Bà đọc ở đâu đó nói rằng khi viết tác phẩm I promessi sposi , Manzoni đã thức dậy mỗi sáng sớm để hân hoan hội ngộ với các nhân vật của mình. Bà không thể làm như vậy được. Dù nhiều năm trôi qua, bà vẫn không thấy hào hứng gì khi kể về gia đình mình, mẹ của bà vẫn luôn là người vô cảm và lạnh lùng như một chiến binh Thổ Nhĩ Kỳ trong tâm trí bà. Sáng nay, để cố gắng mang đến một chút không khí tươi vui giữa mình và bà ấy, cũng như giữa mình với chính ký ức của mình, bà đã đi dạo trong vườn. Trời đã mưa suốt cả tối qua. Bầu trời đằng Tây đã trong trở lại nhưng vẫn còn những đám mây màu tía mờ mờ phía sau nhà. Bà trở vào nhà trước khi một cơn mưa khác kéo đến. Ngay sau đó sấm chớp nổi ầm ầm, căn nhà bỗng trở nên tối om và bà phải bật đèn lên. Bà cũng rút ổ cắm TV và tủ lạnh để chớp không đánh hỏng chúng, rồi sau đó bỏ đèn pin vào túi và đi vào phòng bếp để thực hiện cuộc trò chuyện mỗi ngày với cháu.
Ấy vậy mà khi vừa ngồi xuống, bà nhận ra rằng mình vẫn chưa sẵn sàng, có lẽ vì có quá nhiều điện tích trong không khí, còn suy nghĩ của bà thì bay lượn như những tia lửa. Vì vậy, bà đứng lên và đi dạo quanh nhà một lát cùng với Buck gan dạ lẽo đẽo sau chân mà không biết chính xác sẽ đi tới chỗ nào. Bà đi vào căn phòng vốn là phòng ngủ của bà với ông cháu, sau đó là phòng ngủ của bà (nó từng là của mẹ cháu), rồi đến phòng ăn đã bị quên lãng bấy lâu nay, và cuối cùng là phòng của cháu. Khi đi quanh quẩn, bà nhớ như in ấn tượng về ngôi nhà khi bước vào lần đầu tiên: Bà không thích nó một chút nào. Không phải bà chọn nó, chính ông ngoại Augusto của cháu đã làm điều đó trong một cơn vội vã. Ông bà cần một nơi để sống và không thể chờ đợi lâu hơn nữa. Vì nó đủ lớn và có một khu vườn nên ông ấy nghĩ như vậy là thỏa mãn mọi yêu cầu của cả hai rồi. Đúng khoảnh khắc mở cánh cổng bước vào trong, bà nghĩ ngay rằng ngôi nhà chẳng có chút thẩm mỹ nào, hay có thể nói là thẩm mỹ tồi tệ nhất quả đất. Không có bộ phận nào ăn nhập với chi tiết nào, dù là hình dáng hay màu sắc. Một bên của nó trông giống như một biệt thự gỗ Thụy Sĩ, bên còn lại có cửa sổ tròn lớn và mái tầng nên chẳng khác nào những ngôi nhà dọc theo các con kênh ở Hà Lan. Nếu nhìn từ đằng xa, cháu sẽ thấy bảy ống khói khác nhau, mà cháu biết là chúng chỉ có thể tồn tại trong một câu chuyện cổ tích mà thôi. Ngôi nhà này được xây dựng từ những năm hai mươi, nhưng không có đặc điểm nào của nó nói lên điều đó. Việc thiếu vắng cá tính riêng của nó làm bà phật lòng, phải đến hàng mấy năm trời bà mới quen với suy nghĩ rằng nó là của mình, và sự tồn tại của cả gia đình mình đang nằm trong bốn bức tường của nó.
Khi bà đứng trong phòng cháu, vài ánh chớp lóe sáng và làm tắt hết mấy bóng đèn. Thay vì bật đèn pin lên, bà chỉ nằm xuống giường. Ngoài kia trời đang mưa ầm ĩ và gió rít dữ dội, còn bên trong này lại có nhiều âm thanh khác nhau, tiếng cót két, lọc cọc và rên rỉ của những thanh gỗ khi có sức nặng đè lên. Bà nhắm mắt lại trong một giây và ngôi nhà hiện ra như một chiếc thuyền buồm đang lênh đênh trên biển cỏ. Cơn mưa kéo dài mãi cho đến giờ ăn trưa, bà nhìn ra ngoài cửa sổ và thấy hai nhánh dẻ gãy đổ.
