Tư Duy Tối Ưu

Chất lượng cuộc sống phụ thuộc vào điều gì diễn ra ở khoảng trống giữa tác nhân và phản ứng.

Giả sử rằng bạn bỏ ra nửa giờ mỗi cuối tuần để điểm lại quy trình Phần tư thứ II và kết nối với cuộc sống nội tâm của bạn. Bạn ôn lại sứ mệnh và các vai trò của mình; những mục tiêu quan trọng đã được bạn xác định. Bạn chuyển chúng thành kế hoạch hành động hàng tuần. Thế rồi khi bắt đầu mỗi ngày làm việc, bạn rà soát lại kế hoạch cho ngày đó, gắn kết nó với tầm quan trọng và đưa ra những thay đổi mà bạn thấy cần thiết theo tiếng nói của lương tâm. Bạn tin rằng mình đã xác định đúng “những điều quan trọng nhất” và có một kế hoạch tốt để ưu tiên thực hiện những điều quan trọng ấy trong thời gian 24 giờ tới của đời bạn.

Như vậy bạn bắt đầu sống qua một ngày mà bạn đã hoạch định. Nhưng vì lý do nào đó, ngày đó lại không diễn ra “theo kế hoạch”.

• Bạn vừa kết thúc cuộc gặp riêng với một nhân viên, nhưng anh ta đột nhiên bị suy sụp tinh thần và bắt đầu thổ lộ ra những khúc mắc có ảnh hưởng đến công việc của anh ta. Bạn thông cảm với tình cảnh của nhân viên này, nhưng bạn có lịch họp quan trọng trong 10 phút nữa, và bạn cũng phải nể mặt năm người khác đã bố trí thời gian để tham dự cuộc họp. Bạn phải làm gì đây?

• Bạn nhận được cú điện thoại của ông hiệu trưởng trường tiểu học nơi con gái bạn đang học, mời bạn tham gia vào một ban của hội phụ huynh nhằm trang bị cho sân chơi của nhà trường. Gần đây bạn đã quyết định sẽ không có thêm một cam kết nào nữa, vì bạn cảm thấy đã không còn thời gian cho các hoạt động phục hồi cá nhân và cho gia đình. Nhưng bạn rất yêu quý con gái và coi trọng những gì vị hiệu trưởng đang cố gắng làm cho trường và bạn hiểu rằng bạn có khả năng, nguồn lực và mối quan hệ để giúp cho dự án này thành công tốt đẹp. Bạn sẽ đáp lại yêu cầu này thế nào?

• Bạn đã mất nhiều giờ làm việc căng thẳng cho một dự án và cảm thấy hiệu suất làm việc của bạn đang giảm xuống. Bạn nghĩ rằng nghỉ giải lao để đọc sách giải trí hoặc đi ăn trưa sớm có thể làm cho bạn tỉnh táo trở lại. Nhưng bạn có thời hạn phải hoàn thành, và bạn không chắc việc nghỉ giải lao có thực sự giúp bạn nghỉ ngơi, hồi phục hay không. Bạn sẽ quyết định sao đây?

Những ví dụ trên có thể không phản ánh đúng tình huống cụ thể của bạn, nhưng dù sao nó cũng cho thấy rằng mỗi ngày đều có những thách thức bất ngờ, những cơ hội mới, những lý do, hay những cái cớ để bạn không làm điều bạn đã có kế hoạch làm.

Bạn phản ứng thế nào trong các tình huống đó?

Bạn đưa ra sự lựa chọn nào?

Bạn cảm thấy thế nào về sự lựa chọn của bạn?

Bạn cảm thấy thế nào về cách đưa ra sự lựa chọn của mình?

Bạn cảm thấy thế nào vào cuối ngày làm việc? Bạn có bực bội, cảm thấy thiếu sót vì bạn không làm được tất cả công việc, kiệt quệ do đã cố gắng hết sức? Hay bạn cảm thấy bình tĩnh, yên tâm và thỏa mãn rằng bạn đã thực sự dành ưu tiên cho điều quan trọng nhất?

Những thách thức nêu trên không phải là hão huyền; Đó là thực tế cuộc sống thường ngày. Dù cách tổ chức công việc có tốt như tổ chức theo Phần tư thứ II, hay cách lập kế hoạch nào khác cũng không thể giúp chúng ta biết trước mọi chuyện sẽ diễn ra như thế nào, cũng không giúp chúng ta kiểm soát được chúng. Nếu chúng ta nghĩ rằng quản trị thời gian – thông qua xếp lịch các cuộc hẹn và danh sách công việc “nên làm” – có thể giải quyết được mọi việc, thì chắc chắn chúng ta sẽ chỉ tự chuốc lấy sự bực bội mà thôi.

Bất cứ tuần nào, ngày nào hay khoảnh khắc nào sắp tới trong cuộc sống cũng đều là những lãnh thổ chưa có bản đồ. Người ta chưa đặt chân đến đó. Chúng ta như nhảy dù xuống một địa hình lạ lẫm, và trong khi chiếc bản đồ chỉ đường do chúng ta làm ra có thể có ích, thì khả năng định hướng của chúng ta phụ thuộc phần lớn vào chất lượng cái la bàn nội tâm của chúng ta, vào sức mạnh của bốn khả năng thiên phú giúp chúng ta phát hiện và liên kết với phương “chính Bắc”. Đó là lý do vì sao mục đích tổ chức công việc theo Phần tư thứ II là giúp chúng ta sống với sự chính trực khi đưa ra sự lựa chọn. Dù gặp bất cứ con đường vòng nào, bất cứ con đường mới nào, chúng ta vẫn có thể dựa vào cái la bàn nội tâm để giúp chúng ta đi đúng hướng.

Khoảnh khắc đưa ra lựa chọn

Khoảnh khắc đưa ra lựa chọn là khoảnh khắc thử thách con người. Nó là thời điểm thử thách tính cách và năng lực của chúng ta. Hãy xem xét một số yếu tố tác động đến chúng ta vào thời khắc đưa ra lựa chọn:

• Sự khẩn cấp (những điều bức bách và trước mắt)

• Tấm gương xã hội (những điều phổ biến và mang lại sự hài lòng)

• Những kỳ vọng của bản thân

• Những kỳ vọng của người khác

• Những giá trị nội tâm (những điều chúng ta cảm thấy quan trọng về lâu dài)

• Những giá trị thực tế của chúng ta (điều chúng ta mong muốn trong ngắn hạn)

• Kịch bản (khuôn mẫu từ quá trình nuôi dưỡng, dạy dỗ) của chúng ta

• Khả năng tự nhận thức của chúng ta

• Lương tâm của chúng ta

• Những nhu cầu cơ bản của chúng ta

• Những mong muốn của chúng ta

Điều quan trọng cần nhớ là, thời khắc đưa ra lựa chọn là thời khắc chúng ta phải chịu tác động của tất cả những yếu tố này – đó chính là thời khắc của sự lựa chọn. Bất kể chúng ta có tự động phản ứng trước một hay nhiều yếu tố này hay không, có để cho hoàn cảnh hay người khác kiểm soát chúng ta hay không, có sử dụng những khả năng thiên phú của chúng ta để đưa ra quyết định có ý thức, theo tiếng gọi của lương tâm hay không – thì đó là sự lựa chọn của chúng ta.

Như Viktor Frankl đã khám phá ra tại các trại tập trung giết người của Đức Quốc xã:

Chúng tôi, những người đã sống trong các trại tập trung đều nhớ đến những người đã bước vào các trại để an ủi những người khác, đem cho đi những mẩu bánh mì cuối cùng của mình. Có thể số lượng những người này không nhiều, nhưng họ cho chúng ta đủ bằng chứng để chứng minh rằng người ta có thể lấy đi bất cứ thứ gì từ một con người trừ một thứ: sự tự do cuối cùng của con người – lựa chọn thái độ trước một hoàn cảnh nhất định, lựa chọn cách ứng xử của chính mình.

Sự thật là chúng ta luôn luôn phải lựa chọn. Hàng ngày, hàng giờ, chúng ta có cơ hội để đưa ra quyết định, một quyết định nói lên bạn sẽ khuất phục hay không khuất phục trước các sức mạnh đe dọa cướp đi chính bản ngã của bạn, cướp đi sự tự do nội tâm của bạn; một quyết định nói lên liệu bạn có trở thành một món đồ chơi của hoàn cảnh hay không...

Chúng ta cảm thấy thoải mái khi sống với ảo tưởng rằng ngoại cảnh hay người khác phải chịu trách nhiệm về chất lượng cuộc sống của chúng ta, nhưng sự thực là chúng ta phải có trách nhiệm – và chịu trách nhiệm – đối với những lựa chọn của chúng ta. Và, trong khi một số quyết định lựa chọn có thể có vẻ nhỏ nhoi và không có ý nghĩa vào lúc đó, nhưng khi chúng hợp lại sẽ cho chúng ta sức mạnh hướng đến số phận sau cùng của chúng ta, giống như các con suối nhỏ hợp lại thành con sông lớn. Cùng với thời gian, những lựa chọn của chúng ta sẽ trở thành những thói quen của con tim. Những thói quen của con tim này có ảnh hưởng quyết định đến cách sử dụng thời gian và chất lượng cuộc sống của chúng ta.

Sự lựa chọn dựa vào nguyên tắc

Điều cốt lõi của lối sống dựa vào nguyên tắc là sự cam kết lắng nghe và sống theo lương tâm. Vì sao? Vì trong tất cả các yếu tố có tác động đến chúng ta trong thời khắc lựa chọn, đây là yếu tố quyết định đến chất lượng cuộc sống của chúng ta.

Để chứng mình cho tính khác biệt của sự lựa chọn dựa vào nguyên tắc, chúng tôi đề nghị bạn nên làm một thực nghiệm. Chúng tôi đề nghị bạn đầu tư sâu sắc vào cuộc thực nghiệm này vì qua đó bạn sẽ hiểu rõ nội dung cốt lõi của chương này.

Hãy suy nghĩ một lúc về một vài mối quan hệ mà bạn quan tâm sâu sắc. Đó có thể là các mối quan hệ với vợ/chồng, cha mẹ, con cái, hay với sếp, nhân viên, một người bạn. Khi bạn suy nghĩ về mối quan hệ này, cố gắng đi sâu vào nội tâm và tự hỏi bản thân những câu hỏi sau:

Có một điều, mà nếu bạn làm được thì sẽ cải thiện đáng kể mối quan hệ này, đó là gì?

Khi bạn suy nghĩ về điều này, bạn có tìm ra câu trả lời không?

Bạn có tin rằng làm điều đó sẽ cải thiện được chất lượng của mối quan hệ?

Làm sao bạn biết được?

Cứ mỗi lần chúng tôi đưa ra các câu hỏi này, hầu như mọi người nhận ra ngay một vài điều cụ thể mà nếu họ làm được sẽ tạo ra sự khác biệt, sẽ cải thiện chất lượng của mối quan hệ.

“Làm sao anh biết được?”

“Thì tôi biết là như thế.”

Đối với hầu hết mọi người, họ vẫn đưa ra câu trả lời như thế dù chưa từng trải qua hoàn cảnh ấy. Do đó, đây không hẳn là sự chọn lựa từ kinh nghiệm, mà chỉ là sự nhận thức trong nội tâm về điều “đúng”, nên làm và một niềm tin rằng làm điều này sẽ đem lại kết quả.

“Câu trả lời của anh có phù hợp với các nguyên tắc “chính Bắc” không?”

“Có chứ.”

“Nó có nằm trong Vòng tròn ảnh hưởng của anh không?”

“Có.”

“Việc này là khó, nhưng nó là việc anh có thể làm được phải không?”

“ Đúng thế.”

Nhận thức nội tâm này dường như hướng thẳng vào việc nào có tác dụng mạnh nhất, dựa vào nguyên tắc mà chúng ta có thể làm để nâng cao chất lượng cuộc sống trong tình huống cụ thể. Nó cũng giống như nhận thức bạn trải qua khi làm tuyên ngôn sứ mệnh hay tổ chức công việc hàng tuần của mình.

Bây giờ, điều gì sẽ xảy ra nếu bạn có thể tiếp cận được với nhận thức nội tâm đó bất cứ lúc nào? Điều gì sẽ xảy ra, nếu giữa những trận đấu nóng bỏng hàng ngày, bạn biết đưa ra quyết định sáng suốt dựa vào sức mạnh của lương tâm thay vì chạy theo tính chất khẩn cấp, chịu sức ép từ bên ngoài, những kỳ vọng của người khác, lảng tránh khó khăn, hay dùng thủ đoạn, giải pháp chữa cháy? Điều gì sẽ xảy ra nếu bạn có khả năng thực hiện những điều đó một cách có hiệu quả? Liệu điều đó có tạo ra sự khác biệt trong cuộc sống của bạn?

Stephen: Vài năm trước, có lần tôi nói chuyện với một nhóm sinh viên đại học về đề tài này, tức là lắng nghe và sống theo tiếng nói của lương tâm. Trong quá trình trò chuyện, chúng tôi cùng tập luyện lắng nghe, theo đó tôi khuyến khích các sinh viên cố gắng kết nối với cuộc sống nội tâm và lắng nghe tiếng nói từ lương tâm của họ. “Bạn sẽ làm gì để trở thành sinh viên tốt hơn? Bạn sẽ làm gì để trở thành đứa con ngoan của gia đình, một người bạn học/bạn cùng phòng tốt? Bạn sẽ làm gì để sống chính trực hơn?”.

Sau đó, một cô sinh viên đến gặp tôi và hỏi: “Làm sao em biết được điều em lắng nghe thực sự là tiếng nói từ lương tâm của mình?”. Điều cô sinh viên này hỏi tôi cũng là câu hỏi nhiều người khác đã từng hỏi:“Làm sao biết được điều tôi đang lắng nghe là tiếng nói từ lương tâm của mình chứ không phải là những tiếng nói khác – từ ý thức xã hội, hoàn cảnh sống, hay từ suy nghĩ viển vông của mình?”.

Tôi đã trả lời: “Khi chúng ta thử luyện tập lắng nghe, em có cảm nhận hay có cảm giác gì không?”.

“Dạ có”, cô trả lời. “Em nghĩ đến nhiều thứ cần làm để trở thành một người tốt”.

