1. Phương pháp tổ chức có thể áp dụng vào những việc lặt vặt trong nhà được không?

2. Một tấm gương sáng và hai cuốn sách có giá trị.

1. Phương pháp tổ chức có thể áp dụng vào những việc lặt vặt trong nhà được không?

Một buổi chiều, tôi tản bộ với anh N trên đường Nguyễn Du mà chúng tôi thường gọi là con đường Cổ Ngư của châu thành Long Xuyên vì nó nằm giữa hai làn nước, một bên là sông Hậu Giang, một bên là một cái hồ rộng và dài, y như đường Cổ Ngư ngăn đôi Hồ Tây và hồ Trúc Bạch ở Hà Nội.

Chúng tôi thơ thẩn ngắm làng xóm nhuộm ánh vàng ở bên sông, những chiếc thuyền lững lờ trên dòng nước và bàn về những sách Việt ngữ xuất bản gần đây. Câu chuyện đã gần đến lúc rời rạc thì anh N hỏi tôi:

- Lúc này anh viết cuốn gì?

Tôi đáp:

- Tôi sắp viết một cuốn để áp dụng phương pháp của Taylor vào công việc nội trợ.

Suy nghĩ một chút anh nói:

- Phương pháp ấy dùng trong xí nghiệp thì rất hiệu quả, nhưng áp dụng vào việc nhà, tôi e không có lợi mấy. Tại việc nhà lặt vặt quá, thường quá và phụ nữ biết rõ cách làm hơn chúng ta nhiều.

- Vậy anh không nhớ câu chuyện xây tường của Gilbreth sao? Công việc xây tường cũng lặt vặt và đã có từ 4 - 5 ngàn năm nay. Cổ nhân đã góp nhặt biết bao kinh nghiệm. Vậy mà Gilbreth, một viên kỹ sư chưa hề cầm viên gạch lần nào, vẫn tìm cách cải thiện được phương pháp, rút 18 cử động lại còn 5, rút số thời giờ làm việc từ 3 xuống 1; trước kia người thợ chỉ xây được 120 viên mỗi ngày thì nay xây được 350 viên.

Trong cuốn “Tổ chức công việc theo khoa học”, tôi đã để ra một trang nói qua về phương pháp trị gia của Gilbreth. Phương pháp ấy là phương pháp của Taylor chứ gì?

- Phải, tôi nhớ anh có kể ông ta đi đâu về, muốn kêu các con ông lại thì huýt còi rồi cầm đồng hồ xem trong bao nhiêu giây chúng đã tụ họp đủ chung quanh ông chưa. Tôi thấy lối đó lố bịch lắm, chỉ làm trò cười cho thiên hạ thôi.

- ,Lối đó có lẽ cũng lố bịch thật, nhưng chính nhờ nó mà ông đỡ mất thời giờ. Anh mới có 3 cháu, mỗi lần muốn kêu chúng lại phát bánh kẹo, hoặc dặn bảo điều chi, anh phải đợi chúng bao lâu? Rồi anh thử tưởng tượng trong một gia đình 11, 12 đứa con, đứa chơi tại sân trước, đứa ở sân sau, đứa trong bếp, đứa trên lầu, có đứa lại ở bên hàng xóm, nếu không dùng cách huýt còi đó thì mỗi lần họp được chúng cho đủ mặt, phải mất đến 10, 15 phút hoặc hơn nữa chứ? Lối đó lại tập cho đàn con của ông biết trọng thời giờ của mình và của người khác.

Và cũng nhờ “sáng kiến” ấy mà một lần ông dẹp được một đám cỏ cháy lan tới nhà. Ông huýt còi; chỉ trong 14 giây bao nhiêu người trong nhà đều ra sân hết. Chỗ thú vị nhất trong câu chuyện là một chị hàng xóm trông thấy đám cháy, la lên, đòi đi kêu đội cứu hỏa. Chồng chị vẫn ung dung, nghe thấy vậy bèn cười:

- Mình điên sao?

Ý anh ta muốn nói: gia đình Gilbreth trị đám cháy đó như chơi, cũng đắc lực như đội cứu hỏa, có gì mà phải cuống cuồng lên như vậy?

