Có hai thứ làm biếng. Kẻ thông minh nhan nhản ở chung quanh chúng ta, nhưng số người chịu suy nghĩ và có phương pháp thì rất ít. Trong các cách làm chỉ có mỗi một cách có hiệu quả hơn hết. Tận tín thư bất như vô thư. 1. Có hai thứ làm biếng.

Có người nói đùa: “môn tổ chức là môn dạy người ta làm biếng”. Lời ấy rất đúng. Nếu loài người bẩm sinh không làm biếng thì ta không có nền văn minh cơ giới ngày nay. Vì làm biếng đi bộ, nên ta mới chế ra được xe bò, xe ngựa, xe hơi, xe điện. Vì làm biếng vốc từng vốc nước tưới cây, ta mới tạo ra được gàu dai, gàu sòng, gàu đạp và máy bơm nước. Vì làm biếng chép tay ta mới tìm được máy in, máy đánh chữ, máy roneo. Hết thảy những phát minh của nhân loại đều do đức làm biếng mà có. Vạn tuế đức làm biếng!

Nhưng làm biếng đây không phải là nằm dưới gốc cây sung đợi sung rụng vào miệng. Làm biếng đây là tìm những cách làm việc cho mau chóng, đỡ mệt và kết quả vẫn không kém, có khi còn nhiều hơn. Muốn vậy phải suy nghĩ.

Phần đông chúng ta làm biếng suy nghĩ lắm. Đọc chuyện Bầy cừu của Panurge, ta cười, chê loài cừu là ngu. Nhưng ta hành động có khác chúng không? Cổ nhân cày ruộng, cất nhà, ăn uống... như vậy, không bao giờ ta tự hỏi: “Tại sao làm như thế?” và “Có cách nào làm khác không?”. Tới khi bắt chước người Âu thì ta lại “cọp” y hệt họ. Tôi đã thấy ở Nam Việt này nhiều nhà có lò sưởi và biết bao gia đình không theo đạo Gia Tô mà cũng đến lễ Giáng sinh là thức đêm ăn lễ và trong bữa tiệc phải có con gà Tây quay thì mới chịu cho.

2. Kẻ thông minh nhan nhản ở chung quanh chúng ta, nhưng số người chịu suy nghĩ và có phương pháp thì rất ít.

Kẻ thông minh nhan nhản ở chung quanh chúng ta mà kẻ chịu suy nghĩ để làm việc có phương pháp thì rất hiếm.

Tôi quen vài ông bạn học rất rộng, nhớ nhiều. Một đôi khi họ cũng hăng hái muốn viết một vài cuốn sách phổ thông để đem sự hiểu biết của họ ra giúp đồng bào. Nhưng khi thấy họ bắt tay vào việc thì tôi chán ngán vô cùng. Hồi còn đi học, họ viết một bài luận hoặc giải một bài toán thì luôn luôn nhất lớp, mà sao khi họ viết sách lại không chịu theo cách họ đã dùng ở trường để làm bài. Họ không hề phác ra 

những ý chính trong sách, không thu thập, sắp đặt tài liệu, cứ nhớ đâu chép đấy, đương viết về chương này, nhảy qua chương khác, thành thử bản thảo của họ sau 4-5 năm vẫn còn bỏ dở. Họ không có phương pháp vì lười suy nghĩ nên học nhiều mà không làm được một việc gì. Họ thông minh tới mấy cũng là uổng!

Những người học rộng còn vậy, huống hồ những kẻ ít học. Hồi tôi tản cư, ở nhờ một nhà nọ tại miền Thủ Đức. Một hôm có tiệc, chủ nhân làm heo còn dư thịt bèn làm lạp xưởng. Dưới đèn dầu lù mù và khói, hai người đàn bà ngồi nhồi thịt vào ruột heo từ sẩm tối đến 8 giờ mà chưa xong. Tôi lại gần coi họ làm. Một người hai tay vạch miếng ruột heo ra còn người kia nhúm từng nhúm thịt đút vào, rồi lấy ngón tay trỏ thồn. Họ đều ngồi chồm hổm trên một bộ ngựa, 15 phút mà nhồi không hết một tô thịt. Họ khom lưng luôn ba giờ, họ mỏi mệt lắm, thỉnh thoảng nghỉ tay, đứng dậy vươn vai, bẻ lưng nghe rắc rắc.

Tôi hỏi họ:

- Nhồi như vậy lâu và mệt quá. Ở tiệm người ta làm ra sao?

Một người đáp:

Người ta dùng một cái tựa như cái quặng (phễu)

Tôi lại hỏi:

- Nhà này không có quặng ư?

- Làm gì có? Quặng đong dầu thì có.

- Quặng đong dầu tất nhiên là dùng không được rồi, nhưng không có cách nào chế một cái quặng khác sao?

- Làm cách nào bây giờ?

- Lấy một miếng bìa dày cuộn lại, không có bìa thì dùng tạm lá chuối, có lẽ cũng được.

Tôi bèn đi chạy kiếm một miếng bìa, cuốn lại làm quặng.

Rồi tôi lại hỏi:

- Ngồi khom lưng như vậy mau mệt. Sao các chị không qua bên bàn này mà làm cho khỏi mỏi lưng?