“Thế thì em nên quên câu hỏi này đi. Hãy làm những điều em đã nghĩ. Khi đó em sẽ quen với tiếng nói của nội tâm mình và em sẽ tìm ra câu trả lời.”

Tôi quan sát biểu hiện trên nét mặt của cô gái. “Có phải em chưa hài lòng với câu trả lời của tôi?”.

“Dạ, không phải như thế.”

“Tại sao?”

Cô thở dài: “Em không thoái thác được nữa”.

Một năm sau đó, tôi lại đến trường đại học này để nói chuyện về một đề tài khác. Cô sinh viên này lại đến gặp và tự giới thiệu về mình, nhắc lại câu hỏi đã hỏi tôi năm trước. Khi đã nhớ lại, tôi hỏi : “Thế chuyện gì đã xảy ra sau đó?”.

“Em đã làm những điều đó”. Cô trả lời. “Em làm rất nghiêm túc”.

“Em đã làm gì?”

“Em đã bắt đầu nghiên cứu các tác phẩm khai sáng một cách nghiêm túc. Em đã hòa giải với một số người mà em từng nghĩ rằng sẽ không nói chuyện với họ nữa vì em không ưa họ. Em trở nên vui vẻ, có ích hơn cho gia đình. Em bỏ thói quen hay ngần ngại. Em nhận ra bổn phận của một sinh viên, cũng như bổn phận đối với gia đình, nhà thờ. Em đã cố gắng thân mật với anh chị em trong nhà. Em không cãi lại cha mẹ. Em bớt đi tính tự ái và giận dỗi”. Cô dừng lại một lát rồi nói tiếp: “Bây giờ thì em hiểu rất rõ sự khác biệt giữa tiếng nói đó với các tiếng nói khác từ bên trong cũng như bên ngoài”.

Nhiều năm sau đó, tôi có nói chuyện với một nhóm sinh viên khác – tại bang khác, thì cô ấy lại đến gặp tôi lần nữa. “Thầy có muốn nghe phần thứ ba của câu chuyện không?”, cô hỏi. Tôi trả lời là có. Cô mỉm cười:“Em không thể tin nổi sự khác biệt lớn như thế đến với cuộc sống của mình khi em bắt đầu nhận ra mình có sự chỉ dẫn của nội tâm. Em cảm thấy có sự chỉ dẫn đối với bất cứ điều gì em làm, và chừng nào em vẫn thực lòng với nó thì hình như mọi thứ sẽ phối hợp với nhau để khiến cho điều đó xảy ra”.

Đấy là ý nghĩa chính yếu của cuộc sống dựa vào nguyên tắc. Nó giúp chúng ta tạo ra một kênh liên lạc mở với nhận thức nội tâm và hành động một cách chính trực theo tiếng nói đó. Nó mang lại cho chúng ta tính cách và năng lực để lắng nghe và sống theo tiếng nói của lương tâm.

Đây rõ ràng không phải là giải pháp “sửa chữa cấp tốc”. Như cô sinh viên trẻ này đã nhận ra, nó đòi hỏi một nỗ lực lớn và sự đầu tư thời gian. Nhưng khi làm được càng nhiều, chúng ta càng được trải nghiệm kết quả cuộc sống có chất lượng bấy nhiêu.

Làm thế nào thực hiện được điều đã lựa chọn

Mục đích cơ bản của quy trình Phần tư thứ II là làm tăng khoảng trống giữa tác nhân với phản ứng và năng lực của chúng ta để chúng ta hành động với sự chính trực trong khoảng trống đó. Chúng ta làm điều đó khi xây dựng tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân, khi tổ chức công việc hàng tuần. Chúng ta dừng lại cân nhắc ở khoảng trống giữa tác nhân và phản ứng để chủ động lựa chọn phản ứng nào gắn kết sâu sắc với các nguyên tắc, các nhu cầu và các năng lực.

Chúng ta sẽ tăng cường được khả năng hành động với sự chính trực, trên cơ sở hàng ngày, hàng giờ, khi chúng ta biết cách dừng lại để suy nghĩ. Trong lúc dừng lại để suy nghĩ, sự chính trực sẽ đến với chúng ta khi chúng ta dựa vào các khả năng thiên phú của con người để tự chất vấn, lắng nghe thành thực và hành động dũng cảm.

1. Tự chất vấn

Tự chất vấn là một hành động cơ bản, nhờ đó chúng ta trở thành người hành động dựa vào nguyên tắc. Đó là việc tự chất vấn lương tâm mình, không phải vì tò mò, mà xuất phát từ sự cam kết hành động theo tiếng nói của con tim.

Tự chất vấn nói lên tính khiêm tốn do sống theo các nguyên tắc, một sự thừa nhận về sự tồn tại của các nguyên tắc và về vai trò kiểm soát của chúng. Nó khẳng định các khả năng thiên phú của con người – rằng chúng ta có khả năng tự chất vấn lương tâm để chỉ ra hướng “chính Bắc”, có ý chí độc lập để thực hiện sự lựa chọn và trí tưởng tượng sáng tạo để hành động hiệu quả nhất. Nó bao hàm khả năng tiếp thu, sự dũng cảm và niềm tin. Nó là minh chứng rằng ý muốn làm điều đúng của chúng ta mạnh hơn ý muốn làm những điều khác.

Hành động chính trực ở thời khắc phải lựa chọn bắt đầu bằng tự chất vấn – cũng giống như khi chúng ta tạo lập một tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân hay đặt ra mục tiêu khi tổ chức kế hoạch tuần. Khi đối mặt với các thách thức trong ngày, chúng ta cần nêu ra một số câu hỏi then chốt giúp chúng ta tập trung vào lắng nghe và sống theo tiếng nói của lương tâm. Những câu hỏi mà nhiều người cho rằng có ý nghĩa đối với họ bao gồm:

“Cách dùng thời gian tốt nhất của tôi lúc này là gì?”

“Điều gì là quan trọng nhất lúc này?”

“Cuộc sống đang đòi hỏi gì ở tôi?”

“Điều đúng nhất tôi cần làm vào lúc này là gì?”

Dù câu hỏi được viết bằng lời lẽ như thế nào, nó phải là tiếng nói từ con tim. Ngoài ra, còn những câu hỏi khác, chúng ta cần nêu ra khi cân nhắc sự lựa chọn.

Có phải điều này nằm trong Vòng tròn ảnh hưởng của tôi?

Có phải điều này nằm tại Trung tâm của tiêu điểm?

Ở đây có giải pháp thứ ba không?

Những nguyên tắc nào được áp dụng?

Cách áp dụng tốt nhất là gì?

Bạn hãy lấy một trong các tình huống mà chúng tôi đã nêu ra ở phần đầu chương này để tìm hiểu xem những câu hỏi này sẽ giúp bạn hành động theo nguyên tắc như thế nào.

Giả sử nhân viên của bạn tỏ ra bức xúc và bắt đầu nói ra những điều thầm kín cho bạn nghe chỉ vài phút trước khi bạn phải có mặt tại một cuộc họp quan trọng theo lịch làm việc. Một trong những phản ứng thông thường có thể là sự băn khoăn, bực bội, cảm thấy rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan, không yên tâm. Có thể là nỗi lo lắng bị mất thể diện với các nhân vật có uy quyền tại cuộc họp đó nếu bạn vắng mặt. Một phản ứng tự phát có thể là nhìn vào đồng hồ và nói: “Tôi thực sự xin lỗi, nhưng tôi phải đi họp ngay bây giờ”, và tống khứ sự việc của nhân viên đó bằng cách giao cho bộ phận nhân sự giải quyết.

