bác tôi dắt tôi đi coi ngôi mộ cụ Lê Anh Tuấn làng Thanh Mai. Mộ ở trên một con gò, giữa cánh đồng chiêm bát ngát. Người ta nói nhà cụ được một kiểu đất nên cụ rất thông minh, nổi tiếng thần đồng từ hồi nhỏ, sau khi đậu tiến sĩ, làm tới chức Tham tụng (tức như Tể tướng) dưới thời Trịnh Cương12.

Bác tôi thích môn phong thuỷ (hồi xưa gọi là địa lý) chỉ cho tôi thế nào là tay hổ, tay long, là tàng phong, tụ thủy... Tôi lễ phép nghe, nhưng chẳng hiểu mà cũng chẳng nhớ chút gì.

Khi ở trên gò bước xuống, bác tôi khuyên tôi những lời này mà bây giờ, non 20 năm rồi tôi còn nhớ rõ:

- Bác đã vào thăm nhà thờ họ Lê ở Thanh Mai. Nghĩ cảnh thanh bạch của cổ nhân mà đáng phục. Ông Lê Anh Tuấn chức làm tể tướng mà rất nghèo, suốt đời ki cóp, cất được mỗi một ngôi nhà ngói, hiện nay dùng làm nhà thờ họ Lê. Nhà đó chỉ nhỏ bằng nửa nhà mình. (Mà nhà chúng tôi lớn gì đâu? Chỉ có ba gian). Cụ Cúc Hiên, thầy học của ông nội, cũng đậu tiến sĩ, làm đến chức Tư nghiệp mà cũng nghèo như vậy. Cháu đã có dịp vào thăm nhà thờ cụ ở làng Mộc, có thấy chạnh lòng không? Cụ Nghè làng Vẽ mà bác gọi là ông chú còn bần hàn hơn nữa; khi đã khoa bảng rồi mà ở một căn nhà tranh mái dột vách xiêu, mỗi bữa cơm chỉ có dăm con tép và một bát rau muống.

Bác còn nhớ cụ có một đôi câu đối mà một vế như sau: “Mao ốc sổ gian hồng nhật chiếu”. Nghĩa là nhà có mấy gian (hư nát), ánh nắng hồng chiếu vào, nhưng còn chứa cái ý tự hào rằng tuy nghèo mà được cái vinh dự đỗ tiến sĩ (hồng nhật chiếu). Chúng mình tài đức không bằng các cụ mà ở nhà ngói, cơm thường có thịt, có cá; nhiều khi bác nghĩ cũng tự lấy làm thẹn. Đức giản dị, thanh bạch của cổ nhân, chúng ta đã đánh mất đi nhiều rồi.

- Số cháu sau này sẽ khá, vì có lộc tồn, thiên phú ở thiên di, bác ngại cho cháu dễ mắc cái bẫy xa hoa mà lương tâm tán tận, nên bác khuyên cháu noi gương cổ nhân mà nhớ lời này: “Đời sống về vật chất thì nên dưới bậc trung, còn đời sống tinh thần nên trên mức ấy”.

Hai mươi năm nay tôi ráng theo đúng lời bác tôi dạy. Nay người đã khuất, ngoài con cháu và một số học trò ra, không ai còn nhớ vẻ mặt nghiêm khắc, cái trán rộng của người nữa, tên của người cũng không ai biết đến nhưng lời nói của người vẫn còn tồn tại. Tôi còn sống ngày nào, chắc còn nhớ những lời ấy mà người đã thốt ra một buổi chiều đầu thu, trong một không khí thơm tho mùi lúa và văng vẳng tiếng sáo diều, giữa một cánh đồng lô nhô gò đống, nằm từ bờ sông Nhị tới chân núi Tản.

2. Khoa học luôn luôn tìm cách giản dị hoá các hoá phẩm.

Sau này lớn lên, tôi được biết thêm rằng hầu hết các danh nhân trên thế giới đều sống giản dị. Thích ca trốn cảnh giàu sang, Giêsu cầu cảnh nghèo khổ, Tolstoi khi về già cày cuốc lấy mà ăn, đốn củi lấy mà sưởi, Gandhi dệt vải lấy mà bận và một danh nhân Trung Quốc đương thời trồng thuốc lấy mà hút.

Tôi lại được biết cả khoa học cũng tìm cách giản dị hoá các hoá phẩm, dụng cụ. Bà cho tôi là ngụy biện? Để tôi xin giảng.