Giờ thì bà đã trở lại phòng bếp, chiến trường xưa cũ của mình. Bà đã ăn và rửa xong mấy cái đĩa. Buck đang ngủ dưới chân bà, cu cậu đã mệt lử vì quá kích động lúc sáng nay. Càng lớn tuổi, cu cậu càng sợ sấm chớp và cảm thấy rất khó khăn để trở lại bình thường.
Một trong những cuốn sách bà mua lúc cháu đi nhà trẻ có nói rằng tiền kiếp sẽ quyết định ta sẽ được sinh ra ở gia đình nào. Chúng ta sẽ có một người mẹ và một người cha cụ thể, bởi vì chỉ có họ mới có thể giúp chúng ta hiểu biết hơn và tiến một bước nhỏ lên phía trước. Nhưng nếu điều đó xảy ra, bà băn khoăn, thì tại sao mọi thứ vẫn đứng yên sau bao nhiêu thế hệ? Tại sao chúng ta đi giật lùi mà không phải tiến tới?
Theo một bài báo trong chuyên mục khoa học bà mới đọc được thì quá trình tiến hóa có thể xảy ra hoàn toàn khác so với những gì chúng ta biết bấy lâu nay. Những giả thiết mới nhất cho rằng sự thay đổi không diễn ra dần dần. Móng vuốt dài hơn hay một chiếc mỏ đa năng hơn không hình thành từ từ từng milimét một và kéo dài từ thế hệ này sang thế hệ khác. Đúng vậy, chúng xuất hiện một cách rất đột ngột; mọi thứ có thể thay đổi và khác đi giữa mẹ và con. Những bộ xương còn được lưu giữ – như xương hàm, móng, sọ cùng các loại răng khác nhau – đã khẳng định điều này. Không có những hình thức trung gian nào được tìm thấy ở đa số các loài. Ông bà thì thế này nhưng có thể cháu chắt lại thế kia, luôn luôn có một bước nhảy vọt giữa các thế hệ tiếp nối nhau. Giá như cuộc sống nội tâm của con người cũng như thế nhỉ.
Sự thay đổi tích lũy một cách ngấm ngầm, chúng từ từ, chậm rãi, và đến một ngày nào đó sẽ bùng nổ mãnh liệt.
Bỗng nhiên một ai đó sẽ phá vỡ vòng lẩn quẩn và quyết định trở nên khác biệt. Số phận, di truyền, hay sự dạy dỗ - chúng bắt đầu từ đâu và sẽ kết thúc ở đâu? Thôi, tạm thời đừng suy nghĩ về bí ẩn này nữa, không thì cháu sẽ mất hết cả tinh thần.
Không lâu sau khi bà cưới chồng, bác của bà – cái người cực kỳ duy linh mà bà từng nhắc tới – đã nhờ một người bạn biết bói toán đoán số tử vi cho bà. Vào một ngày nọ, bà ta giúi vào tay bà một tờ giấy và nói, “Xem đi, đây là tương lai của con.” Đó là một bức vẽ hình học với rất nhiều hành tinh, đường kẻ và những góc cạnh rất thú vị. Bà nhớ lúc đó đã nghĩ rằng chẳng có sự hài hòa hay tính liên tục nào trong bức vẽ cả, nó chỉ gồm một chuỗi các bước nhảy vọt cùng những ngã rẽ đầy đột ngột và lộn xộn. Phía sau tờ giấy, bà thầy bói có viết rằng, “Một chặng đường đầy cam go, con phải ăn ở có đức thì mới có thể đi đến cuối đường.”