Tôi ngừng một chút rồi tiếp:

- Anh đã thấy nhiều gia đình chỉ có 3 người: hai vợ chồng son và một đứa con nhỏ mà mướn tới 3 người ở không? Một anh bếp, một chị để sai vặt, và một chị vú giữ em: ba người để hầu ba người! Nếu những gia đình ấy có 11, 12 đứa con như gia đình Gilbreth thì chắc phải mướn đến cả một đội người ở. Ông bà Gilbreth chỉ mướn hai người thôi: một chị bếp và một anh bồi. Tới khi ông mất, bà, vì tài chánh eo hẹp, cho chị bếp nghỉ. Mà bà có được ở không coi sóc việc nhà đâu. Bà, trước đậu kỹ sư nay phải thay chồng nuôi con. Bà còn làm cố vấn cho các xí nghiệp trong công việc tổ chức, lại mở một lớp dạy môn nghiên cứu cử động, viết 6 cuốn sách, diễn thuyết khắp nơi mỗi tuần một hai lần mà vẫn có thời giờ đi nghe giảng đạo, hội phụ huynh học sinh, may vá cho con, dạy chúng ca và đờn, đọc sách, kể chuyện cho chúng nghe đỡ buồn mỗi khi chúng đau, có lần lại rửa chén, làm giường thay người ở nữa.

Sự hoạt động của bà đã ghê gớm chưa? Thật là một bà nội trợ kiểu mẫu, cổ kim hi hữu. Ta tưởng mỗi ngày của bà dài bằng một tuần của ta vậy.

Được như thế là nhờ đâu? Nhờ bà khéo tổ chức gia đình. Khi ông bà đã hơi đông con, ông đặt ra lệ mỗi đứa lớn lãnh việc săn sóc một đứa nhỏ, còn những đứa giữa thì phải tự săn sóc lấy mình.

- Gia đình đông con nào mà chẳng nghĩ ra được điều ấy?

- Phải, nhưng phần đông người ta không thi hành một cách hợp lý, khoa học. Anh dắt ba đứa con đi coi chợ phiên. Anh lãnh phận sự trông nom thằng bé Tư và bảo thằng Hai coi sóc thằng Ba. Nếu anh cẩn thận, anh sẽ dặn thêm thằng Hai: “Nắm lấy tay em đừng để nó lạc, đừng để cho nó leo lên bồn hoa, đừng cho nó mó máy các đồ người ta bày, nhớ chưa?”.

Tưởng dặn kỹ như vậy là đủ rồi, anh yên tâm ngắm nghía các món hàng. Nhưng bỗng nhiên, anh quay lại không thấy thằng Ba, hỏi thằng Hai, nó ngơ ngác và đáp: “Nó mới đây mà”.

Anh la lên, rầy nó là không nên thân, dặn nó một việc coi chừng em mà không được. Nó sợ rơm rớm nước mắt rồi anh với nó đâm bổ đi kiếm.

Cảnh đó là cảnh rất thường thấy chứ? Tại sao thằng Hai lơ đãng như vậy? Tại anh không biết luyện nó; cũng có lẽ tại lúc anh bảo nó coi thằng Ba, lúc bảo nó coi thằng Tư, thành thử nó không nhớ rõ phận sự của nó.

Ông Gilbreth hành động có hơi khác: giao hoài một đứa cho một đứa nào đó giữ. Đứa lớn phải trông nom em nó mỗi ngày, bất kỳ lúc nào, trừ khi nó đi học hoặc bận việc, chứ không phải đợi lúc đi chơi mới lãnh tránh nhiệm ấy. Nhờ thế, nó quen việc giữ em.

Lại thêm, nhiệm vụ của nó đã được vạch ra một cách rành rẽ. Ông ghi vào một miếng giấy những công việc mà mỗi đứa phải làm mỗi ngày cho nó và cho em nó, rồi ông dán tờ giấy đó trong phòng tắm để mỗi khi rửa mặt, rửa tay hoặc tắm, nó đều trông thấy và lấy viết chì gạch bỏ những công việc nào nó đã làm xong.

Tới tối, ông soát lại một lượt, đứa nào không làm tròn phận sự sẽ bị trừng trị. Tất nhiên cũng có một vài đứa làm biếng, bỏ việc mà cứ gạch càn lên trên giấy nhưng nếu ông bắt được thì phạt nặng, nên chúng sợ, không dám dối trá.

Nhờ cách ấy ông bà đỡ phải nuôi thêm mấy người ở và cũng đỡ phải nhốn nháo chạy đi kiếm con. Trong 20 năm trời chỉ có 2 đứa bị lạc, nhưng ông kiếm chúng rất dễ vì ông đã ra lệnh cho chúng hễ lạc ở đâu thì cứ ở đó hoài, không được đi nơi khác, cho tới khi có người lại tìm.