Họ nghe tôi được ngồi thẳng lưng và chỉ nửa giờ sau, nhồi hết được một thau thịt, nhanh gấp ba lúc trước.

Nhưng sự cải cách nho nhỏ đó, có phải là họ không thể tìm lấy được đâu, nhưng họ không chịu suy nghĩ nên công việc đáng lẽ chỉ làm trong 1 giờ thì họ phải làm mất 3 giờ mà thêm mỏi mệt nữa.

Còn biết bao thí dụ khác tỏ rằng phần đông chúng ta làm việc một cách vô ý thức. Chẳng hạn ông hàng xóm của tôi có một khu vườn ở ngay bờ kinh phải tưới vườn sáng và chiều. Ngày nào nước lớn nhằm lúc tưới thì công việc nhẹ nhàng, còn những ngày mà sáng và chiều nước ròng sát thì việc xách nước thực cực nhọc: phải xuống sâu mới múc được nước rồi leo lên một chiếc cầu trơn lên tới bờ kinh. Phía sau nhà có một cái lu bỏ không. Tôi hỏi ông ta:

- Sao chú không vần cái lu ra mé kinh này để chứa nước? Lúc nào nước lớn thì dùng gàu nước múc nước đổ vào lu, rồi sáng và chiều lấy bình múc nước trong lu mà tưới vườn.

Tức thì ông ta làm theo tôi.

3. Trong các cách làm chỉ có mỗi một cách có hiệu quả hơn hết.

Chúng ta có thời gặp việc làm ngay, không chịu suy nghĩ trước, nên nhiều khi thất bại và luôn luôn phí sức phí tiền, phí thời gian.

Xin bà nhớ điều này:

Bất kỳ công việc gì cũng có nhiều cách làm. Trong những cách ấy chỉ có một cách là hiệu quả nhất. Ta phải suy nghĩ để tìm cho được nó rồi mới bắt tay vào việc vì cách mà phần đông theo hoặc cách thứ nhất hiện ra trong óc ta chưa hẳn là cách giản tiện đâu.

Có hiểu được điều ấy và quyết ý áp dụng nó vào mỗi công việc thì đọc cuốn này bà mới thấy ích lợi. Bằng không thì cuốn này không giúp được bà chút gì đâu, chỉ nên liệng nó vào bếp rồi nhúm lửa thôi.

Quy tắc trên khó theo lắm vì chúng ta đã quen làm việc một cách vô ý thức từ hồi nhỏ. Phải có nhiều nghị lực và chịu tốn công mới bỏ được một thói cũ, tập một thói mới. Mỗi ngày bà nên dành riêng 10-15 phút để tập suy nghĩ về cách làm việc của bà và xét một công việc nào đó. Chẳng hạn hôm nay xét cách quét nhà, ngày mai xét cách tắm cho em bé, hoặc cách rửa chén, tưới vườn... Bà phải có tinh thần nghi ngờ hết thảy những cách làm việc từ trước và tìm tòi những cách mới, cũng như Descartes đã nghi ngờ hết thảy những điều dạy trong kinh thánh, tự tìm ra chân lý và do đó, mở đường cho khoa triết lý thực nghiệm.

Tuy nhiên, tôi không khuyên bà bỏ hết những cách cũ đi đâu. Cách nào giản tiện hơn cả thì vẫn nên giữ, chỉ những cách tốn công, tốn thời giờ mới nên sửa đổi.

Có được tinh thần ấy và một chút tài ba sẽ thành một nhà phát minh chưa biết chừng, mà thời nào cũng vậy, những người có sáng kiến, giúp đời sống của nhân loại được nhiều tiện nghi hơn thì luôn luôn nổi danh và được đồng bào mang ơn.

4. Tận tín thư bất như vô thư.

Có lẽ bà sẽ cho vài cách chỉ trong cuốn này là rắc rối hoặc không thực hành được. Có thể như vậy lắm. Tổng thống Theodore Roosevelt, một vĩ nhân của thế giới, mà còn nhận rằng ông suy nghĩ 100 lần thì có tới 75 lần sai, thì ai dám tự phụ rằng luôn luôn hữu lý? Nhất là về môn tổ chức đời sống và phương pháp làm việc thì không có chân lý nào tuyệt đối cả.

Vậy xin bà cứ nghi ngờ và lựa chọn điều nào theo được thì theo. Cổ nhân đã nói: “Tận tín thư bất như vô thư”. Sách đã giúp ta suy nghĩ, chứ không bao giờ giải quyết được một cách hoàn toàn hết thảy mọi vấn đề riêng biệt của từng người.

TÓM TẮT

Ở chung quanh chúng ta có biết bao người thông minh mà rất ít người chịu suy nghĩ cứ nhắm theo người khác hoặc thói quen.

Ta phải có tinh thần nghi ngờ hết thảy những cách làm việc từ trước tới nay và nhớ rằng:

“Có nhiều cách làm việc nhưng chỉ có một cách hiệu quả nhất.

Phải suy nghĩ để tìm ra được cách đó rồi hãy bắt tay vào việc”.

Về môn tổ chức, không có chân lý nào là tuyệt đối. Cuốn này chỉ giúp bà suy nghĩ thôi, tự bà phải tìm lấy cách giải quyết mỗi vấn đề riêng biệt của bà.