Bà cảm thấy như sét đánh ngang tai. Cho đến thời điểm đó, cuộc đời bà có vẻ như đã vô vị một cách tệ hại rồi. Dĩ nhiên là bà có nhiều vấn đề, nhưng chúng cũng không quá đỗi nghiêm trọng như thế, đó mới chỉ là những vết rạn cỏn con chứ chưa phải là những hố sâu thăm thẳm. Mãi về sau, khi đã trưởng thành, làm vợ, làm mẹ, làm góa phụ, rồi lên chức bà, bà vẫn luôn giữ phong thái bình thường. Chỉ có một sự kiện đặc biệt, nếu nó được gọi là như thế, thì đó chính là cái chết bi thảm của mẹ cháu. Tuy nhiên, khi nhìn kỹ về cuộc đời mình, bà có thể thấy rằng bức vẽ tử vi kia hoàn toàn không sai sự thật. Bên dưới một bề mặt rắn chắc và đều đặn, bên dưới những lộ trình nhàm chán của một người đàn bà trung lưu là những chuyển động không ngừng, những niềm hân hoan nho nhỏ, những vết thương lòng, bóng tối đột ngột và những vực sâu không đáy. Bà đã thường xuyên tuyệt vọng về cuộc đời và cảm thấy mình như một anh lính chỉ biết đánh dấu thời điểm ra quân mà chưa bao giờ đi đến được bất cứ đâu. Thời gian thay đổi, con người thay đổi, mọi thứ xung quanh đều thay đổi, duy chỉ có mình bà là vẫn như vậy mà thôi.
Và rồi cái chết của mẹ cháu đã chấm dứt cuộc diễu hành đơn điệu của bà. Mọi ý chí của bản thân vốn luôn rất khiêm nhường giờ bỗng dưng sụp đổ chỉ trong tích tắc. Bà tự nhủ rằng có lẽ mình đã có chút tiến triển, nhưng nay lại đi giật lùi và bị đẩy vào những hố sâu hơn. Có những ngày bà nghĩ mình không thể tiếp tục được nữa, dường như mọi hiểu biết nhỏ bé của mình được tích lũy bao lâu nay giờ đây không còn mảy may tác dụng. Cũng may là bà không thể đắm mình mãi trong những cơn tuyệt vọng; cuộc sống vẫn tiếp tục, và những nhu cầu của nó cũng vậy.
Cuộc sống chính là cháu. Lúc chào đời, cháu nhỏ bé và yếu đuối biết bao. Cháu không có ai ngoài bà trên thế giới này và cháu đã làm rộn ràng ngôi nhà buồn bã, tĩnh lặng bằng những tiếng khóc hay tràng cười bất chợt. Bà còn nhớ lúc nhìn chiếc đầu to đáng yêu của cháu lắc lư giữa chiếc bàn và cái ghế sofa, bà đã tự nhủ rằng, “Ôi, mọi thứ vẫn chưa kết thúc.” Bởi vì cơ hội đã mang đến cho bà sự độ lượng đầy bất ngờ, và bà lại có thể thử thêm một lần nữa.
Cơ hội. Chồng của bà Morpurgo từng nói với bà rằng từ này không hề tồn tại trong tiếng Do Thái. Nếu muốn nói đến những gì liên quan tới cơ hội, ta phải mượn từ may rủi trong tiếng Ả Rập. Thật hài hước, phải không cháu? Hài hước nhưng nó cũng khẳng định rằng: Đã có Chúa thì không có chỗ cho cơ hội, thậm chí là không có chỗ cho phát âm khiêm nhường để miêu tả từ ấy. Tất cả đều đã được ra lệnh và sắp đặt từ trên cao, mọi thứ xảy ra với chúng ta đều có lý do của nó. Bà luôn cực kỳ ghen tỵ với những người có thể nhìn thế giới này đầy trìu mến và không một chút do dự như vậy - đối với họ lựa chọn thật dễ dàng. Còn đối với bà, cho dù đã nỗ lực với tất cả thiện chí của mình thì cũng chưa bao giờ có được cái nhìn như vậy quá hai ngày liên tiếp. Rồi bà lại ngựa đi đường cũ khi vẫn xem thế giới này đầy tàn nhẫn và bất công; bà không thể bào chữa cho những điều đã xảy ra và tri ân cuộc sống, lòng bà luôn chất chứa một nỗi giận dữ bất trị.
Và bây giờ bà sẽ thực hiện một hành động cực kỳ liều lĩnh: Bà sẽ gửi cho cháu một nụ hôn. Bà biết là cháu rất ghét những nụ hôn, có phải không? Chúng ném vào vỏ bọc của cháu như những quả banh tennis ấy nhỉ. Nhưng như vậy thì cũng mặc, bà cứ gửi cho cháu một nụ hôn dù cháu có thích hay không, cháu không thể làm gì được cả. Đây này, nụ hôn của bà nhẹ bẫng, trong suốt và bay vượt đại dương.
