Vươn tới những thành tựu lí luận mang tính khoa học và nhân văn
Nguyễn Khoa Điềm
(Uỷ viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Lí luận Văn học Nghệ thuật Trung ương- Bài phát biểu đọc tại Hội thảo khoa học: Lí luận văn học trước yêu cầu đổi mới và phát triển do Viện Văn học tổ chức ngày 25-11-2004 tại Hà Nội)
Trước hết, tôi hết sức ủng hộ và hoan nghênh Viện Văn học đã tổ chức cuộc Hội thảo khoa học này. Vấn đề đổi mới và phát triển lí luận vưan học là một vấn đề lớn đang đặt ra. Từ nhiều năm nay, chúng ta đã nhận định về sự chậm trễ của lí luận so với thực tiễn sáng tác nhưng cũng vẫn chỉ là những nhận định chung chung mà chưa làm được bao nhiêu.
Hôm nay, tại Hội thảo này, nhiều tham luận khoa học lại một lần nữa chỉ ra sự bất cập, sự không theo kịp của lí luận văn học so với thực tiễn sáng tác. Và ngược lại, nền văn học của chúng ta chưa có những tác phẩm như mong đợi, có lẽ cái gốc cũng một phần là do sự thiếu hụt về mặt lí luận ở ngay trong lĩnh vực sáng tác. Đây là một đại vấn đề cần phải được cắt nghĩa, lí giải.
Đến dự cuộc Hội thảo này, tôi muốn chia sẻ với Viện Văn học và giới nghiên cứu lí luận những khó khăn đặt ra trong đời sống lí luận văn học hiện nay. Theo tôi được biết, đã lâu chúng ta mới có một cuộc Hội thảo về lí luận văn học. Trong khi đó, ở các lĩnh vực khác như kinh tế, luật pháp v.v… liên tục có các Hội thảo trên qui mô lớn với sự tham gia của nhiều học giả nước ngoài. Điều đó cũng phần nào nói lên sự chậm trễ, sự khép kín của công tác nghiên cứu lí luận văn học trong thời gian qua. Sắp tới, chúng ta cần phải tổ chức những cuộc Hội thảo ở qui mô lớn hơn, tăng cường giao lưu và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Công việc dù rất khó khăn, nhưng tôi nghĩ vẫn có nhiều triển vọng thúc đẩy công tác lí luận văn học lên một trình độ mới.
Mấy năm gần đây, trong đời sống kinh tế, xã hội của đất nước nói chung, đời sống văn học nghệ thuật nói riêng có nhiều đổi mới. Tư duy lí luận chung có những chuyển biến mạnh mẽ. Điều đó, buộc những người làm công tác lí luận văn học dù muốn hay không cũng phải nỗ lực vươn lên, tích luỹ kinh nghiệm, tổng kết và đề xuất những luận điểm lí luận mới mang tính khoa học và nhân văn.
Tôi tán thành tinh thần làm việc nghiêm túc của giới nghiên cứu tại cuộc Hội thảo này. Trên tinh thần thẳng thắn, xây dựng và động cơ trung thực, Hội thảo đã thể hiện được khát vọng đổi mới lí luận văn học và mĩ học sao cho phù hợp với yêu cầu của thực tiễn lịch sử và nghệ thuật mới. Đây vừa là yêu cầu của cuộc sống, của nghệ thuật, vừa là yêu cầu của Đảng và nhân dân đối với công tác lí luận nhằm mở đường cho sự sáng tạo, chắp cánh cho những khát vọng bay cao và bay xa. Đây là một đòi hỏi mang tính qui luật.
Tôi rất chú ý theo dõi cuộc Hội thảo này. Nhiều lúc cũng thấy căng thẳng vì nhiều vấn đề lí luận cơ bản rất khó và khô khan. Nhưng, kết thúc Hội thảo tôi thấy rất mừng vì ít ra, chúng ta cũng đã nói lên được những hoài bão, những mong mỏi, khát vọng muốn làm được một điều gì đó cao hơn, lớn hơn những cái mà chúng ta đã làm được. Tôi hoan nghênh Viện Văn học và các nhà nghiên cứu lí luận đã tổ chức cuộc Hội thảo quan trọng này. Tôi mong rằng, từ nay, hàng năm ở các cơ quan như Viện Văn học, Hội Nhà văn hoặc Hội đồng Lí luận Văn học Nghệ thuật Trung ương phải có những cuộc thảo luận về các vấn đề lí luận văn học đang đặt ra.