Khoa học tổ chức có một qui tắc kêu là tiêu chuẩn hoá. Hồi trước có hàng chục kiểu gạch, mỗi chủ lò phải nung nhiều kiểu để bán cho khách hàng; thành thứ mỗi kiểu không nung được nhiều, vừa tốn công tốn của mà giá gạch lại cao. Người mua đã phải mua đắt mà khi nào muốn dùng một kiểu hơi hiếm thì phải tìm kiếm lâu mới thấy. Như vậy bất tiện cho cả sản xuất lẫn người tiêu thụ, nên người ta đồng lòng bỏ hết những kiểu ít thông dụng đi, chỉ giữ lại vài kiểu làm tiêu chuẩn - nghĩa là mẫu mực - tức kiểu gạch xây tường và kiểu gạch vuông lát nhà bây giờ. Công việc đó là công việc tiêu chuẩn hoá các viên gạch.

Phần nhiều những đồ dùng hiện nay đã được tiêu chuẩn hoá, như ngòi viết, lưỡi dao cạo, giấy in, bóng đèn... Cả những bộ phận chiếc xe máy của bà cũng đã được tiêu chuẩn hoá rồi mà bà không hay đấy. Bà có nhận thấy rằng chiếc xe Dural của bà với chiếc xe Prior của bà hàng xóm tuy hình dáng khác nhau, nhưng từ cây găm13 tới vỏ xe, sườn xe, đạn, ốc... đều như nhau, có thể thay lẫn nhau được không? Nhờ thế mà khi muốn thay vài cây găm, bà cứ việc dắt xe lại bất kỳ hãng xe máy nào khỏi phải đi kiếm cái hãng đã sản xuất hoặc bán kiểu xe của bà.

Vậy khoa học, tuy về một vài phương diện có làm cho đời sống thêm phiền phức nhưng đồng thời cũng tiêu chuẩn hoá, giản dị hoá các dụng cụ, hoá phẩm để mọi người tiết kiệm được thời giờ và tiền bạc.

3. Chúng ta nên sống giản dị.

Ta cũng nên giản dị hoá công việc và đời sống trong gia đình cho đỡ tốn thì giờ.

Chẳng hạn, sao mỗi bữa phải ăn 5-6 món? Hai, ba món mà nấu khéo cũng đủ rồi và ăn uống đạm bạc chừng nào thì ít đau ốm chừng nấy.

Tại sao bữa tiệc nào cũng nấu hàng chục món, dọn 5-6 thứ rượu?

Tại sao bà may nhiều kiểu áo như vậy?

Bà thử đếm trên bàn thờ xem có bao nhiêu đồ? Mỗi lần quét dọn, bà thấy mệt không?

Tại sao tường treo đầy tranh ảnh để hứng bụi như thế kia?

Tại sao đóng một đôi dép, cứ phải tới tiệm đó thì mới được? Tại sao phở mà không phải tiệm đó nấu thì nuốt không trôi? Mua trái cây phải lựa thứ ở miền đó và mướn người ở cũng phải tìm cho được người ở xứ đó? Thiệt là kiểu cách.14

Bà đã coi những tấm hình chụp trong gia đình Nhật Bản chưa? Đời sống người Nhật giản dị làm sao! Mà tôi chắc trong nhà họ ít có những lời than thở, những vẻ mặt quạu quọ hơn trong những gia đình Âu, Mỹ.

Ta không từ chối những tiện nghi của khoa học, nhưng ta cũng nên nhớ câu:

“Cái hình hài làm hại cái thân chí”

Chúng ta ở thời nay, tất cả từ sáng tới tối, không lúc nào rảnh óc, dễ sinh gắt gỏng, đau gan, đau bao tử, đau tim, mất ngủ, kém ăn, là tại sao? Tại ta muốn thoả mãn hết những vật dụng mỗi ngày mỗi tăng của ta. Một lẽ nữa ta sợ những lời dị nghị của thiên hạ. Nhưng ta sống cho ta hay sống cho thiên hạ? Giản dị hoá cách sống đi, thưa bà, chưa ai làm như bà ư ? Mặc, cứ mạnh bạo làm rồi người khác sẽ theo. Chúng ta sẽ đưa ra cái “mốt” mới, là “mốt” giản dị.

TÓM TẮT

Khoa học giản dị hoá dụng cụ và hoá phẩm để đỡ tốn thời giờ, công và của.

Chúng ta nên sống giản dị để có thời giờ nghỉ ngơi, khỏi đau tim, đau bao tử, mất ngủ, kém ăn và đỡ lo lắng về tài chánh.

Chúng ta sống cho ta chứ không cho người nên đừng quá sợ lời dị nghị của thiên hạ.