Bà mệt quá. Bà vừa đọc lại hết tất cả những gì đã viết cho tới giờ với tâm trạng thật hồi hộp. Liệu cháu sẽ hiểu gì không? Bà có hằng hà sa số thứ trong đầu và chúng cứ muốn chạy ra, cho nên thứ này xô đẩy thứ kia như những quý cô chen lấn vào cuối mùa giảm giá. Bà không bao giờ có thể sắp xếp những suy nghĩ của mình nên cứ để chúng chảy ra theo trình tự từ đầu tới cuối. Đôi khi bà tự hỏi rằng đó có phải là vì mình chưa bao giờ được học Đại học hay không. Bà đã đọc rất nhiều sách và tò mò về hàng tỷ thứ, nhưng rồi những thứ bà suy nghĩ lại là tã giấy, lò nướng bánh hay cảm xúc của mình. Một nhà thực vật học dạo quanh một cánh đồng và hái những bông hoa theo một trình tự nhất định, anh ta biết đóa hoa nào hấp dẫn, và đóa hoa nào thì không; anh lựa chọn, loại bỏ và quyết định những mối quan hệ của mình. Nhưng một người đi picnic trên cùng cánh đồng này lại có phương pháp khác, anh ta chọn một đóa hoa bởi vì nó màu vàng, chọn thêm một hoa nữa bởi vì nó màu xanh, chọn tiếp một hoa khác bởi vì mùi hương của nó, và bông hoa kế đó được anh chọn chỉ đơn giản là vì nó mọc cạnh vệ đường. Bà tin rằng đây cũng chính là cách mà bà thu nhặt kiến thức của mình. Mẹ của cháu liên tục đánh đố bà về điều đó. Mỗi khi bắt đầu bất cứ một cuộc tranh luận nào, bà đều đầu hàng ngay lập tức. “Mẹ không biết lý lẽ gì cả,” mẹ của cháu bảo vậy. “Như tất cả bọn tư sản, mẹ không thể bảo vệ niềm tin của mình một cách thực sự nghiêm túc.”
Cũng như cháu luôn bị thúc đẩy bởi những âu lo đầy dữ dội, nguồn động lực của mẹ cháu chính là lý tưởng hóa. Đối với mẹ cháu, việc bà nói đến những thứ nhỏ nhặt thay vì chuyện trọng đại cũng đủ để khiển trách bà. Con bé cho rằng vì bà giàu có cho nên sẽ chạy theo những thứ xa hoa và tự nhiên sẽ hiến mình cho quỷ dữ.
Cứ nhìn vào cái cách mà đôi khi mẹ cháu nhìn bà, bà chắc chắn rằng nếu có một phiên tòa mà mẹ cháu làm chủ tọa thì nó sẽ xử bà án tử hình. Đó là vì bà sống trong một ngôi nhà khá to với cả một khu vườn chứ không phải là một túp lều hay nhà tập thể ở ngoại ô. Không chỉ vậy, bà còn thừa kế một khoản tiền nhỏ đủ cho cả hai sống tạm ổn. Để tránh những sai lầm mà cha mẹ mình mắc phải, bà đã (hay ít nhất là cũng đã cố gắng) quan tâm đến những gì mẹ cháu nói. Bà chưa bao giờ nhạo báng mẹ cháu, và chưa bao giờ cho nó thấy rằng những ý tưởng chuyên chế độc tài ấy xa lạ như thế nào đối với bà. Dẫu vậy thì bà cũng tin rằng mẹ cháu biết là bà đã chùn lòng trước những lời lẽ như học vẹt của nó.
Ilaria theo học ở Đại học Padua. Mẹ cháu có thể dễ dàng đi học ở Trieste nhưng nó không chịu nổi việc sống với bà nữa. Mỗi khi bà đề nghị đi thăm nó thì câu trả lời chỉ là sự im lặng đầy chống đối. Việc học của con bé tiến triển khá chậm chạp. Bà không biết nó sống với ai, và nó cũng không bao giờ nói. Bà cảm thấy lo lắng bởi vì bà biết con bé rất dễ bị tổn thương. Đó là vào năm 1968, thời điểm của những vụ bạo động tháng Năm nổ ra ở Paris, những phong trào sinh viên cấp tiến, những trường đại học bị chiếm đóng. Nghe những cuộc điện thoại của mẹ cháu, bà nhận ra rằng mình không thể theo nó nữa, con bé lúc nào cũng sôi sục về một điều gì đó, mà cái điều ấy thì cứ thay đổi mãi không ngừng. Bà thực hiện tình mẫu tử của mình bằng việc cố gắng hiểu con bé nhưng tất cả sao quá khó khăn. Mọi thứ đều điên cuồng và mơ hồ, bên cạnh đó là hàng loạt ý tưởng mới mẻ cũng như đầy dẫy những điều tuyệt đối. Thay vì sử dụng từ ngữ của mình, Ilaria tuôn ra hàng loạt các khẩu hiệu, hết câu này đến câu khác. Bà rất lo lắng đến sự ổn định tinh thần của con bé và e ngại rằng khuynh hướng ngày càng kiêu căng của nó sẽ được cổ vũ mạnh mẽ bởi cảm giác được thuộc về một nhóm người có cùng niềm tin chắc chắn và những triết lý vững vàng.
Đến năm thứ sáu Đại học, một sự yên lặng kéo dài bất thường đã làm bà lo lắng đến nỗi phải đi tàu đến thăm nó. Bà chưa bao giờ làm như vậy trong suốt thời gian nó ở Padua. Con bé hoảng hốt khi mở cửa, và thay vì chào hỏi, nó đã tấn công bà. “Ai mời mẹ tới?” con bé hỏi nhưng không hề đợi câu trả lời. “Lẽ ra mẹ phải nói cho con biết trước chứ, con sắp đi rồi. Có một kỳ thi quan trọng sáng nay.” Con bé vẫn còn mặc áo ngủ nên rõ ràng là nó đang nói dối. Bà giả vờ không chú ý và đáp, “Không sao, mẹ sẽ đợi vậy, rồi mẹ con mình cùng ăn mừng thành công với nhau.” Không lâu sau đó con bé đã đi thật, vội vã đến nỗi để quên cả sách vở trên bàn.
Khi còn ở một mình trong căn hộ của con bé, bà đã làm những gì mà bất kỳ người mẹ nào cũng phải làm. Bà bắt đầu lục lọi khắp các ngăn tủ, tìm kiếm một dấu hiệu nào đó để có thể hiểu được cuộc đời con gái mình đang trôi dạt về đâu. Bà không hề có ý định do thám hay rà soát con bé, bà đâu có muốn điều tra nó chứ, làm sao bà có thể đi xa như vậy được. Bà chỉ có một nỗi lo lắng khủng khiếp và không thể nào bình tĩnh được nếu như không tìm ra manh mối. Ngoại trừ mấy tờ rơi và tờ bướm tuyên truyền cách mạng, bà không tìm thấy gì khác, không thư từ, cũng không nhật ký. Có một bức tranh treo trong phòng ngủ của con bé với dòng chữ “Gia đình tựa một bình ga dễ dàng phát nổ.” Trong trường hợp này, thì đây chính là manh mối rồi.
Ilaria quay trở lại vào xế hôm đó và trông có vẻ kiệt sức như lúc nó đi. “Con thi thế nào?” bà hỏi với giọng trìu mến nhất có thể. Con bé nhún vai. “Cũng như mấy buổi thi khác thôi,” nó trả lời và lúc sau lại thêm vào, “Có phải vì vậy mà mẹ đến đây để kiểm tra con?” Bà muốn tránh một cuộc cãi vã nên chỉ lặng lẽ và từ tốn trả lời rằng bà chỉ có một khao khát, đó là được nói chuyện với con bé một lát.
“Nói chuyện?” con bé lặp lại đầy hoài nghi. “Về cái gì chứ? Những câu chuyện huyền bí của mẹ à?”