Nói đến lí luận văn học phải bắt đầu từ thực tiễn nền văn học. Bởi vì lí luận là cốt tuỷ của văn chương. Không bắt đầu từ mảnh đất của thực tiễn văn học thì lí luận có khi chỉ còn là một mớ kiến thức nhập nội giống như hiện nay khi ta chưa có Nanô thì những lí thuyết về nó cũng chỉ là nhập nội.
Bây giờ, ta đã có đủ điều kiện để nói về một nền văn chương như là một mảnh đất màu mỡ, là nơi khơi nguồn cho một nền lí luận văn học. Chúng ta rất tự hào vì đất nước ta tuy chưa phải là một đất nước giàu có nhưng chúng ta đã sớm có một nền văn chương tiếng Việt giàu có, phong phú và ngày càng hoàn chỉnh từ tác giả, tác phẩm đến lí luận, phê bình và công chúng thưởng thức văn học.
Vừa qua, khi đọc một thống kê của các nước trong khu vực tôi thấy rất mừng là nướ ta có một khối lượng sách xuất bản hàng năm rất khá. Mặc dù, bình quân đầu người của chúng ta chỉ có 500 USD so với Singapo là 20.000 USD, nhưng mỗi năm ta đã xuất bản khoảng một vạn rưỡi đầu sách, còn họ thì c hỉ có 75 cuốn. Trong 75 cuốn đó, sách văn học chắc cũng chỉ khoảng chục cuốn. Họ phải nhập sách nước ngoài bằng tiếng Anh và tiếng Hoa để đọc. Trong khi đó, ở ta có gần 2.000 đầu sách văn chương ước tính mỗi năm gồm đủ các thể loại: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, lí luận phê bình v.v… Đó là một lượng sách văn chương khá lớn. Trên thế giới không hiếm những quốc gia giàu có về tài nguyên nhưng không thể sản sinh ra được một nền văn chương như vậy.
Tính đến nay, chúng ta đã có một nền văn chương độc lập, tự chủ 10 thế kỷ. Nền văn chương đó mang sứ mệnh và giá trị văn chương khai phóng. Đó là nền văn chương vì độc lập dân tộc, vì con người, vì những giá trị nhân văn cao cả. Đó là nền văn chương đạt tới giá trị Chân - Thiện - Mĩ.
Gắn với nền văn chương đó là một nền lí luận văn học ưu việt mang đến cho các nghệ sĩ sáng tạo và nhân dân ta một quan niệm văn chương đúng đắn. Lí luận văn học nào giúp cho người đọc khi tiếp xúc với các giá trị văn học đích thực của thế giới và nhân loại thấy yêu thích và cảm động thì đó là lí luận văn học tiến bộ và đúng đắn. Trái lại, lí luận làm biến dạng khiếu thẩm mĩ của con người, làm cho con người trở nên vô cảm trước các thành tựu nghệ thuật của thế giới thì đó là lí luận phản nhân văn, phản khoa học và phản nghệ thuật. Tôi là người được đào tạo ở nhà trường xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. Khi vào Nam chiến đấu, vốn là người yêu thích văn học, khi có dịp tiếp xúc với các tác phẩm văn học ở miền Nam lúc đó, mặc dù bị chi phối bởi những quan điêm chính trị rất khác nhau, nhưng tôi vẫn sẵn sàng dành thiện cảm cho những tác giả và tác phẩm có giá trị và tài năng văn chương đích thực. Trong khi đó, không phải tất cả những anh em trí thức miền Nam tỏ ra có khả năng cảm thụ được một cách đầy đủ các giá trị của văn học miền Bắc. Nói thế để thấy rằng lí luận văn học tiến bộ có thể giúp con người định hướng được trong thế giới văn chương rộng lớn. Chúng ta phải tin tưởng vào hệ thống lí luận văn học của chúng ta và không nên định kiến rằng lí luận là khô cứng, là thiên kiến, áp đặt.
