Một tối ông nhà báo dẫn chúng tôi tới nhà in, ở trong tầng dưới tối om, nơi người ta in báo; ông là bạn thân của một người thợ.
Máy in quay tròn, ngốn những tờ giấy vào và nhả những tờ giấy ra, dây cua-roa kêu vo vo. Có mùi nhựa thông và mùi mực ướt.
Ngửi cũng thấy thú như mùi phân ủ. Cũng thấy ấm như trong chuồng bò. Những người thợ vận sơ-mi trần, đội mũ gấp bằng giấy. Có những hiệu lệnh chỉ huy như trên một con tầu gặp nạn. Người thợ đặt giấy, như một chú thủy thủ, nhìn người thợ cả, trông coi như một viên thuyền trưởng.
Một máy in bị gẫy. - Ô này! - Ô!
Người ta hãm máy lại và, năm phút sau, con vật bằng gỗ và bằng sắt lại thở phì phò.
Tôi đã tìm thấy cái nghề thích hợp với tôi..
Tôi cũng sẽ có áo thợ xanh và chiếc mũ bằng giấy xám, tôi sẽ ấn tay lên trên chiếc bánh xe ấy cho quay mạnh những chiếc trục ấy, tôi sẽ thở hít hương vị ấy, - thật là say sưa, đúng! như rượu vang mạnh.
Thợ sắp chữ chăng! Không. - Thợ in, tốt lắm! Một nghề thật là đẹp, được nghe thấy máy hoạt động và rền rĩ, và tới một lúc mọi người đều xúc động như trong một trận đánh.
Phải khỏe, - cử động phải khoáng đạt. Có sắt, có tiếng động, tôi thích thế. Người ta kiếm sống, và được đọc báo trước mọi người.
Tôi không nói với ai chuyện đó; tôi giữ kín ý định của tôi! Tôi cảm thấy im lặng là một sức mạnh, khi điều mình muốn là điều những người khác không muốn. Tôi sẽ không nói gì hết, nhưng tôi vui sướng làm sao!
Có một chút kiêu hãnh độc ác trong niềm vui đó.
Tôi nghĩ là tôi hơn hẳn những thằng bạn đang sống một cuộc đời lang thang! - khỏi phải nói - vì chúng không có công việc chắc chắn; còn như tôi muốn sao thì sao, tôi kiếm được mỗi ngày năm phơrăng, mà chỉ phải mỏi có hai cánh tay thôi.
Tôi sẽ không phụ thuộc vào ai cả, và ban đêm tôi sẽ đọc sách, ngày chủ nhật tôi sẽ viết. - tôi sẽ tham gia một hội kín, nếu tôi muốn. - Tôi muốn ăn thì đi ăn, và tôi còn có thể tặng một cái gì cho tù chính trị hoặc mua vũ khí...
Sống trong lao động chết trong chiến đấu!
“Jắc, mẹ nhận được thư của thầy con, thầy con quyết định mẹ con mình sẽ trở về Năngtơ để con chuẩn bị thi tú tài ở bên cạnh thầy con.”
Tôi không còn nghĩ tới chuyện đó nữa. Tôi đã chìm ngập vào trong cách mạng đến tận cổ, và bây giờ tôi yêu Pari. Cái nhà in ấy!... Hơn nữa chúng tôi đã tới ăn cơm thường tại những quán nhỏ bán thức ăn nhẹ, nơi lui tới của những người thợ đã từng có chân trong các hội Mùa, và đã dính dáng vào các vụ nổi loạn.
Áo thợ và áo rơđanhgốt cùng ngồi một bàn, và mọi người chạm cốc.
Ngày chủ nhật, chúng tôi tới những quán ca nhạc, quán Gảy đàn thất huyền hoặc quán Đàn tỳ bà, tôi không còn nhớ rõ nữa.
Tôi hơi thấy chán khi người ta hát những bài khôi hài; nhưng thình lình có người nói: “Fextô đấy, Gilơ đấy.” Và tôi như nghe thấy ở xa xa có tiếng trống cộng hòa trầm đục, rồi tiếng trống rõ lên, Gilơ cất tiếng hát, và bản nhạc đó như nhằm vào trái tim tôi.