“Về con, Ilaria,” bà nói thật nhỏ nhẹ và cố nhìn vào mắt nó. Còn con bé cứ nhìn chằm chằm vào cây dương liễu đã qua kỳ xuân sắc khi nó bước tới gần cửa sổ. “Dù sao đi nữa thì con không có gì để nói cả, không phải với mẹ. Con không muốn uổng phí thời gian với những cuộc trò chuyện tư sản tuyệt mật.” Sau đó con bé chuyển mắt từ cây liễu sang đồng hồ đeo tay của mình và nói, “Muộn rồi, con có một buổi họp quan trọng. Mẹ phải đi thôi.” Bà không hề bận tâm, thay vì ra đi, bà bước đến nắm lấy tay nó. “Điều gì đang xảy ra vậy con?” bà hỏi. “Cái gì đang làm con khó chịu thế?” Bà nghe tiếng thở của con bé gấp hơn. “Tim mẹ đau nhói khi thấy con ra nông nỗi thế này,” bà thêm vào. “Cho dù con có từ mẹ, nhưng mẹ nào muốn từ con. Mẹ muốn giúp con, nhưng nếu con không chịu thì làm sao mẹ giúp được chứ.” Đúng lúc đó thì chiếc cằm của nó bắt đầu run run như mỗi khi nó sắp sửa khóc òa khi còn là một cô bé. Con bé giật tay ra và quay mặt vào tường. Thân hình gầy guộc và căng cứng của nó run bần bật trong tiếng khóc nức nở. Bà vuốt tóc nó, đầu con bé nóng như lửa còn đôi tay lại lạnh như đá. Con bé quay người lại ôm chầm lấy bà và giấu gương mặt lên vai bà. “Mẹ ơi,” con bé nói. “Con... con...”
Vào đúng khoảnh khắc đó thì tiếng chuông điện thoại reo vang.
“Cứ để nó reo,” bà thầm thì vào tai con bé.
“Con không thể,” nó trả lời và lau nước mắt.
Khi nhấc ống nghe lên, giọng con bé lại trở nên đanh thép và xa lạ. Từ cuộc nói chuyện ngắn ngủi của nó, bà biết rằng có chuyện gì đó rất nghiêm trọng đã xảy ra. Sự thật là ngay sau khi gác máy, con bé nói, “Con xin lỗi, nhưng giờ mẹ phải đi thôi.” Cả hai mẹ con cùng nhau bước ra, khi đến cửa thì con bé trở lại là chính mình trong giây lát để ôm bà thật nhanh và đầy hối hận. “Không ai có thể giúp con đâu,” con bé thì thầm khi ghì chặt lấy bà. Bà đi cùng nó vài bước đến chỗ khóa chiếc xe đạp của nó. Con bé cưỡi lên xe và luồn hai ngón tay phía dưới sợi dây chuyền của bà rồi nói, “Ngọc trai phải không? Vật thông hành đặc biệt của mẹ đây mà. Mẹ chưa bao giờ có gan đi một bước mà không đeo nó từ lúc mới chào đời!”
Sau nhiều năm trôi qua, đó chính là tình tiết với mẹ cháu mà bà nhớ nhất. Bà thường hay suy tư về nó. Bà tự hỏi rằng tại sao trong tất cả những ký ức giữa hai mẹ con thì tình tiết đặc biệt này vẫn luôn xuất hiện đầu tiên trong trí nhớ của bà? Mới hôm nay thôi, khi bà nghĩ về nó đến lần thứ mười nghìn thì bỗng dưng nhớ tới một câu nói xưa, “Lưỡi luôn dò đến chỗ răng đau.” Có lẽ là cháu băn khoăn rằng chúng có liên quan gì với nhau đâu. Liên quan nhiều lắm đấy, tin bà đi. Tình tiết ấy liên tục xuất hiện là bởi vì đó chính là thời điểm duy nhất mà bà có thể tạo ra sự thay đổi. Mẹ cháu đã khóc lóc và ôm chầm lấy bà; đó là giây phút mà vỏ bọc của nó mở ra – một vết nứt nhỏ mà bà có thể chui vào, để rồi từ đó tạo ra một chỗ cho riêng mình. Có thể bà đã trở thành điểm tựa cho cuộc đời nó, nhưng để làm được như vậy thì cần phải có một quyết tâm hết sức lớn lao. Khi con bé bảo rằng “Mẹ phải đi thôi,” thì đáng lý bà phải ở lại. Bà phải thuê một phòng ở khách sạn gần đó, quay trở lại mỗi ngày để gõ cửa nhà nó cho đến khi vết nứt nhỏ kia trở thành một lối ra vào. Bà đã suýt làm được rồi đấy, bà có thể cảm thấy điều đó mà.