Tôi cho rằng hệ thống lí luận của ta hiện nay được cài đặt ở 3 khu vực chính. Khu vực thứ nhất là trong các công trình tổng kết, nghiên cứu, các giáo trình của các nhà khoa học thuộc các Viện nghiên cứu, các trường đại học. Khu vực thứ hai là thực tiễn hoạt động sáng tạo của giới sáng tác và hoạt động thưởng thức của công chúng văn học. Chính thực tiễn này tác động tới lí luận và kích thích lí luận phát triển. Khu vực thứ ba là hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Tôi cho rằng ba khu vực lí luận này đều rất quan trọng. Nó làm cho đời sống lí luận của chúng ta trở nên phong phú, đa dạng. Vì vậy, khi đánh giá thành tựu của lí luận nên đánh giá một cách toàn diện, không nên chỉ thấy trong sách vở của các nhà nghiên cứu mà phải thấy cả trong thực tiễn sáng tác, trong thái độ của Đảng và Nhà nước đối với văn học nghệ thuật. Rõ ràng về mặt lí luận, chúng ta đã có những tiến bộ rất quan trọng. Lâu nay, ta chưa chú trọng tổng kết, ít hội thảo. Mỗi lần Hội thảo mà nói đến điều gì tốt đẹp thì cho rằng chúng ta đang giáo điều. Thực ra, không phải như vậy. Cần phải phân tích một cách khách quan và thẳng thắn để thấy rõ chúng ta đã làm được gì và chưa làm được gì.
Mặt yếu của lí luận văn học như các đồng chí đã trình bày, tôi rất tán thành. Đúng là lí luận văn học của ta còn nhiều bất cập và thiếu hụt. Do hệ thống lí luận văn học này được sản sinh trong môi trường của các nước xã hội chủ nghĩa trước đây nên nó phải tập trung cho sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội mà phần nào bỏ quên hoặc tránh đi những đặc trưng văn học, những vấn đề rộng lớn của văn chương và của con người. Giống như khi chúng ta từ một ngôi làng bước ra thế giới mới thấy bao nhiêu vấn đề khác lạ hơn, đa dạng phong phú hơn. Cần phải hấy một thực tế là đội ngũ nhà văn và độc giả của nền văn học ta có những hạn chế về học vấn. Thiếu học thức là thiếu lí luận cơ bản, cho nên không nâng tầm sáng tạo lên được. Nhiều nghị quyết của Đảng đã nhận định chúng ta chưa có những tác phẩm lớn xứng đáng với lịch sử dân tộc, tương xứng với yêu cầu thưởng thức của nhân dân. Tôi cho rằng, hiện tượng đó có gốc rễ từ lí luận.
Lần này, chúng ta đặt vấn đề làm sao vừa giữ vững và phát huy những thành tựu đã đạt, vừa tiếp thu những tinh hoa của lí luận văn học thế giới. Đổi mới không phải là bỏ đi tất cả. Phải biết giữ lại những giá trị tốt đpẹ, bổ sung và hoàn thiện hệ thống lí luận văn học trong điều kiện lịch sử mới và thực tiễn nghệ thuật mới.
Nhân đây, tôi xin gợi ý mấy vấn đề cần trao đổi:
- Trước hết là về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức. Lâu nay, trong mối quan hệ này, chúng ta chỉ chú trọng về mặt nội dung mà xem nhẹ yếu tố hình thức. Như vậy là chúng ta mới thấy mặt xã hội của vưan chương mà chưa thấy yếu tính của văn học là ngôn ngữ nghệ thuật. Năm 1981, khi tôi làm công tác văn nghệ ở Bình Trị Thiên, tôi có gặp anh Nguyễn Minh Châu ở Huế. Trong khi trò chuyện, tôi đã nói với anh rằng bây giờ đã đến lúc cần phải đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật. Trong hội hoạ, người ta đã thay đổi nhiều lắm rồi. Họ không còn vẽ như trước nữa. Nhà văn Nguyễn Minh Châu rất tán thành, mặc dù lúc đó chưa biết sẽ phải thay đổi như thế nào. Mấy năm sau, tôi rất mừng khi nhận thấy những dấu hiệu đổi mới về ngôn ngữ nghệ thuật ở sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp. Có người nói anh Thiệp đã viết những điều trước đây chưa ai viết. Tôi thấy điều ấy không quan trọng lắm. Về mặt nội dung, có những điều anh Thiệp sai. Nhưng về mặt đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật thì anh Thiệp là người mở đường. Đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật là một vấn đề vô cùng quan trọng và cần thiết. Không đơn giản là nội dung quyết định hình thức như lâu nay ta vẫn thường nói. ở vào những thời điểm mang tính chuyển đổi thì hình thức nhiều khi lại mang tính cách mạng của nó. Chúng ta cần đổi mới thực sự, nếu không chúng ta sẽ dừng lại. Theo cảm nhận củ cá nhân tôi, ngôn ngữ sân khấu 40 năm qua không thay đổi. Khán giả sân khấu đang chạy theo những tiểu phẩm hài có lẽ cũng vì sự nhàm chán, cũ kĩ của ngôn ngữ sân khấu.