Nhưng cái giá phải trả cho quyết định ấy là gì, xét theo góc độ sự trung thành và tính sáng tạo của nhân viên đó? Theo cách nhìn nhận của những người khác khi họ được người nhân viên này thuật lại câu chuyện? Theo góc độ Tài khoản Chính trực cá nhân của bạn?

Giả sử bạn có một phút thở sâu và suy nghĩ.

Điều gì là điều quan trọng nhất lúc này?

Bạn cảm thấy không biết chắc. Con người là quan trọng hơn lịch làm việc, nhưng trong tình huống cụ thể này, lịch làm việc của bạn cũng có liên quan đến những người khác nữa.

Có phải điều này nằm trong Vòng tròn ảnh hưởng của tôi?

Cả hai tình huống nêu trên đều nằm trong Vòng tròn ảnh hưởng của bạn, cả hai đều gắn với sứ mệnh và các mục đích của bạn.

Nguyên tắc nào được áp dụng ở đây?

Có thể là khi bạn đang xem xét tình huống này thì những nguyên tắc cụ thể nảy sinh trong đầu bạn – trung thực và cởi mở. Lôi kéo người khác cùng tham gia giải quyết vấn đề và cùng nhau tìm ra giải pháp. Bạn có thể cảm thấy nên nói với người nhân viên đó như sau “Tôi hoan nghênh ý định của anh muốn chia sẻ tâm sự với tôi. Đây là điều rất quan trọng nên tôi muốn có thời gian để nói chuyện kỹ với anh và giúp anh tìm ra giải pháp. Tiếc là tôi đã lỡ hẹn trước với người khác và có cuộc gặp ngay bây giờ, nhưng tôi sẽ họp xong lúc 3 giờ chiều. Anh thấy thế nào nếu chúng ta gặp nhau vào lúc đó và bàn bạc xem chúng ta có thể tìm được giải pháp gì không?”.

Hoặc bạn có thể có cách xử sự khác. Nguyên tắc chỉ đạo trong đầu của bạn lúc này là coi trọng giá trị của người này. Bạn có thể bảo người nhân viên này ngồi chờ một phút trong khi bạn yêu cầu thư ký đến phòng họp và giải thích rằng bạn có việc quan trọng đột xuất và xin phép đến muộn nửa giờ. Bạn cũng có thể bảo thư ký xin lùi chương trình nghị sự của bạn xuống cuối buổi họp, hoặc bạn có thể yêu cầu trợ lý thay mặt bạn tham dự cuộc họp.

Hoặc bạn có thể có cách xử lý khác nữa, nếu trong khi suy xét bạn nhận ra những khúc mắc của nhân viên này không thuộc trách nhiệm trực tiếp của bạn. Bạn cảm thấy nên dẫn anh ta đến gặp trực tiếp phòng nhân sự, nơi mà những khúc mắc của anh ta có thể được giải quyết trực tiếp hơn.

Điểm mấu chốt là thay vì có phản ứng dựa vào các nhu cầu của bạn và điều bạn nghĩ là sức ép thời gian đối với bạn, bạn sẽ dừng lại suy nghĩ về các nguyên tắc và gắn kết nó với lương tâm của bạn để giúp bạn ưu tiên cho điều quan trọng nhất vào lúc đưa ra sự lựa chọn.

Khi tự chất vấn, điều quan trọng bạn cần nhận ra là sự thông thái được nảy sinh từ sự kết hợp giữa con tim và khối óc. Nhiều khi điều mà lương tâm mách bảo chúng ta làm là những điều rất quen thuộc hay “lẽ thường tình”. Đó là những điều chúng ta đã đọc thấy ở đâu đó, đã suy nghĩ về nó, hay đã từng trải qua, do vậy nó là một bộ phận trong khuôn khổ nhận thức của chúng ta. Trong những trường hợp này, lương tâm sẽ chỉ rõ hay nêu bật cách áp dụng thích hợp sự hiểu biết này.

Có những lúc, trí tuệ của con tim vượt trội hơn sự thông minh của khối óc. Chúng ta có thể chưa có sự hiểu biết hay sự từng trải trực tiếp khi chúng ta làm điều nên làm, nhưng bằng cách nào đó chúng ta biết rằng đó là điều đúng đắn. Chúng ta biết rằng nó sẽ đem lại kết quả tốt nhất. Khi chúng ta biết lắng nghe và sống theo tiếng nói của lương tâm, sẽ có nhiều điều do lương tâm mách bảo sẽ được chuyển thành sự hiểu biết thông qua trải nghiệm của chúng ta. Chúng ta biết phân biệt điều phải trái trong đầu óc mình, nhưng không sa vào lý sự. Trí tuệ là học tất cả những gì chúng ta có thể, nhưng với sự khiêm tốn để nhận ra rằng chúng ta không thể biết tất cả. Đó là lý do vì sao tự chất vấn lương tâm là điều rất quan trọng để có được sự chính trực khi đưa ra lựa chọn.

2. Lắng nghe chân thành

Khi lần đầu tiên lắng nghe tiếng nói thì thầm của lương tâm, chúng ta thường làm một trong hai điều sau đây : hoặc chúng ta hành động theo tiếng gọi của nó, hoặc chúng ta bắt đầu tìm cách thanh minh – tự thuyết phục mình bằng “những lý lẽ giả dối” – lý do vì sao chúng ta phải có sự lựa chọn khác.

Nếu chọn giải pháp thứ nhất, chúng ta sẽ cảm thấy yên tâm. Chúng ta tạo ra sự liên kết lớn hơn với nguyên tắc “chính Bắc”. Chúng ta nâng cao khả năng nhận thức được tiếng nói của nội tâm và nâng cao tính hiệu quả của bản thân.

Nếu chọn giải pháp thứ hai, chúng ta sẽ cảm thấy bất ổn và căng thẳng. Chúng ta bắt đầu tìm cách thanh minh cho quyết định của mình, thường là dựa vào các nhân tố bên ngoài, như là do người khác hay do hoàn cảnh. Chúng ta bắt đầu đổ lỗi và lên án người khác. Họ có thể nhận ra sự bất hợp lý của chúng ta và phản ứng đáp trả, tạo ra một sự hiệp lực tiêu cực mà Tiến sĩ Terry Warner gọi là “sự đụng độ”, khi mà mỗi chúng ta có hành động kích thích hành vi tiêu cực của người khác và lấy đó làm cái cớ cho hành vi tiêu cực của mình.

Ví dụ, giả sử bạn trở về nhà sau một ngày làm việc mệt nhọc. Bạn đang muốn nghỉ ngơi và mong chờ buổi tối đến để xem cuốn phim video bạn vừa thuê trên đường về nhà. Nhưng trong bữa ăn tối, bạn phát hiện ra đứa con trai vị thành niên của bạn đang có vấn đề đấu tranh tư tưởng và bạn đột nhiên cảm thấy lương tâm mách bảo mình nên sắp xếp lại kế hoạch buổi tối để có cuộc gặp gỡ thân mật với con.

Nhưng vấn đề là bạn không muốn làm điều đó và cũng không muốn thừa nhận điều này với chính bạn. Bạn thực sự yêu quý con trai của mình và muốn điều tốt nhất đến với nó. Nhưng bạn đang rất mệt mỏi. Bạn đang mong được xem cuốn phim video này để giải trí. Xét cho cùng thì bạn đáng được hưởng điều đó. Bạn đã làm việc vất vả cả ngày để kiếm tiền nuôi nấng nó. Bạn đã bỏ ra 10 tiếng đồng hồ để đi về, để giải quyết các vấn đề tranh chấp, đấu đá lẫn nhau tại nơi làm việc, đối đầu với các vấn đề hóc búa và những thách thức căng thẳng giữa các cá nhân, làm việc như nô lệ để giải quyết các vấn đề ngân sách và báo cáo, chịu đựng trước các khách hàng khó tính và các nhà cung cấp khó chịu – tất cả những điều này bạn làm là để con bạn có được những điều tốt hơn trong cuộc sống. Và tất cả điều bạn muốn vào lúc ấy chỉ là có được hai giờ thảnh thơi dành cho mình – chỉ hai tiếng đồng hồ để xem cuốn phim video bạn đã hoãn đi hoãn lại cả tháng nay vì quá bận rộn.

Nên bạn đã chọn cách giải quyết nhanh tại bữa ăn.

“Này con, có gì không ổn hả?”

Cậu bé liếc nhìn xem bạn có thực sự quan tâm không. Thấy bạn không thực sự quan tâm nên nó trả lời: “Không sao bố ạ, con ổn mà”.

“Tức là việc học ở trường, bài vở, bạn bè, đều không có vấn đề gì chứ?”

“Vâng ạ, mọi chuyện ổn cả.”

“Con cần học chăm chỉ để có điểm cao nhé, học bổng là rất quan trọng đấy.”

“Vâng, con biết rồi”. Thằng bé đứng dậy ra khỏi bàn ăn và cầm theo chiếc áo khoác vắt trên ghế.

“Con đi ra ngoài hả?”

“Vâng”

“Con đi đâu?”

“Chỉ quanh đây thôi.”

“Bao giờ con về nhà?”

“Hơi muộn một tí.”

“Ngay mai con phải đi học. Nhớ về nhà trước 10 giờ 30 nhé?”

“Vâng ạ.”

Khi cậu con trai bước ra khỏi cửa, bạn gọi với theo: “Này, con nhớ nếu có vấn đề gì thì nói cho bố biết nhé”.

“Vâng ạ”, con bạn đáp lại.

“Con muốn nói chuyện hả?”

“Không ạ, con phải đi đây.”

“Con có định nói đâu? Con chỉ trả lời nhát gừng. Không thể cảm thông với con được.”

“Đúng vậy”, thằng bé khẽ nói. “Bố còn không dễ dàng hòa hợp với bản thân mình nữa là!”.

“Con có nghĩ là những đứa trẻ vị thành niên có thể mở mồm ra nói được một điều thông minh dù chỉ một lần thôi không?”

Khi cái cửa đóng sầm lại sau lưng đứa con, bạn quay trở về ghế nệm và lẩm bẩm than phiền về những đứa trẻ vị thành niên, về khó khăn trong việc giao tiếp với chúng và những khó khăn của các bậc làm cha mẹ thời nay. Bạn đã cố gắng! Thế mà con bạn cứ câm như hến. Thằng bé chống lại mọi nỗ lực muốn giao tiếp của bạn.

Vâng, dù sao thì những đứa trẻ vị thành niên là rất khó hiểu, đúng không? Sau khi tự mình thanh minh trong đầu, bạn ngồi xuống và bắt đầu xem phim video. Chỉ trong vài phút, sự khó chịu kéo dài trong lòng bạn tạm thời lắng xuống nhờ cuốn phim.

Trong khi đó, con bạn đang phải trăn trở nhiều hơn. Thằng bé cảm thấy bị đổ lỗi và bị lên án cho sự giao tiếp bất thành giữa hai cha con. Những khúc mắc tăng lên, cậu cảm thấy tồi tệ hơn bao giờ hết và cũng không có ai để giãi bày.

Qua thời gian, cái giá của những sự rút lui như thế này là rất lớn. Từng bước một, những bức tường của sự thanh minh và lý sự bắt đầu vây quanh con tim của bạn. Con trai của bạn cũng dựng nên các bức tường vây quanh con tim của nó để bảo vệ cho những cảm giác yếu đuối và những nhu cầu bên trong. Sự giao tiếp trở nên hình thức, căng thẳng, nhanh chóng biến thành sự đổ lỗi và lên án trong nỗ lực để thanh minh cho hành vi của mình. Bạn sống trong mạng lưới của sự khó chịu và đau khổ gây ra do hậu quả của việc không lắng nghe và hành động theo tiếng mách bảo thì thầm trước tiên của lương tâm.

Chúng ta tự làm khổ mình do sự căng thẳng và hậu quả của sự không hài hòa trong nội tâm – không làm điều chúng ta cảm thấy nên làm – nhiều hơn là do làm việc vất vả và ít có thời gian nghỉ ngơi. Khi chúng ta tìm cách trốn tránh sự căng thẳng bằng cách chất đầy cuộc sống của chúng ta bằng các hoạt động trong Phần tư thứ III mà chúng ta đã cố thuyết phục bản thân rằng đó là quan trọng hay lao vào các hoạt động trong Phần tư thứ IV, thì chúng ta chỉ làm tăng sự căng thẳng mà thôi. Trên thực tế, nhiều điều của cái mà chúng ta gọi là những thất vọng về cách “quản trị thời gian” – cảm giác phiền phức, chịu áp lực, rơi vào tình trạng tiến thoái lưỡng nan – về thực chất là do những bất ổn trong nội tâm.

Ngay cả vào thời điểm căng thẳng, có vẻ như sống với những câu hỏi vẫn dễ dàng hơn là sống với những câu trả lời. Chừng nào chúng ta còn có câu hỏi, chừng nào chúng ta còn nghi ngờ, chừng nào chúng ta còn đấu tranh tư tưởng, chúng ta không thấy có trách nhiệm phải làm điều gì; chúng ta không chịu trách nhiệm đối với kết quả xảy ra. Do đó chúng ta dây dưa hàng ngày, hàng tuần, hàng tháng, hàng năm để đắm mình trong đống lý sự giả dối do chúng ta tạo ra để tránh phải có những hành động đơn giản có thể đưa chúng ta sống phù hợp với các quy luật chi phối chất lượng cuộc sống.

Chìa khóa để có hành động chính trực đơn giản chỉ là chấm dứt đóng kịch. Biết cách lắng nghe – cả tiếng nói từ lương tâm cũng như phản ứng của mình. Ngay khi chúng ta định nói “Đúng vậy, nhưng”, hãy đổi thành “Đúng vậy, và”. Không ngụy biện. Không thanh minh. Chỉ cần làm. Hãy coi mọi tiếng nói của lương tâm như lời mời để gắn kết chặt chẽ hơn với các quy luật của cuộc sống. Từ đó hãy lắng nghe, rồi đáp ứng... lắng nghe, đáp ứng.

3. Hành động dũng cảm

Khi nói đến “sự dũng cảm”, chúng ta thường dễ nghĩ đến những sự kiện kịch tính, bất thường như là chuyển tài liệu đi qua vùng địch chiếm đóng, vật lộn với căn bệnh chết người, hay lao vào ngôi nhà đang bốc cháy để cứu một đứa bé. Nhưng nhiều khi hành động dũng cảm nhất là những hành động diễn ra trong khoảnh khắc giữa tác nhân và phản ứng, khi chúng ta đưa ra các quyết định trong cuộc sống hàng ngày.

Để trở thành con người tiến bộ, để chấm dứt việc chuyển tiếp các xu hướng tiêu cực giữa các thế hệ, và để lựa chọn hành động dựa vào các nguyên tắc về phẩm giá và coi trọng con người, đòi hỏi phải có một sự dũng cảm lớn. Để trung thực, xem xét các động cơ sâu kín của bản thân, và để không đếm xỉa đến những cái cớ và những lý sự ngăn cản bạn sống trung thực với bản thân mình, đòi hỏi phải có sự dũng cảm. Để sống dựa vào nguyên tắc, dù biết rằng sự lựa chọn đó của bạn có thể không được người khác tán thành hay ủng hộ, đòi hỏi phải có sự dũng cảm. Để có thể nhận thức được rằng bạn lớn hơn tâm trạng của bạn, lớn hơn suy nghĩ của bạn, và rằng bạn có thể kiểm soát được tâm trạng và suy nghĩ của mình, đòi hỏi phải có sự dũng cảm.

Rebecca: Có một lần, tôi quyết định tham dự một cuộc hội thảo kéo dài một tuần. Tôi có những kỳ vọng rõ ràng về những điều mình sẽ hoàn thành – đặc biệt đối với một số mục tiêu cá nhân thuộc Phần tư thứ II mà tôi đã có kế hoạch làm trong thời gian hội thảo và sau đó.

Nhưng tôi vấp phải xung đột ngay ngày đầu tiên của hội thảo khi tôi được yêu cầu hỗ trợ cho một số hoạt động của những người tham dự hội thảo. Tận đáy lòng mình, việc đóng góp cho thành công của người khác tại hội thảo này bằng cách thực hiện trách nhiệm đó rất phù hợp với những giá trị và nguyên tắc của tôi. Càng nghĩ về điều này bao nhiêu, tôi càng nhận thấy đó là điều tôi cần phải làm bấy nhiêu. Nhưng đồng thời tôi cũng cảm thấy bực bội vì tôi nghĩ việc này sẽ làm đảo lộn kế hoạch và dự kiến của mình.

Tôi chấp nhận trách nhiệm đó... nhưng cảm thấy mình chịu nhiều áp lực và lo lắng, chạy hết việc này sang việc kia, cố gắng đáp ứng những yêu cầu của người khác, và cảm thấy khó chịu hơn khi thấy mình không có thời gian để làm những việc mình đã lên kế hoạch.

Giữa những lúc có cảm giác tiêu cực này, tôi nhớ ra một thời khắc đặc biệt khi tôi dừng lại và suy nghĩ, “Khoan đã, mình không cần phải sống với sự buồn bực này. Mình đã có quyết định làm những điều mình cho là cần phải làm, nhưng điều đó không có nghĩa là mình phải chịu đựng tất cả sự lo lắng và căng thẳng này. Mình có thể chọn cách khác”.

Tôi thở sâu và quyết định lựa chọn phản ứng của mình trước tình huống đặt ra. Tôi quyết định cho qua đi tất cả những sự lo lắng, bận tâm do sức ép bên ngoài, sự lo âu về những việc sẽ không hoàn thành. Trong đầu tôi, vang lên những lời “Mình chọn cách khác, mình chọn cách khác!”.

Khi đó tôi cảm thấy mọi sự lo lắng tiêu cực và bực bội không còn nữa. Thay vào đó, tôi cảm thấy một quyết tâm âm thầm để đương đầu một cách dũng cảm với những thách thức, để làm những điều tôi thấy mình cần phải làm, và cho qua đi những thứ khác.

Đây không phải là quyết định một lần rồi thôi. Tôi phải xem xét lại nó nhiều lần trong tuần khi tôi cảm thấy có sức ép và sự lo lắng quay trở lại – thật dễ dàng bị những thứ này lôi kéo! Nhưng mỗi lần như thế, tôi dừng lại và tự nhủ “Mình chọn cách khác!”, và tôi càng làm càng cảm thấy mình trở nên mạnh mẽ hơn.

Có lúc tôi nghĩ việc coi những hành động này là “dũng cảm” thì có vẻ hơi quá tự tin. Nhưng càng nghĩ tôi càng thấy rằng phải có sự dũng cảm mới có thể làm những điều mình thấy cần phải làm vào thời khắc phải có sự lựa chọn – và cho qua đi tất cả những lý do, lý sự và sự thanh minh, hay lối tư duy “giá như...” cản trở cho việc đưa ra quyết định như vậy.

Khi nhìn lại, tôi hiểu rằng nếu như tôi từ chối nhiệm vụ đó, tôi có thể đã cảm thấy khó chịu và có cảm giác giả tạo trong suốt tuần lễ đó. Như thực tế đã diễn ra, sự trải nghiệm của tôi thật thú vị, tôi cảm thấy mình mạnh mẽ hơn, đổi mới hơn tôi đã nghĩ.

Emerson từng nói: “Những điều chúng ta kiên trì làm sẽ trở nên dễ dàng thực hiện hơn; đó không phải do bản chất sự việc đã thay đổi, mà là do năng lực hành động của chúng ta đã tăng lên”. Khi chúng ta biết tự chất vấn, lắng nghe thành thực và hành động dũng cảm, chúng ta sẽ xây dựng nên năng lực sống một cuộc sống dựa vào nguyên tắc.

Theo thời gian, việc lắng nghe và sống theo lương tâm sẽ trở thành thói quen cơ bản của con tim. Thay vì sống bằng lý sự, trong nỗi lo sợ, cảm giác tội lỗi hay bực dọc, chúng ta sẽ sống với sự thanh thản trong lòng rằng hàng ngày, hàng giờ chúng ta đang ưu tiên cho điều quan trọng nhất trong cuộc sống. Cũng giống như thiết bị cảnh báo phát ra tín hiệu khi một chiếc máy bay chạy trệch khỏi đường băng, lương tâm cảnh báo cho chúng ta mỗi khi cuộc sống của ta mất đi sự liên kết với các nguyên tắc “chính Bắc”. Những sai lầm cũng là những nguời thầy của chúng ta. Cuộc sống sẽ trưởng thành theo đường xoắn ốc khi chúng ta học hỏi ngày càng nhiều hơn nguyên tắc “chính Bắc”.

Giáo dục tâm hồn

Giáo dục tâm hồn là sự bổ sung quan trọng cho việc rèn luyện khối óc. Nhà giáo dục người Mỹ John Sloan Dickey từng nói:

Mục đích của giáo dục là làm cho con người trở nên toàn diện, cả về năng lực lẫn lương tâm. Vì nền giáo dục nào tạo ra sức mạnh năng lực mà không tạo ra tương ứng với nó sự chỉ dẫn phương hướng sử dụng sức mạnh ấy là một nền giáo dục tồi. Hơn nữa, cuối cùng thì năng lực đó cũng sẽ tách ra khỏi lương tâm.

Giáo dục con tim là một quá trình nuôi dưỡng trí tuệ nội tâm. Đó là việc học tập để biết cách hiệp lực bốn khả năng thiên phú để hành động với sự chính trực vào thời khắc ta phải lựa chọn quyết định.

Quy trình Phần tư thứ II giúp nuôi dưỡng trí tuệ nội tâm này theo nhiều cách quan trọng như sau:

• Lập ra tuyên ngôn sứ mệnh cá nhân. Đây là một trong những cách sử dụng tốt nhất khoảng trống giữa tác nhân và phản ứng. Tuyên ngôn này sẽ trở thành chất liệu di truyền DNA cho mọi quyết định của chúng ta.

• Tổ chức công việc hàng tuần. Nó cho chúng ta cơ hội để gắn kết bức tranh lớn với thực tế của thời khắc với cách nhìn tập trung vào “tầm quan trọng” trong thời điểm ta phải lựa chọn.

• Tổng kết đánh giá vào cuối tuần. Việc này giúp chúng ta nhìn nhận thời gian như là một chu kỳ học tập và trưởng thành hơn là thước đo thời gian tuần tự (chronos) theo đường thẳng. Nó giúp chúng ta học tập từ cuộc sống, nhằm tăng chất lượng các quyết định của chúng ta.

• Rèn giũa bản thân. Đây là cách làm tăng chất lượng các quyết định của chúng ta nhờ đem lại sự đổi mới trong tất cả bốn khía cạnh của con người, như được trình bày dưới đây.

Khía cạnh thể chất

Các công trình nghiên cứu luôn cho thấy sự mệt mỏi và ốm đau có tác động rất tiêu cực đến việc đưa ra quyết định có hiệu quả. Như Vince Lombardi đã nói: “Sự mệt mỏi làm cho tất cả chúng ta trở nên hèn nhát”. Khi mệt mỏi hay ốm đau, chúng ta thường trở nên nông nổi hơn. Ngoài ra, việc lạm dụng các chất kích thích như ma túy và rượu có thể thu hẹp nghiêm trọng khoảng trống giữa tác nhân và phản ứng.

Rèn giũa bản thân về thể chất – luyện tập thân thể, ăn uống đủ chất, nghỉ ngơi hợp lý, tránh sử dụng các chất có hại, kiểm tra sức khỏe định kỳ – làm tăng đáng kể khả năng đưa ra quyết định đúng đắn vào thời khắc lựa chọn. Nó còn làm tăng khả năng lựa chọn bởi khi sức khỏe tốt, chúng ta sẽ có một nguồn lực mạnh mẽ để làm được nhiều việc hơn. Giữ gìn cơ thể khỏe mạnh là một bổn phận căn bản; vì chỉ có thông qua cơ thể, chúng ta mới có thể làm việc để hoàn thành các bổn phận và những trách nhiệm khác.

Khía cạnh trí tuệ

Việc nâng cao chất lượng trí tuệ cho chúng ta thêm tri thức và tầm nhìn trong các thời khắc ra quyết định. Luôn rèn giũa năng lực trí tuệ giúp chúng ta vượt qua sự hạn chế hiểu biết do môi trường tác động trong thời khắc quyết định, đồng thời giữ cho đầu óc ta luôn sắc bén, tỉnh táo và sẵn sàng làm việc.

Khía cạnh tinh thần

Sự rèn giũa tinh thần đem lại nhận thức sâu xa về mục đích sống, và điều này có tác động mạnh mẽ đến các quyết định trong cuộc sống hàng ngày của chúng ta.

Các hoạt động rèn giũa về khía cạnh tinh thần – thiền định, cầu nguyện, rèn luyện tính vị tha, nghiên cứu các tác phẩm khai sáng và thiêng liêng, ghi nhớ và ôn lại tuyên ngôn sứ mệnh – nuôi dưỡng bối cảnh của bức tranh lớn và sự tập trung cống hiến của chúng ta theo hướng “chính Bắc”. Sự rèn giũa này đóng vai trò rất quan trọng trong việc giáo dục tâm hồn. Nó là cơ sở để quyết định những gì là “điều quan trọng nhất”. Nó cho chúng ta sự đam mê và sức mạnh để hy sinh điều kém quan trọng cho điều quan trọng nhất. Nó cho chúng ta sức mạnh để vượt qua những ảnh hưởng mạnh mẽ của sự khẩn cấp, tính thủ đoạn, và sự thỏa mãn nhất thời trong thời khắc quyết định.

Khía cạnh xã hội

Emerson từng nói: “Người ta dường như không hiểu rằng ý kiến ta đánh giá thiên hạ cũng chính là ta thú nhận tính cách của mình”. Cách tốt nhất để giáo dục tâm hồn là nhìn vào cách chúng ta tương tác với người khác, vì mối quan hệ của chúng ta với người khác chính là sự phản chiếu mối quan hệ với bản thân chúng ta.

Khi không lắng nghe hoặc không sống theo lương tâm của mình, chúng ta thường đổ lỗi và lên án người khác nhằm thanh minh cho sự bất ổn trong nội tâm. Nếu không có nhận thức về sứ mệnh và các nguyên tắc để lấy đó soi rọi bản thân, chúng ta sẽ đi so sánh với người khác thay vì so sánh với tiềm năng của chính mình. Chúng ta sẽ rơi vào tư duy so sánh hơn thiệt và tâm lý thắng - thua. Chúng ta sẽ trở thành con người ích kỷ chỉ biết có mình và muốn lấy mình làm gương cho người khác. Chúng ta gán động cơ của mình cho hành động của người khác. Chúng ta nhìn vào điểm mạnh và điểm yếu của họ dưới góc độ chúng ảnh hưởng đến chúng ta như thế nào. Chúng ta để cho những điểm yếu của họ chi phối chúng ta.

Kết quả của lối sống theo lương tâm

Những người lắng nghe và sống theo lương tâm không đi tìm sự thỏa mãn bằng viên kẹo bọc đường của thói quen khẩn cấp, không tìm cách làm hài lòng người khác, hay tìm kiếm sự an toàn của mình từ sự bận rộn suốt ngày không một giây phút nhàn rỗi. Tuy vậy, họ lại cảm thấy thật sự mãn nguyện – ngay cả vào lúc có nhiều khó khăn và thử thách – và mỗi tối họ đi ngủ với niềm tin rằng họ đã làm những điều quan trọng nhất mà họ phải làm trong ngày. Họ cảm nhận được sự bình yên sâu sắc trong tâm hồn và một cuộc sống có chất lượng. Họ không mất thời gian cho việc lý giải, đấu tranh với bản thân, đổ lỗi hay lên án người khác. Họ có một ý thức gần như thiêng liêng về bổn phận đối với các vai trò của họ – một ý thức về trách nhiệm cống hiến vì chất lượng cuộc sống của người khác. Họ luôn vững vàng vào những thời khắc khó khăn. Họ giữ sự cân bằng vững chắc trong Tài khoản Chính trực cá nhân của mình.

Điều bất ngờ là, với tất cả những hậu quả tiêu cực của việc làm trái với lương tâm, thỉnh thoảng chúng ta lại lựa chọn cách làm đó.

Stephen: Gần đây, khi tôi bước lên chiếc xe tắc xi tại một thành phố ở Canada, nhân viên phục vụ khách sạn nói với tài xế:“Làm ơn đưa Dr. Covey (1) ra sân bay”. Người lái xe tắc xi cứ nghĩ tôi là bác sĩ, nên anh ta bắt đầu kể cho tôi nghe các vấn đề sức khỏe của mình. Tôi đã cố giải thích với anh ta rằng tôi không phải là bác sĩ, nhưng vì trình độ tiếng Anh hạn chế nên anh ta không hiểu tôi nói gì. Thế là tôi cứ phải ngồi nghe anh ta nói.

Anh ta càng nói, tôi càng nhận ra rằng vấn đề mà anh ta đang cố giải thích về cơ bản là do sự thiếu chính trực của anh ta gây ra. Anh ta đang sống một cuộc sống giả dối – nói dối và lừa gạt. Mối lo lắng lớn nhất của anh ta là bị cảnh sát bắt giữ. Điều đó ảnh hưởng đến sức khỏe của anh ta. Tôi ngồi ghế sau không có dây an toàn còn anh ta thì đang nói về cách trốn tránh cảnh sát khi cho xe lao trên đường cao tốc (2) .

(1) Dr. (Doctor): Trong tiếng Anh, danh xưng này có thể được hiểu theo nghĩa là Tiến sĩ hoặc Bác sĩ.

(2) Ở Mỹ, việc thắt dây an toàn khi ngồi trên xe là điều bắt buộc, kể cả đối với người ngồi ở ghế sau của xe.

Ngay cả khi xe đã đến sân bay, anh ta vẫn còn nói (và tôi phải cố hiểu thứ tiếng Anh bồi của anh ta): “Tôi sẽ đi tìm hành khách khác, và tôi sẽ không tuân theo quy tắc ngồi chờ xếp hàng hai tiếng ở đây. Tôi biết cách giành giật khách”. Rồi nét mặt anh ta trở nên căng thẳng. “Nhưng nếu bị cảnh sát tóm, tôi sẽ gặp rắc rối to. Tôi sẽ bị giữ bằng lái xe. Ông nghĩ sao hả bác sĩ?”.

Cuối cùng tôi nói với anh ta : “Anh không nghĩ rằng nguyên nhân chính của tất cả mọi sự căng thẳng và áp lực này là do chính anh không trung thực với lương tâm mình? Trong thâm tâm anh biết mình phải làm gì chứ?”.

“Nhưng tôi không thể kiếm sống theo cách đó!”

“Thế niềm tin của anh ở đâu? Hãy đặt niềm tin của anh vào các nguyên tắc chính trực. Anh sẽ cảm thấy thanh thản và sự tỉnh táo sẽ trở lại với anh.”

Hình như có điều gì đó chạm vào chiều sâu trong lòng anh ta. Anh ta trở nên cởi mở và chịu lắng nghe hơn.

“Ông nghĩ có thể làm được điều đó chứ?”

“Tôi hoàn toàn tin vào điều đó. Nhưng anh cần phải cam kết với lòng mình. Hãy làm thế nào đó để sống theo các quy luật cơ bản của cuộc sống vốn là nền tảng của mọi nền văn minh. Đừng có lừa gạt người khác. Đừng có nói dối. Đừng có ăn cắp. Hãy biết tôn trọng người khác.”

“Ông thực sự tin rằng những điều đó sẽ có ích?”

“Tôi tin như vậy.”

Cuối cùng, anh ta còn từ chối không nhận tiền boa của tôi. Anh ta ôm chầm lấy tôi và nói:“Tôi sẽ làm như vậy. Tôi đã cảm thấy đỡ hơn rồi”.

Ai cũng biết điều đó. Tại nơi sâu thẳm của tâm hồn, họ biết rõ mình phải làm gì. Họ biết rõ điều đó sẽ cải thiện chất lượng cuộc sống. Thử thách ở đây là làm thế nào nâng cao tính cách và năng lực để lắng nghe nó, sống theo nó – hành động với sự chính trực vào thời khắc lựa chọn.

CÁCH NÂNG CAO TÍNH CHÍNH TRỰC VÀO THỜI ĐIỂM QUYẾT ĐỊNH

• Khi bạn đặt các mục tiêu hàng tuần, cần thực sự dừng lại suy nghĩ và gắn kết với lương tâm. Tự theo dõi bản thân khi tham gia vào quá trình này. Hãy nghĩ đến cảm giác kết nối với lương tâm sẽ như thế nào khi bạn không chịu sức ép của thời khắc lựa chọn. Luyện tập để đưa kinh nghiệm đó vào các thời khắc quyết định hàng ngày.

• Tự nêu ra một câu hỏi cụ thể cho bản thân vào các thời khắc lựa chọn. Xem lại câu hỏi đó vào đầu buổi sáng và nhiều lần khác trong ngày, sao cho nó luôn luôn ở trước mặt bạn. Luyện tập để xây dựng thành thói quen dừng lại nêu câu hỏi đó trong khoảng trống giữa tác nhân và phản ứng.

• Vào đầu buổi sáng hàng ngày, hãy suy nghĩ về Tài khoản Chính trực cá nhân của bạn. Viết ra các khoản gửi vào và rút ra từ Tài khoản khi bạn kết nối với lương tâm trong ngày.

• Hãy suy nghĩ về quy trình gồm ba phần như sau:

Tự chất vấn

Lắng nghe chân thành

Hành động dũng cảm

Hãy đặt ra mục tiêu đi hết quy trình mỗi khi bạn đối mặt với một thờì khắc phải ra quyết định.

• Cần biết rõ bạn thường phản ứng như thế nào vào thời khắc lựa chọn. Theo dõi những thời điểm trong ngày khi bạn dừng lại suy nghĩ và kết nối với lương tâm – và kết quả đạt được.

• Trong ít nhất một thời khắc quyết định mỗi ngày, bạn dừng lại và phân tích các yếu tố tác động vào bạn, như tính khẩn cấp, các ưu tiên của người khác, sự mệt mỏi, các kỳ vọng (của bạn và của người khác) và hoàn cảnh. Viết ra tất cả những điều này và ghi chú ngay bên cạnh về tầm quan trọng của chúng. Cần lưu ý nếu bạn cảm thấy phản ứng của mình trước các yếu tố này có sự thay đổi khi bạn dành thời gian để nhận thức và suy nghĩ về chúng.

• Đánh giá sự trải nghiệm của bạn. Cách có hiệu quả nhất để xây dựng tính chính trực vào thời khắc lựa chọn là học hỏi từ sự tương tác của bạn với lương tâm của mình. Đây là một quá trình, sự trưởng thành dần dần – một điều bạn có thể luyện tập. Trong chương sau, chúng tôi sẽ nêu ra những ý tưởng cụ thể về cách làm thế nào bạn có thể đánh giá điều đang diễn ra trong cuộc sống của bạn như một phần của quy trình tổ chức công việc Phần tư thứ II.