Thế nhưng bà đã chẳng làm gì. Với tính hay e ngại, sự lười nhác và thói quen lịch sự không đúng chỗ, bà đã làm theo những gì con bé bảo. Vì ghét cay ghét đắng tính xâm phạm riêng tư của mẹ mình cho nên bà luôn ao ước sẽ trở thành một người mẹ thật khác và để Ilaria hoàn toàn tự lập. Nhưng kiểu làm ra vẻ cao thượng ấy thường chỉ để ngụy trang cho sự thiếu quan tâm và cả mong muốn không bị dính líu vào việc của người khác. Đó là một ranh giới mong manh, cực kỳ mong manh. Bước qua ranh giới ấy hay không là việc phải làm ngay tức khắc, là quyết định dứt khoát giữa việc thực hiện hay không thực hiện. Thế nhưng ta chỉ nhận ra tầm quan trọng của thời khắc ấy khi nó đã trôi qua. Và rồi ta cảm thấy hối tiếc và hiểu rằng trong khoảnh khắc ấy, sự can thiệp là cấp thiết chứ không cần đắn đo về khả năng tự lập của người khác. Tình yêu không dành cho kẻ lười nhác, đôi khi nó đòi hỏi những hành động thật quyết liệt và chính xác. Cháu có thấy không? Bà đã che dấu sự nhút nhát vô tình của mình bằng ý nghĩ cao cả về sự tự do cá nhân đấy!
Ý nghĩ về số phận sẽ đến với chúng ta khi năm tháng trôi qua. Thông thường, chẳng ai ở tuổi cháu lại nghĩ đến nó cả, cháu nhìn nhận mọi thứ xảy ra như là kết quả từ chính ý chí của mình. Cháu cảm thấy mình hệt một công nhân làm đường xa lộ, phải lát từng viên gạch để tạo nên một lối đi. Mãi sau đó cháu mới nhận ra con đường đã có từ trước, ai đó đã vẽ ra cho cháu và cứ thế cháu chỉ việc đi về phía trước. Một người thường khám phá ra điều này khi bước qua bốn mươi tuổi, đó là lúc ta biết rằng mọi thứ không còn phụ thuộc vào một mình ta nữa. Đó là một thời khắc nguy hiểm; nhiều người bỗng dưng xuất hiện ý nghĩ về một định mệnh bị giam cầm mãi mà không thể thoát ra. Phải một thời gian nữa thì cháu mới hiểu được thực tế của số phận. Khoảng tuổi sáu mươi, khi con đường phía sau ta dài hơn phía trước, ta sẽ thấy những điều mình chưa bao giờ nhìn thấy trước đây: con đường ta đi không thẳng tắp mà xẻ nhánh liên tục, cứ mỗi bước chân đi là có một ngã rẽ, một mũi tên chỉ hướng mới – một bên có đường ngoặt hướng khác và bên kia là một lối đi đầy cỏ mọc mất hút giữa đám rừng. Ta có thể đang đi trên những con đường phụ ấy mà không hề hay biết, và còn có nhiều con đường khác nữa mà ta không thấy; ta tự hỏi những con đường mình vừa đi qua sẽ dẫn đến đâu, và liệu rằng chúng sẽ đưa ta đến nơi tốt hơn hay chỉ tệ đi; ta không biết, nhưng điều đó không ngăn ta khỏi cảm giác tiếc nuối. Lẽ ra ta phải làm cái điều mà ta đã không làm, ta thường quay ngược trở lại thay vì tiến lên phía trước. Cháu còn nhớ trò chơi Con rắn và bậc thang [3] không? Đấy, cuộc sống của ta cũng như thế đấy.
Tại những ngã rẽ trên đường đời, cháu sẽ gặp bao nhiêu cuộc đời khác. Việc làm quen với họ hay không, đồng hành cùng họ hay ngoảnh mặt quay đi là hoàn toàn phụ thuộc vào quyết định của cháu chính tại khoảnh khắc ấy; cho dù cháu không biết thì cả cuộc đời cháu và cuộc đời của những người ấy đều được quyết định vào lúc cháu chọn đi thẳng hay sẽ rẽ ngang.