PAVEL Pavlovitch đang ngồi chững chạc trên ghế, chiếc ghế ông đã ngồi tối qua. ông đang hút thuốc và vừa rót đến ly thứ tư và cũng là ly chót của chai sâm-banh. Một bình trà và một cốc trà đã cạn hết nửa đặt trên bàn, cạnh ông ta. Bộ mặt đỏ nhừ của ông rạng rỡ niềm mãn nguyện.
Ông cũng bỏ cả áo ngoài và chỉ mặc có gi-lê.
— Xin anh thứ lỗi cho! Ông la lên khi vừa
thấy Veltchaninov và vội vã khoác áo vào. Tôi vừa cởi áo ra cho thoải mải trong chốc lát.
Veltchaninov bước lại gần với một vẻ dữ dằn:
— Anh không say túy lúy đó chứ? Có thể nói chuyện với anh được không?
Pavel Pavlovitch hơi bối rối.
— Vâng, có say nhưng mà không túy lúy đâu... Tôi uống để nhớ lại người quá cố, nhưng mà... không túy lúy đâu.
— Anh hiểu tôi muốn nói gì chứ?
— Vì lẽ đó mà tôi đến đây, đến để hiểu rõ anh.
— Vậy thì trước hết, tôi nói cho anh hiểu anh là một người đáng khinh! Veltchaninov la lớn với một giọng nghẹn tắt.
— Nếu anh bắt đầu như thế, anh sẽ kết thúc bằng lời gì? Pavel Pavlovitch phản đối yếu ớt và có vẻ kinh hãi lắm; nhưng Veltchaninov vẫn tiếp tục hét như không nghe thấy:
— Con gái anh sắp chết; nó ốm. Anh đã bỏ rơi nó? Có hay không?
— Có lẽ nào nó sắp chết?
— Nó ốm, ốm nặng, ốm thập tử nhất sinh!
— Có lẽ chỉ là vài cơn động kinh xoàng xỉnh...
— Anh đừng có nói nhảm. Nó đang lâm nguy. Anh phải đến đó, dù là chỉ để...
— Để cảm ơn họ đã tiếp rước cháu ! Tôi hiểu rõ lắm, anh Aléxéi Ivanovitch, ông bạn thân, ông bạn hoàn hảo của tôi! Đột nhiên, ông nắm lấy bàn tay của Veltchaninov trong đôi tay mình và nói với một giọng đầy thương cảm, nghẹn ngào như là ông cầu xin một sự tha thứ: ‘‘Anh đừng la lớn nữa, Aléxéi Ivanovitch, anh đừng la lớn nữa! Nếu tôi chết, nếu tôi chìm lỉm tức thì, say quắc, trong giòng Néva thì việc đó có gì là quan trọng đối với tình trạng hiện giờ đâu? Và về phần ông Pégoréltzev, chúng ta hãy còn dư dã thời giờ để thăm viếng kia mà...’’
Veltchaninov lấy lại bình tĩnh và tự kềm chế đôi chút.
— Anh say rồi, và tôi không hiểu anh muốn nói gì, ông xẵng giọng trả lời. Tôi luôn luôn sẵn sàng giải thích anh rõ; hơn nữa, tôi cũng lấy làm sung sướng kết thúc việc đó... Tôi lại còn... Nhưng trước hết, anh nên nhớ là tôi có biện pháp của riêng tôi: đêm nay, anh ngủ lại đây. Sáng mai, tôi sẽ dẫn anh đi. Tôi sẽ không rời anh nửa bước! Ông ta lại thét lớn, tôi sẽ trói cổ anh lại và mang anh đi !... Anh sẽ ngủ ngon trên chiếc đi-văng này chứ?— Và, vừa thở, ông chỉ cho ông kia chiếc đi - văng rộng rãi và chắc chắn, đối diện với chiếc đi-văng của ông, gần bức tường trước mặt.
— Nhưng sao vậy ! Tôi nằm đâu cũng được chứ...
— Không nằm đâu cả, trên chiếc đi-văng này nè. ‘‘Ra’’ (Drap= vải trải giường) , mền và gối đây. (Veltchaninov lấy từ trong tủ ra những thứ đó và ném vội cho Pavel Pavlovitch; ông này dang tay đón bắt với vẻ phục tùng). Trải giường chiếu ngay tức thì đi; làm liền đi !
Pavel Pavlovitch đứng sững giữa phòng trong giây lát, tay nặng chĩu mền gối; ông ta có vẻ ngần ngừ, nụ cười của kẻ say kéo dài trên môi, nhưng khi Veltchaninov nhắc lại lệnh trên với một giọng giận dữ, ông ‘‘ba chân bốn cẳng’’ thi hành ngay; ông đẩy chiếc bàn, và, thở hổn hên, trải và vuốt cho phẳng tấm ‘‘ra’’. Veltchaninov đến gần để đỡ tay ; sự phục tùng và sự sợ hãi của người bạn làm ông bằng lòng phần nào.
— Anh cạn cốc rồi đi ngủ đi, ông lại nói với giọng chỉ huy ; ông cảm thấy không thể nào nói khác hơn được. Chính anh sai người đi mua rượu đó hả?
— Phải, chính tôi... rượu... Aléxéi Ivanovitch ạ, tôi biết rõ là anh sẽ không bao giờ mua cả.
— Anh biết được vậy là tốt đấy. Nhưng anh còn cần phải biết thêm những điều khác nữa. Tôi báo cho anh rõ thêm một lần nữa là tôi đã lo tính xong mọi việc. Tôi sẽ không chấp nhận những trò hề của anh nữa đâu ! Tôi sẽ không khứng chịu những cái hôn nồng nặc của anh nữa đâu !
— Aléxéi Ivanovitch à, chính tôi, tôi tự biết là chuyện đó chỉ có thể xảy ra một lần, và chỉ một lần mà thôi. Pavel Pavlovitch cười một cách ranh mãnh.
Khi nghe xong câu trả lời, đang dạo quanh, Veltchaninov dừng phắc lại trước mặt Pavel Pavlovitch và nói với một giọng gần như trịnh trọng :
— Pavel Pavlovitch, anh hãy nói thật đi! Tôi xin xác nhận một lần nữa anh là một người thông minh, nhưng tôi cũng đóan chắc với anh là anh đã lầm rồi đó ! Anh hãy nói thật đi, hãy hành động thẳng thắn đi, và tôi xin hứa danh dự với anh là tôi sẽ trả lời tất cả những câu nào anh thắc mắc.
Pavel Pavlovitch lại cười, cái nụ cười tinh quái khiến Veltcbaninov nổi sùng.
— Khoan đã, lại một lần nữa ông nầy la lớn, anh đừng có đóng kịch nữa; tôi biết anh rõ quá mà. Tôi nhắc lại: tôi sẵn sàng trả lời tất cả những câu hỏi của anh, tôi hứa chắc với anh như thế và tôi cũng sