Đồ dùng phải

a) hợp với công việc

b) hợp với người làm

Người làm

a) Ông nhà có thể giúp việc bà một cách đắc lực.

b) Nên tập cho trẻ làm việc nhà

c) Một hội nghị gia đình

d) Phân công

e) Nên hợp lực với các người hàng xóm cho công việc của bà được nhẹ.

Nói tới làm việc là phải nói đến người làm, đồ dùng và phương pháp. Chương này xét về đồ dùng và người làm, chương sau sẽ bàn về phương pháp.

1. Đồ dùng

a) Đồ dùng phải hợp với công việc, điều ấy ai cũng hiểu nhưng khi mua sắm, ít ai chịu cân nhắc lợi hại.

Chẳng hạn, nhà ít người, mỗi năm chỉ cần may 5, 6 bộ bà ba, nếu mua một cái máy may về thì mỗi năm tiết kiệm được vào chục giờ làm lụng hoặc khoảng 100 đồng mướn thợ, nhưng lại có những hại sau này:

- Có sẵn máy, bà thích may vá hơn, thành thử có khi dư đồ bận mà cũng may thêm, phí tiền vô ích.

- Mất công giữ gìn máy, chùi dầu sửa chữa…

- Số tiền mua máy đáng lẽ dùng để làm ăn sinh lợi được thì nằm chết một chỗ.

Vậy trong trường hợp đó, máy may không phải là đồ cần thiết, trừ phi bà muốn học may hoặc để dành tiền mà không nên mua.

Thời này, nhiều người đua nhau sắm xe hơi nhưng có ai chịu tính kỹ những phí tổn trong một năm khi có xe không? Phải xét những khoản sau đây:

1. Tiền lời phải trả nếu vay để mua xe. Dù có sẵn tiền thì cũng nên tính số lời đó vì số vốn đó, không đem mua xe, có thể sinh lợi được.

2. Tiền trừ dần hằng năm (amortissement annuel) ví dụ một chiếc xe giá 80.000 đồng, dùng trong 6 năm, bán lại chỉ còn được 20.000 đồng thì trừ dần một năm trung bình là:

(80.000 - 20.000) : 6 = 10.000 đồng

3. Tiền thuế

4. Tiền bảo hiểm

5. Phí tổn về nhà chứa xe.

Mỗi năm chạy khoảng 10.000 cây số thì tốn:

6. Tiền sửa chữa giữ gìn là bao nhiêu?

7. Tiền dầu nhớt.

8. Tiền vỏ ruột.

Cộng hết thảy 8 khoản đó lại, bà sẽ thấy mỗi năm muốn chạy 10.000 cây số, bà tốn bao nhiêu tiền. Rồi bà so sánh nếu không mua mà mỗi lần đi đâu thì mướn xe phí tổn sẽ bớt được nhiều hay ít? Có tính kỹ như vậy bà mới định được nên mua hay không, và nếu mua thì nên lựa kiểu xe lớn hay nhỏ.

b) Đồ dùng phải hợp với người.

Taylor có lần coi một bọn thợ xúc quặng đổ vào một xe rùa. Ông nghiệm thấy rằng nếu cho họ dùng một cái leng đựng được 19kg quặng thì mỗi ngày mỗi người xúc được 25 tấn quặng.

Nếu cho họ dùng một cái leng nhỏ hơn, chứa được 17kg quặng thôi, thì mỗi ngày họ xúc được 30 tấn.

Ông lại thu nhỏ cái leng lại cho chứa được 15kg và số quặng xúc được mỗi ngày lại tăng lên.

Khi bề mặt cái leng rút xuống chỉ còn chứa được 11 kg thì số quặng xúc được lên tới mức cao nhất.

Nếu rút nữa đi còn 9kg thì số quặng hạ xuống và từ đó, càng rút bề mặt cái leng, số quặng xúc được càng hạ.

Do đó ông kiếm được sự thực này: mỗi công việc có một đồ dùng nào hợp với một người nhất định. Lựa được đồ dùng hợp với một người thì năng lực làm việc của người đó sẽ tăng lên tới mức cao nhất.

Quy tắc ấy có thể đem áp dụng trong một gia đình, tuy kết quả ít hơn. Chẳng hạn mua một cái búa để bửa củi, ta có bao giờ tự hỏi nó phải nặng bao nhiêu không? Chưa ai nghiên cứu vấn đề ấy hết, nhưng tôi đã có lần bửa củi và nghiệm rằng gặp được cái búa nào nặng vừa sức, cán vừa tay thì tôi bửa củi thấy vui lắm. Thứ củi tràm không có mắt, mà trục kính chừng 25 phân, tôi chỉ hạ một lưỡi búa là tét làm hai, làm ba; còn nếu phải dùng một cái búa nhẹ quá, cán ngắn thì tôi vừa tôn thời giờ gấp đôi mà vừa bực mình nữa.

Vậy khi mua cái leng để làm vườn, cái thùng để tưới cây, hoặc cái cưa, cả tới cái xoong, cái chảo, cây chổi... xin bà nhớ rằng những dụng cụ đó phải hợp với công việc và người làm.

2. Người làm.

Người làm là bà, là người ở, cũng có thể là ông nhà, là các cô, các cậu, và các người hàng xóm.

Tôi sẽ dành riêng 1 chương để chỉ cách chọn và dùng người ở, xin hãy xét về thân nhân trong nhà và bà con hàng xóm đã.

a) Ông nhà có thể giúp việc bà một cách đắc lực.

Gia đình nào cũng nên rút bớt số người ở. Sự đó chẳng những là cần thiết mà còn hợp với trình độ tiến hoá của nhân loại: chỉ những kẻ lạc hậu mới ngồi không bắt 2, 3 người hầu hạ mình.

Muốn rút bớt số người ở, bà chủ nhà phải biết khéo dùng ông chồng và các con.

Không nên để cho ông chồng hễ đi làm về là nằm dài ra đọc sách, báo. Như vậy hại cho sức khỏe của ông. Nên mềm mỏng nhờ ông việc này nọ, nhưng cũng phải có ý, đừng nhè ông đọc tới đoạn kết một truyện trinh thám, hoặc đương kiếm vần thơ mà cậy ông lau giùm cho cái bàn, cái ghế. Ông sẽ bực mình lắm đấy.

Ông chồng nào mà không có tài làm vài việc lặt vặt? Có ông ưa đóng bàn, có ông thích chích thuốc, trồng cây, bửa củi, xách nước, nuôi gà và biết bao nhà bác học hoặc văn sĩ không tự hào đã phát minh được thứ thuốc này, viết được tác phẩm nọ mà khoe rầm lên rằng tráng trứng là tuyệt (như Alexandre Dumas cha) hoặc muối cà thì đến “Tản Đà ăn cũng không chê vào đâu được”.

Vậy nếu bà khéo lựa lời, lựa lúc thì ông nhà có thể là một nhân viên đắc lực tận tâm của bà đấy.

b) Nên tập cho trẻ làm việc nhà

Rồi tới các cô, các cậu. Đừng để cậu Ba 14 tuổi rồi mà còn chìa móng tay cho các bà cắt. Hễ trẻ biết đi, biết nói là giúp việc nhà được.

Tôi nhớ một hôm đương làm vườn, cháu lúc đó mới 4 tuổi, phàn nàn với tôi giọng làm nũng:

- Ba ơi, không có ai chơi với con hết, ba à! Tôi nhái giọng của cháu, đáp:

- Bé ơi, không có ai chơi với ba hết, Bé à!

Rồi tôi nói:

- Thôi bây giờ hai ba con mình chơi với nhau nhé.

- Dạ, chơi gì vậy, ba?

Tôi không đáp hỏi lại:

- Lại đây ba hỏi, con đã bao giờ khát nước chưa?

- Có, ba. Cái hôm ở dưới ông bác lên đó. Ngồi xe con khát nước dữ.

- Lúc đó con thấy làm sao?

- Con mong cho xe mau về tới nhà để được uống.

- Nghĩa là con thấy khó chịu lắm, phải không?

- Dạ.

- Con chó, con mèo khi khát nước, thấy khó chịu không?

- Chắc có chứ? Nó sủa hoặc nó “meo meo” ba.

- Con thấy chưa?

- Không con đoán vậy.

- Thế còn cây cối?

- Con không biết, nó không nói, không la, làm sao biết được? Ba hỏi kỳ quá.

- Nó không nói không la, tại nó không nói, không la được. Nhưng con coi cây hồng này đây, thấy nó buồn không?

- Lá nó héo hết rồi, ba. Cái nụ này ngả dần xuống như em nhỏ buồn ngủ. Con tưới cho nó nhé?

- Thế thì còn gì bằng nữa? Con tưới cho nó, nó sẽ cảm ơn con. Sáng mai, con thức dậy, ra thăm nó, là nó sẽ rung rinh, vui vẻ tiếp con và cái nụ đó sẽ cười với con.

- Thế là cháu hì hục xách nước, tưới hết chậu này, chậu khác, vừa đỡ cho tôi được 5, 10 phút, vừa khỏi phải có người giữ nó.

Tất nhiên là trẻ làm việc thường hỏng và bừa bãi, ta sẽ mất công thu xếp nhưng nếu tập cho chúng thì chẳng bao lâu, chúng giúp ta được nhiều, coi con những nhà nghèo thì rõ, chúng làm được hết bao việc!

c) Một hội nghị gia đình

Trong một chương trên, tôi đã nói ông bà Gilbreth tập cho trẻ lớn săn sóc trẻ nhỏ. Một sáng kiến có nhiều kết quả nhất của ông bà là lập một hội nghị gia đình, họp vào chiều thứ bảy, để giải quyết các việc lặt vặt. Hội nghị chia làm ba ủy ban: ủy ban mua bán, ủy ban công chính để phân phát công việc cho mỗi người, và ủy ban giám sát để phạt những người làm phí điện, phí nước... Ông làm chủ tịch, bà làm phó chủ tịch, các con làm hội viên. Trong nhà mua bán món gì cũng do hội nghị chỉ định.

Nhờ lập cho trẻ sớm lo việc nhà như vậy, nên khi ông mất, đứa con lớn nhất mới 18 tuổi mà đã cai quản được một người ở và 10 đứa em trong khi bà qua châu Âu diễn thuyết hơn một tháng trời.

Không có gì cảm động bằng đọc đoạn tả lần hội nghị đầu tiên của bọn nhỏ đó. Đứa lớn, tên Anne, làm chủ tịch, cùng quyết định với các em phải tiết kiệm hạn chế mọi chi phí.

Nó nói:

- Trước hết là vấn đề sữa. Mỗi ngày chúng ta uống gần 15 lít! Chỉ một khoản đó cũng đã tốn trên 50 đồng một tháng rồi. Chúng ta sẽ rút xuống 10 lít, không chết ai đâu. Mỗi người phải hy sinh một chút... Tương lai gia đình chúng ta đều tuỳ thuộc lúc khó khăn này.

Và hết thảy đều hy sinh, tới khi mẹ về, còn dư tiền đưa lại mẹ.

Giáo dục bắt đầu trong gia đình, và chỉ sự giáo dục trong gia đình mới có nhiều kết quả. Học tại trường 10 năm cũng không bằng học được một bài như vậy trong gia đình Gilbreth.

d) Phân công

Có người làm thì phải nghĩ tới việc phân công chia việc sao cho hợp với sức và tài năng của người.

Sự phân công có hai điều lợi:

- Ta chia một sự khó khăn ra làm nhiều cái dễ, do đó một người làm không nổi thì nhiều người làm sẽ nổi.

- Chúng ta sẽ thành những người chuyên môn. Ví dụ có công việc lấy đất trong một cái hầm, chở lại chỗ khác để lấp hồ. Nếu chỉ dùng một người để làm 3 việc đó thì mất công nhiều lắm vì mỗi lần thay đổi công việc, phải thay đổi khí cụ và mất cái đà làm việc trong công việc trước đi. Cho nên phải chia công việc cho ba người, như vậy đỡ tốn công sức, thời giờ mà mỗi người làm riêng một việc, dễ hoá ra khéo léo.

- Vậy khi phân phát việc cho người ở hoặc các em, bà nên giao vài công việc nào nhất định cho mỗi người. Người khéo ngoại giao thì cho mua bán, tính cẩn thận thì cho rửa chén, rửa ly, người mạnh khỏe thì cho tưới vườn.

- Muốn vậy, bà phải mất công lập trước chương trình làm việc cho mỗi người như tôi đã chỉ trong chương trên, nhưng bà sẽ được những lợi sau này:

- Trong nhà, người nào cũng có việc làm nhất định, không có lúc kẻ thì tất tả, kẻ thì ngồi không.

- Mỗi người có một thời gian nhất định để làm việc.

- Mỗi người được dùng với tài năng của mình.

- Bà dễ kiểm soát.

e) Nên hợp lực với các người hàng xóm cho công việc của bà được nhẹ.

Nhân viên của bà không phải chỉ là người trong nhà thôi đâu. Nếu bà khéo giao thiệp, khéo tổ chức thì cả những người hàng xóm cũng sẽ giúp sức bà nữa.

Lương Khải Siêu, một nhà cách mạng Trung Hoa hồi đầu thế kỷ này, chê người phương đông chúng ta chỉ biết tư đức mà không biết công đức. Về tài “độc thiện kỳ thân” (mỗi người chỉ lo cho đức của chính mình được cao, kẻ khác ra sao cũng được) thì các cụ mình hồi xưa có dư: đàn bà thì trinh tiết, cần kiệm, đàn ông thì liêm khiết, lễ tín.

Nhưng về công đức thì chúng ta kém người phương tây xa: người nào chỉ lo cho người ấy, nhà nào lo cho nhà ấỵ: đứng trước một đám cháy, nhiều kẻ khoanh tay ngó, thấy một người té xe thì hì hì cười. Bà cho tôi nói quá ư? Chắc bà chưa lần nào trông thấy cảnh sau này: một người Việt bị xe cán ở giữa một phố đông đúc tại Sài Gòn và người đầu tiên chạy lại vực kẻ bất hạnh ấy lên không phải là người Việt mà là một người Pháp!

Bảo là chúng ta không có tinh thần đoàn kết, không có lòng nhân từ thì sai: cũng có nhiều lúc chúng ta tỏ cho người ngoài thấy chúng ta đồng lòng và có tánh thương người, nhưng chúng ta cũng phải nhận rằng chúng ta chưa quen với công việc xã hội và việc người, chúng ta thường bỏ ngoài mắt (mà chuyện người thì chúng ta lại không bỏ ngoài tai cho!). Như vậy rất hại vì ta có biết chung sức thì làm việc mới đắc lực, ta có giúp người thì người mới giúp ta và nhiều khi việc của người cũng là việc của ta nữa.

Hiện nay, trong các châu thành vẫn chưa có một Ấu trĩ viên, chưa có một tổ chức nào để giúp các người mẹ9 và đến ngay một hội phụ huynh học sinh mà tìm khắp nước cũng chưa thấy.

Những bà nào nhiều việc nhà mà ít người giúp sao không kiếm bạn bè cùng một cảnh ngộ để chia một vài công việc với nhau? Tại sao bà thường đi lại thân mật với bà hàng xóm mà không mời bà ấy qua dùng cái máy may của bà, để bà ấy phải khom lưng may, vá cho 5, 6 đứa con suốt buổi trưa không nghỉ? Tại sao nhà bận tíu tít, nào con đau, nào có khách, người ở lại mới xin nghỉ về quê ăn giỗ, mà bà không nhờ bà hàng xóm đi chợ giùm cho một vài bữa? Tại sao khi trông cho các em chơi ở vườn, bà không luôn tiện giữ thêm vài đứa nữa trong xóm? Tại sao không chung sức nhau lại để làm việc cho đỡ mệt?

Tại nhiều lẽ lắm: chúng ta hay nghi kỵ người khác. Cho họ may nhờ ư? Họ làm hư máy mất, còn gì? Đi chợ giùm cho người ta ư? Đã chẳng được ơn mà còn mang oán.

Người ta sẽ chê bai: nào cá ươn, nào rau héo, nào mua hớ, nào tính lầm. Giữ con cho người hàng xóm ư? Chúng hay phá phách lắm, rầy chúng rồi mất lòng người lớn...

Những lẽ ấy đều đúng, nhưng sao bà không nghĩ dù có thiệt ít nhiều về phương diện này hay phương diện khác, nhưng mỗi ngày đỡ được nửa giờ, một giờ làm việc thì đằng nào lợi hơn? Vả lại phong trào cộng tác đương lên, ta đừng nên có tinh thần lạc hậu quá. Bà không thấy ư? Từ đầu thế kỷ tới nay, biết bao hội lập ra trong một ngành hoạt động ở khắp nước? Người Âu nào ít nhất cũng có chân trong 2, 3 hội. Tới các quốc gia cũng còn liên kết với nhau thành từng khối. Kẻ nào đứng lẻ loi một mình sẽ yếu, sẽ thiệt và sẽ khó tồn tại.

Bà nên khởi xướng đi, hô hào lập một hội trương trợ của các bà mẹ. Bà sẽ giúp được nhiều người và người ta sẽ giúp lại bà. Hôm nào vui vẻ và rảnh rang, bà thử đi thăm các bà hàng xóm bận việc, đề nghị với họ mỗi hôm mỗi nhà đi chợ chung cho những nhà khác. Gia đình nào muốn mua gì thì kê vào một mảnh giấy, một người mua về sẽ phân phát cho mỗi gia đình. Như vậy đỡ tốn mỗi ngày nửa giờ hay 1 giờ cho bà. Chúng ta nên nhớ: mỗi ngày có 24 giờ thôi, phải dùng số vốn đó cách nào cho lợi nhất.

Ở Âu Mỹ, nhiều gia đình đã biết chung sức với nhau từ lâu. Thức ăn, vải, rượu, đồ đạc, bóng đèn, máy thu băng, bàn ủi điện... cái gì cũng mua chung. Có khi người ta còn lập một hợp tác xã nho nhỏ10 để được mua rẻ từ 10 đến 20 phần trăm giá bán nữa. Nếu có cái máy nào đắt tiền (như máy hút bụi, máy giặt), người ta hùn nhau mua rồi dùng chung.

Ở Hòa Lan lại có hội nấu cơm và giữ con chung. Gia đình nào muốn ngày mai ăn món gì thì hôm nay cho hội biết trước, ở nước ta, chưa nên nghĩ đến những cải cách cấp tiến quá như vậy, nhưng có lẽ nào các bà mẹ Việt Nam lại không biết đoàn kết để công việc nội trợ được nhẹ đi vài phần, để có thêm thời giờ học hỏi dạy con và tiêu khiển?

TÓM TẮT

Phải lựa đồ dùng cho hợp với người làm, với công việc. Mỗi việc có một đồ dùng nào hợp với ta nhất. Lựa được đồ đó thì năng lực làm việc của ta tăng lên rất nhiều.

Khi sắm những đồ đắt tiền, như máy may, xe hơi... nên tính kỹ lợi, hại, xem những đồ đó có giúp ta tiết kiệm được thời giờ và tiền bạc không.

Nếu bà biết khéo nhờ cậy ông nhà thì ông sẽ là một nhân viên đắc lực của bà. Nên tập cho trẻ giúp đỡ và lo tính việc nhà, muốn vậy không gì bằng lập một hội nghị gia đình như Gilbreth.

Phải phân công cho việc được dễ dàng và nên hợp sức với bà con hàng xóm để tiết kiệm thời giờ và mua đồ được rẻ.