- Điểm thứ hai cần tiếp tục làm rõ là mối quan hệ giữa chủ quan của nghệ sĩ với thực tại khách quan. Lâu nay, ta chưa xử lí tốt mối quan hệ này. Lí luận văn học hiện nay đặc biệt coi trọng chủ thể sáng tạo. Người nghệ sĩ có tư chất và thẩm quyền của họ, không nên buộc họ phải lệ thuộc quá nhiều vào thực tại.
- Vấn đề thứ ba cần tiếp tục nghiên cứu là lí thuyết tiếp nhận. Cần phải xem công chúng văn học như một khâu quan trọng của quá trình nghệ thuật. Thiếu sự soi sáng của lí thuyết tiếp nhận thì không chỉ người thưởng thức mà cả người sáng tác cũng khó lòng thâm nhập được vào thế giới nghệ thuật văn chương.
- Cuối cùng là mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị. Cặp phạm trù này đòi hỏi phải được nghiên cứu, xem xét kỹ với tư duy biện chứng. Cần tránh khuynh hướng cực đoan khi xem văn học chỉ như một sáng tạo nghệ thuật thuần tuý và văn học như một vũ khí chính trị.
Trong báo cáo đề dẫn của đồng chí Viện trưởng có nêu lên phương hướng đổi mới và phát triển lí luận văn học gồm 7 điểm. Tôi hết sức tán thành và xin lưu ý thêm một số điểm sau đây:
Lí luận văn học phải xuất phát từ thực tiễn văn chương để trở lại với văn chương. Như vậy, lí luận mới có ý nghĩa và sức mạnh. Nếu chúng ta chỉ nghiên cứu thuần tuý lí thuyết hoặc tiếp nhận các lí thuyết từ bê ngoài vào mà không xuất phát từ thực tiễn văn học của chúng ta để xây dựng hệ thống lí luận thì chúng ta không phát triển được. Tôi rất mong các đồng chí nghiên cứu kĩ thực tiễn sáng tạo của dân tộc ta để có căn cứ phát triển lí luận văn học đáp ứng yêu cầu của thực tiễn sáng tác và học tập.
Về phía Đảng, tôi xin khẳng định là Đảng hết sức ủng hộ và mong muốn lí luận văn học được đổi mới, phát triển. Chúng ta đã bị trì trệ nhiều năm do phương pháp lãnh đạo không phù hợp. Đảng chủ trương không can thiệp thô bạo vào những tranh luận học thuật nhằm kích thích những ý tưởng tìm tòi của các nhà nghiên cứu. Tất nhiên, đó là những tìm tòi với động cơ trung thực, xây dựng.
Chúng ta đang đứng trước cơ hội mới. Kết luận của Hội nghị Trung ương 10 mới đây có 4 vấn đề quan trọng, cần thiết cho sự phát triển văn hoá và văn học nghệ thuật.
Thứ nhất: Xác định văn hoá là một bộ phận hữu cơ tạo ra sự gắn kết đồng bộ giữa kinh tế, chính trị và văn hoá.
Thứ hai: Tăng cường vai trò của văn hoá Đảng và văn hoá trong Đảng. Đây là một nội dung rất mới sẽ được trao đổi thảo luận kĩ trong thời gian tới.
Thứ ba: Tăng đầu tư cho văn hoá và văn học nghệ thuật lên 1,8% vào năm 2010. Chủ trương đầu tư này sẽ tạo ra những tiền đề mới cho sự phát triển.
Thứ tư: Tập trung xây dựng những giá trị mới đi đôi với việc bảo tồn và phát huy tinh hoa văn hoá dân tộc nhằm bắt kịp với sự phát triển của thời đại.
Những nhận thức như vậy có ý nghĩa rất quan trọng trong việc xây dựng phát triển nền văn hoá, văn học đáp ứng yêu cầu của thời kì mới.
Hôm nay, tôi đến dự Hội thảo và phát biểu ý kiến với tinh thần chia sẻ và ý thức trách nhiệm chung trước yêu cầu đổi mới và phát triển lí luận văn học. Hi vọng trong thời gian tới, chúng ta sẽ có những công trình mới, những kiến giải mới để thúc đẩy lí luận văn học, thúc đẩy văn chương nước nhà phát triển lành mạnh và đúng hướng.