Tuy nhiên tôi không biết có phải là so với những bài hát nói về những người đi chiến đấu và hy sinh, tôi thích những bài hát của người đập lúa hoặc người thợ rèn hơn, do một người thợ máy, nom hiền lành như cừu non nhưng khỏe như bò mộng, hát lên oang oang. Người đó nói về cái chất thơ của xưởng thợ, - tiếng ầm ầm và lửa hồng, - người đó nói về người nội trợ bảo chồng: “Anh hãy gắng lên, - hãy cố làm việc, - ấy là vì con chúng ta. “
Tới một lúc, người ca sĩ hạ thấp giọng xuống. “Đóng cửa sổ lại “, có ai nói. Và mọi người chào ở điệp khúc:
Lá cờ mà nhân dân đã phất ở Xanh-Mery!
Có tinh thần nổi loạn trong những vần thơ. - Ít ra thì cũng là tôi gán vào, chính tôi, kẻ hôm qua đã mở cuốn Sử mười năm, tôi không còn ở Thời kỳ năm 93 nữa. Tôi đang ở thời kỳ Lyông, với lá cờ đen. Những người thợ dệt nổi giận, và họ thét lên: Bánh mỳ hay là đạn!
“Jắc, đến thứ hai mẹ con mình sẽ về Năngtơ.”
Một nhát dao đâm cũng không làm tôi đau đớn hơn.
Một tháng trước đây, tôi sẽ vui lòng ra đi, và có thể khi ra khỏi cửa ô tôi còn khạc nhổ lên Pari nữa là khác, vì tôi đã bị ngạt thở trong thành phố đó không biết chừng nào, tôi đã thất vọng không biết chừng nào khi trông thấy bạn bè và thầy giáo.
Nhưng từ một tháng nay, đã có nước mắt của mẹ tôi, và sau ngày xảy ra chuyện đó, là tự do hoàn toàn; thỉnh thoảng tôi lại được bốn hào, để chén một chút thịt lợn với các bạn thân, và ngày chủ nhật, ăn thịt bò hầm ở quán Ramponnô.
Tôi đã hòa mình vào đám đông, tôi đã nghe thấy họ cười nói bằng thứ tiếng Pháp bồi nhưng cười thẳng thắn. Tôi đã nghe nói về nhân dân và công nhân, người ta nói Libéctê chứ không nói Libéctax.
Quanh tôi bao giờ cũng là chuyện nghèo khổ; thầy tôi đã bị sỉ nhục vì nghèo, tôi cũng đã bị như thế, và giờ đây thay vào những diễn từ của Catông, của Xixêrông, thay vào những người tên toàn những ô, ônix, ux, i, ôrom, tôi thấy người ta tụ tập trên quảng trường để bàn cãi về sự cùng khổ và đòi có công ăn việc làm hoặc là chết.
“Này! Jăng-Mari, ở nhà không có bánh mì thì chẳng thà quên phắt đi vị bánh mì đi, có hơn không?”
Quay về Năngtơ ư?
Tôi sẽ nói chuyện về nền Cộng hòa và chuyện nổi loạn với ai?
Xưa nay có nổi loạn ở Năngtơ đâu? Ở Lyông thì lại khác!
Ồ! nếu tôi đã không hứa với mẹ tôi! - nếu mẹ tôi đã không khóc!
Nếu mẹ tôi đã không khóc, tôi sẽ nói: “Con không muốn về”. Ông nhà báo thanh bạch sẽ đưa tôi vào làm chân chạy giấy, làm lao công, trong một tòa báo. Vừa hay (thật là may!), có một chỗ làm trong tòa báo Quốc gia; người ta trả ba mươi phơrăng một tháng để giữ nguyên-cảo, để đọc cho người chữa bản in. Tôi sẽ sống với ba mươi phơrăng đó. Công việc xong xuôi, tôi sẽ xuống nhà in để ngửi mùi giấy mực, và nhờ anh em thợ truyền nghề cho tôi.
Hay tôi cứ nói chuyện ấy với mẹ tôi?
Tôi nói với mẹ tôi về chuyện đó.
“Nhưng con đã nói với mẹ...
- Vâng, đúng vậy.”
Tôi tới từ biệt ông nhà báo và Matútxanh.
Ông nhà báo an ủi tôi.
“Rồi anh sẽ trở lại đây, anh bạn thân mến ạ.
- Ít nhất ông cũng viết thư cho tôi nhé!
- Được rồi. Ngay cả trường hợp, ông vừa nói vừa mỉm cười, gọi anh đi tấn công điện Êlydê.
Nhất là trong trường hợp đó, công dân ạ!”