Nếu ta phân tích cách ông giao việc cho trẻ ta sẽ thấy ông đã áp dụng đúng những quy tắc của Fayol, nghĩa là ông đã biết dự tính, tổ chức, chỉ huy kiểm soát.

- Ra lệnh cho trẻ hễ lạc thì ở đâu phải ở đó, như vậy là dự tính.

- Vạch rõ những công việc hàng ngày rồi viết lên trên giấy cho trẻ, là vừa biết dự tính, vừa biết tổ chức.

- Mỗi đứa lãnh tránh nhiệm giữ một đứa em và luôn luôn chỉ lãnh trách nhiệm về đứa đó thôi, như vậy là hợp với nguyên tắc chỉ huy.

- Bảo mỗi trẻ làm rồi công việc nào thì gạch bỏ nó ở trên giấy đi để ông chỉ cần coi qua một lượt là thấy được hết, như vậy là biết kiểm soát.

Một ví dụ đó đủ cho anh thấy rằng ta có thể áp dụng phương pháp tổ chức vào công việc nhà. Đã đành, có chút lương tri thì ai cũng tự kiếm được cách tổ chức, nhưng người trước đã tốn công suy xét, nghiên cứu, tìm ra nhiều quy tắc xác đáng thì tại sao ta lại không học những kinh nghiệm của họ mà dò dẫm lấy con đường họ đã đi qua từ nửa thế kỷ trước làm chi?

2. Một tấm gương sáng và hai cuốn sách có giá trị.

Gần đây, hai người con trong gia đình Gilbreth đã cùng nhau viết hai cuốn sách kể đời thơ ấu của họ. Hai cuốn ấy đã được dịch ra tiếng Pháp dưới nhan đề: Treize à la douzaine và Six filles à marier5 và đều được coi là thứ sách bán chạy nhất ở Mỹ vì chứa đầy những chuyện hóm hỉnh, lý thú và bổ ích.

Tôi đã rơm rớm nước mắt khi đọc đoạn ông Gilbreth mới mất được vài ngày, bà Gilbreth phải qua Âu diễn thuyết thay cho ông, để lại ở nhà 11 đứa con, đứa lớn nhất 18 tuổi, đứa nhỏ nhất 2 tuổi. Mười một đứa đó, khi bóng mẹ vừa khuất ở đầu đường, sụt sùi trở vào nhà, lập một hội nghị gia đình rồi chung sức nhau tự điều khiển việc nhà có phần chu đáo hơn hồi còn cha và đồng lòng rút các khoản chi tiêu, dành dụm được một số tiền để khi mẹ về giao lại cho mẹ.

Tôi chưa thấy cuốn nào dạy về tinh thần gia đình mà cảm động và lý thú hơn nữa. Tôi ước sau này có cơ hội trích dịch ra cho những độc giả không biết ngoại ngữ được thưởng thức.

Khi chồng chết, bà Gilbreth tưởng gia đình bà sẽ phải lâm vào cảnh túng quẫn, tan tác, mẹ xa con, chị xa em. Nhưng bà can đảm gánh nhiệm vụ thay chồng, từ chối hết thảy những sự giúp đỡ của cha mẹ, bạn bè, một mình thức khuya dậy sớm nuôi đủ 11 đứa con, đứa nào cũng đậu được bằng cấp Đại học và thành gia. Tài quán xuyến, đức đảm đang của bà, các cụ ta hồi xưa có thấy chắc cũng phải phục.

Như trên kia tôi đã nói, sở dĩ bà làm trọn được nhiệm vụ như vậy cũng nhờ bà khéo léo tổ chức gia đình. Chư độc giả của tôi nếu biết theo phương pháp bà đã theo, thì dầu không thành công được như bà, ít nhất cũng phát triển tài nội trợ lên được gấp đôi, gấp ba. Các bà chỉ cần có nghị lực, còn phương pháp thì trong những chương sau, tôi ráng chỉ một cách rành rẽ để các bà áp dụng ngay được.

TÓM TẮT

Hễ có lương tri thì ai cũng có thể tự kiếm lấy được phương pháp ấy, nhưng người trước đã tốn công suy xét nghiên cứu, tìm ra nhiều quy tắc xác đáng thì tại sao ta không học những kinh nghiệm của họ?