(Báo Văn nghệ)
Nguyễn Khoa Điềm
(Uỷ viên Bộ Chính trị, Bí thư Trung ương Đảng, Trưởng Ban Tư tưởng - Văn hoá Trung ương, Chủ tịch Hội đồng Lí luận Văn học Nghệ thuật Trung ương- Bài phát biểu đọc tại Hội thảo khoa học: Lí luận văn học trước yêu cầu đổi mới và phát triển do Viện Văn học tổ chức ngày 25-11-2004 tại Hà Nội)
Trước hết, tôi hết sức ủng hộ và hoan nghênh Viện Văn học đã tổ chức cuộc Hội thảo khoa học này. Vấn đề đổi mới và phát triển lí luận vưan học là một vấn đề lớn đang đặt ra. Từ nhiều năm nay, chúng ta đã nhận định về sự chậm trễ của lí luận so với thực tiễn sáng tác nhưng cũng vẫn chỉ là những nhận định chung chung mà chưa làm được bao nhiêu.
Hôm nay, tại Hội thảo này, nhiều tham luận khoa học lại một lần nữa chỉ ra sự bất cập, sự không theo kịp của lí luận văn học so với thực tiễn sáng tác. Và ngược lại, nền văn học của chúng ta chưa có những tác phẩm như mong đợi, có lẽ cái gốc cũng một phần là do sự thiếu hụt về mặt lí luận ở ngay trong lĩnh vực sáng tác. Đây là một đại vấn đề cần phải được cắt nghĩa, lí giải.
Đến dự cuộc Hội thảo này, tôi muốn chia sẻ với Viện Văn học và giới nghiên cứu lí luận những khó khăn đặt ra trong đời sống lí luận văn học hiện nay. Theo tôi được biết, đã lâu chúng ta mới có một cuộc Hội thảo về lí luận văn học. Trong khi đó, ở các lĩnh vực khác như kinh tế, luật pháp v.v… liên tục có các Hội thảo trên qui mô lớn với sự tham gia của nhiều học giả nước ngoài. Điều đó cũng phần nào nói lên sự chậm trễ, sự khép kín của công tác nghiên cứu lí luận văn học trong thời gian qua. Sắp tới, chúng ta cần phải tổ chức những cuộc Hội thảo ở qui mô lớn hơn, tăng cường giao lưu và hợp tác quốc tế trong lĩnh vực này. Công việc dù rất khó khăn, nhưng tôi nghĩ vẫn có nhiều triển vọng thúc đẩy công tác lí luận văn học lên một trình độ mới.
Mấy năm gần đây, trong đời sống kinh tế, xã hội của đất nước nói chung, đời sống văn học nghệ thuật nói riêng có nhiều đổi mới. Tư duy lí luận chung có những chuyển biến mạnh mẽ. Điều đó, buộc những người làm công tác lí luận văn học dù muốn hay không cũng phải nỗ lực vươn lên, tích luỹ kinh nghiệm, tổng kết và đề xuất những luận điểm lí luận mới mang tính khoa học và nhân văn.
Tôi tán thành tinh thần làm việc nghiêm túc của giới nghiên cứu tại cuộc Hội thảo này. Trên tinh thần thẳng thắn, xây dựng và động cơ trung thực, Hội thảo đã thể hiện được khát vọng đổi mới lí luận văn học và mĩ học sao cho phù hợp với yêu cầu của thực tiễn lịch sử và nghệ thuật mới. Đây vừa là yêu cầu của cuộc sống, của nghệ thuật, vừa là yêu cầu của Đảng và nhân dân đối với công tác lí luận nhằm mở đường cho sự sáng tạo, chắp cánh cho những khát vọng bay cao và bay xa. Đây là một đòi hỏi mang tính qui luật.
Tôi rất chú ý theo dõi cuộc Hội thảo này. Nhiều lúc cũng thấy căng thẳng vì nhiều vấn đề lí luận cơ bản rất khó và khô khan. Nhưng, kết thúc Hội thảo tôi thấy rất mừng vì ít ra, chúng ta cũng đã nói lên được những hoài bão, những mong mỏi, khát vọng muốn làm được một điều gì đó cao hơn, lớn hơn những cái mà chúng ta đã làm được. Tôi hoan nghênh Viện Văn học và các nhà nghiên cứu lí luận đã tổ chức cuộc Hội thảo quan trọng này. Tôi mong rằng, từ nay, hàng năm ở các cơ quan như Viện Văn học, Hội Nhà văn hoặc Hội đồng Lí luận Văn học Nghệ thuật Trung ương phải có những cuộc thảo luận về các vấn đề lí luận văn học đang đặt ra.
Nói đến lí luận văn học phải bắt đầu từ thực tiễn nền văn học. Bởi vì lí luận là cốt tuỷ của văn chương. Không bắt đầu từ mảnh đất của thực tiễn văn học thì lí luận có khi chỉ còn là một mớ kiến thức nhập nội giống như hiện nay khi ta chưa có Nanô thì những lí thuyết về nó cũng chỉ là nhập nội.
Bây giờ, ta đã có đủ điều kiện để nói về một nền văn chương như là một mảnh đất màu mỡ, là nơi khơi nguồn cho một nền lí luận văn học. Chúng ta rất tự hào vì đất nước ta tuy chưa phải là một đất nước giàu có nhưng chúng ta đã sớm có một nền văn chương tiếng Việt giàu có, phong phú và ngày càng hoàn chỉnh từ tác giả, tác phẩm đến lí luận, phê bình và công chúng thưởng thức văn học.
Vừa qua, khi đọc một thống kê của các nước trong khu vực tôi thấy rất mừng là nướ ta có một khối lượng sách xuất bản hàng năm rất khá. Mặc dù, bình quân đầu người của chúng ta chỉ có 500 USD so với Singapo là 20.000 USD, nhưng mỗi năm ta đã xuất bản khoảng một vạn rưỡi đầu sách, còn họ thì c hỉ có 75 cuốn. Trong 75 cuốn đó, sách văn học chắc cũng chỉ khoảng chục cuốn. Họ phải nhập sách nước ngoài bằng tiếng Anh và tiếng Hoa để đọc. Trong khi đó, ở ta có gần 2.000 đầu sách văn chương ước tính mỗi năm gồm đủ các thể loại: thơ, tiểu thuyết, truyện ngắn, lí luận phê bình v.v… Đó là một lượng sách văn chương khá lớn. Trên thế giới không hiếm những quốc gia giàu có về tài nguyên nhưng không thể sản sinh ra được một nền văn chương như vậy.
Tính đến nay, chúng ta đã có một nền văn chương độc lập, tự chủ 10 thế kỷ. Nền văn chương đó mang sứ mệnh và giá trị văn chương khai phóng. Đó là nền văn chương vì độc lập dân tộc, vì con người, vì những giá trị nhân văn cao cả. Đó là nền văn chương đạt tới giá trị Chân - Thiện - Mĩ.
Gắn với nền văn chương đó là một nền lí luận văn học ưu việt mang đến cho các nghệ sĩ sáng tạo và nhân dân ta một quan niệm văn chương đúng đắn. Lí luận văn học nào giúp cho người đọc khi tiếp xúc với các giá trị văn học đích thực của thế giới và nhân loại thấy yêu thích và cảm động thì đó là lí luận văn học tiến bộ và đúng đắn. Trái lại, lí luận làm biến dạng khiếu thẩm mĩ của con người, làm cho con người trở nên vô cảm trước các thành tựu nghệ thuật của thế giới thì đó là lí luận phản nhân văn, phản khoa học và phản nghệ thuật. Tôi là người được đào tạo ở nhà trường xã hội chủ nghĩa ở miền Bắc. Khi vào Nam chiến đấu, vốn là người yêu thích văn học, khi có dịp tiếp xúc với các tác phẩm văn học ở miền Nam lúc đó, mặc dù bị chi phối bởi những quan điêm chính trị rất khác nhau, nhưng tôi vẫn sẵn sàng dành thiện cảm cho những tác giả và tác phẩm có giá trị và tài năng văn chương đích thực. Trong khi đó, không phải tất cả những anh em trí thức miền Nam tỏ ra có khả năng cảm thụ được một cách đầy đủ các giá trị của văn học miền Bắc. Nói thế để thấy rằng lí luận văn học tiến bộ có thể giúp con người định hướng được trong thế giới văn chương rộng lớn. Chúng ta phải tin tưởng vào hệ thống lí luận văn học của chúng ta và không nên định kiến rằng lí luận là khô cứng, là thiên kiến, áp đặt.
Tôi cho rằng hệ thống lí luận của ta hiện nay được cài đặt ở 3 khu vực chính. Khu vực thứ nhất là trong các công trình tổng kết, nghiên cứu, các giáo trình của các nhà khoa học thuộc các Viện nghiên cứu, các trường đại học. Khu vực thứ hai là thực tiễn hoạt động sáng tạo của giới sáng tác và hoạt động thưởng thức của công chúng văn học. Chính thực tiễn này tác động tới lí luận và kích thích lí luận phát triển. Khu vực thứ ba là hệ thống quan điểm, đường lối, chính sách của Đảng và Nhà nước.
Tôi cho rằng ba khu vực lí luận này đều rất quan trọng. Nó làm cho đời sống lí luận của chúng ta trở nên phong phú, đa dạng. Vì vậy, khi đánh giá thành tựu của lí luận nên đánh giá một cách toàn diện, không nên chỉ thấy trong sách vở của các nhà nghiên cứu mà phải thấy cả trong thực tiễn sáng tác, trong thái độ của Đảng và Nhà nước đối với văn học nghệ thuật. Rõ ràng về mặt lí luận, chúng ta đã có những tiến bộ rất quan trọng. Lâu nay, ta chưa chú trọng tổng kết, ít hội thảo. Mỗi lần Hội thảo mà nói đến điều gì tốt đẹp thì cho rằng chúng ta đang giáo điều. Thực ra, không phải như vậy. Cần phải phân tích một cách khách quan và thẳng thắn để thấy rõ chúng ta đã làm được gì và chưa làm được gì.
Mặt yếu của lí luận văn học như các đồng chí đã trình bày, tôi rất tán thành. Đúng là lí luận văn học của ta còn nhiều bất cập và thiếu hụt. Do hệ thống lí luận văn học này được sản sinh trong môi trường của các nước xã hội chủ nghĩa trước đây nên nó phải tập trung cho sự thắng lợi của chủ nghĩa xã hội mà phần nào bỏ quên hoặc tránh đi những đặc trưng văn học, những vấn đề rộng lớn của văn chương và của con người. Giống như khi chúng ta từ một ngôi làng bước ra thế giới mới thấy bao nhiêu vấn đề khác lạ hơn, đa dạng phong phú hơn. Cần phải hấy một thực tế là đội ngũ nhà văn và độc giả của nền văn học ta có những hạn chế về học vấn. Thiếu học thức là thiếu lí luận cơ bản, cho nên không nâng tầm sáng tạo lên được. Nhiều nghị quyết của Đảng đã nhận định chúng ta chưa có những tác phẩm lớn xứng đáng với lịch sử dân tộc, tương xứng với yêu cầu thưởng thức của nhân dân. Tôi cho rằng, hiện tượng đó có gốc rễ từ lí luận.
Lần này, chúng ta đặt vấn đề làm sao vừa giữ vững và phát huy những thành tựu đã đạt, vừa tiếp thu những tinh hoa của lí luận văn học thế giới. Đổi mới không phải là bỏ đi tất cả. Phải biết giữ lại những giá trị tốt đpẹ, bổ sung và hoàn thiện hệ thống lí luận văn học trong điều kiện lịch sử mới và thực tiễn nghệ thuật mới.
Nhân đây, tôi xin gợi ý mấy vấn đề cần trao đổi:
- Trước hết là về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức. Lâu nay, trong mối quan hệ này, chúng ta chỉ chú trọng về mặt nội dung mà xem nhẹ yếu tố hình thức. Như vậy là chúng ta mới thấy mặt xã hội của vưan chương mà chưa thấy yếu tính của văn học là ngôn ngữ nghệ thuật. Năm 1981, khi tôi làm công tác văn nghệ ở Bình Trị Thiên, tôi có gặp anh Nguyễn Minh Châu ở Huế. Trong khi trò chuyện, tôi đã nói với anh rằng bây giờ đã đến lúc cần phải đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật. Trong hội hoạ, người ta đã thay đổi nhiều lắm rồi. Họ không còn vẽ như trước nữa. Nhà văn Nguyễn Minh Châu rất tán thành, mặc dù lúc đó chưa biết sẽ phải thay đổi như thế nào. Mấy năm sau, tôi rất mừng khi nhận thấy những dấu hiệu đổi mới về ngôn ngữ nghệ thuật ở sáng tác của Nguyễn Huy Thiệp. Có người nói anh Thiệp đã viết những điều trước đây chưa ai viết. Tôi thấy điều ấy không quan trọng lắm. Về mặt nội dung, có những điều anh Thiệp sai. Nhưng về mặt đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật thì anh Thiệp là người mở đường. Đổi mới ngôn ngữ nghệ thuật là một vấn đề vô cùng quan trọng và cần thiết. Không đơn giản là nội dung quyết định hình thức như lâu nay ta vẫn thường nói. ở vào những thời điểm mang tính chuyển đổi thì hình thức nhiều khi lại mang tính cách mạng của nó. Chúng ta cần đổi mới thực sự, nếu không chúng ta sẽ dừng lại. Theo cảm nhận củ cá nhân tôi, ngôn ngữ sân khấu 40 năm qua không thay đổi. Khán giả sân khấu đang chạy theo những tiểu phẩm hài có lẽ cũng vì sự nhàm chán, cũ kĩ của ngôn ngữ sân khấu.
- Điểm thứ hai cần tiếp tục làm rõ là mối quan hệ giữa chủ quan của nghệ sĩ với thực tại khách quan. Lâu nay, ta chưa xử lí tốt mối quan hệ này. Lí luận văn học hiện nay đặc biệt coi trọng chủ thể sáng tạo. Người nghệ sĩ có tư chất và thẩm quyền của họ, không nên buộc họ phải lệ thuộc quá nhiều vào thực tại.
- Vấn đề thứ ba cần tiếp tục nghiên cứu là lí thuyết tiếp nhận. Cần phải xem công chúng văn học như một khâu quan trọng của quá trình nghệ thuật. Thiếu sự soi sáng của lí thuyết tiếp nhận thì không chỉ người thưởng thức mà cả người sáng tác cũng khó lòng thâm nhập được vào thế giới nghệ thuật văn chương.
- Cuối cùng là mối quan hệ giữa văn nghệ và chính trị. Cặp phạm trù này đòi hỏi phải được nghiên cứu, xem xét kỹ với tư duy biện chứng. Cần tránh khuynh hướng cực đoan khi xem văn học chỉ như một sáng tạo nghệ thuật thuần tuý và văn học như một vũ khí chính trị.
Trong báo cáo đề dẫn của đồng chí Viện trưởng có nêu lên phương hướng đổi mới và phát triển lí luận văn học gồm 7 điểm. Tôi hết sức tán thành và xin lưu ý thêm một số điểm sau đây:
Lí luận văn học phải xuất phát từ thực tiễn văn chương để trở lại với văn chương. Như vậy, lí luận mới có ý nghĩa và sức mạnh. Nếu chúng ta chỉ nghiên cứu thuần tuý lí thuyết hoặc tiếp nhận các lí thuyết từ bê ngoài vào mà không xuất phát từ thực tiễn văn học của chúng ta để xây dựng hệ thống lí luận thì chúng ta không phát triển được. Tôi rất mong các đồng chí nghiên cứu kĩ thực tiễn sáng tạo của dân tộc ta để có căn cứ phát triển lí luận văn học đáp ứng yêu cầu của thực tiễn sáng tác và học tập.
Về phía Đảng, tôi xin khẳng định là Đảng hết sức ủng hộ và mong muốn lí luận văn học được đổi mới, phát triển. Chúng ta đã bị trì trệ nhiều năm do phương pháp lãnh đạo không phù hợp. Đảng chủ trương không can thiệp thô bạo vào những tranh luận học thuật nhằm kích thích những ý tưởng tìm tòi của các nhà nghiên cứu. Tất nhiên, đó là những tìm tòi với động cơ trung thực, xây dựng.
Chúng ta đang đứng trước cơ hội mới. Kết luận của Hội nghị Trung ương 10 mới đây có 4 vấn đề quan trọng, cần thiết cho sự phát triển văn hoá và văn học nghệ thuật.
Thứ nhất: Xác định văn hoá là một bộ phận hữu cơ tạo ra sự gắn kết đồng bộ giữa kinh tế, chính trị và văn hoá.
Thứ hai: Tăng cường vai trò của văn hoá Đảng và văn hoá trong Đảng. Đây là một nội dung rất mới sẽ được trao đổi thảo luận kĩ trong thời gian tới.
Thứ ba: Tăng đầu tư cho văn hoá và văn học nghệ thuật lên 1,8% vào năm 2010. Chủ trương đầu tư này sẽ tạo ra những tiền đề mới cho sự phát triển.
Thứ tư: Tập trung xây dựng những giá trị mới đi đôi với việc bảo tồn và phát huy tinh hoa văn hoá dân tộc nhằm bắt kịp với sự phát triển của thời đại.
Những nhận thức như vậy có ý nghĩa rất quan trọng trong việc xây dựng phát triển nền văn hoá, văn học đáp ứng yêu cầu của thời kì mới.
Hôm nay, tôi đến dự Hội thảo và phát biểu ý kiến với tinh thần chia sẻ và ý thức trách nhiệm chung trước yêu cầu đổi mới và phát triển lí luận văn học. Hi vọng trong thời gian tới, chúng ta sẽ có những công trình mới, những kiến giải mới để thúc đẩy lí luận văn học, thúc đẩy văn chương nước nhà phát triển lành mạnh và đúng hướng.
(Báo Văn nghệ)
Love mickey,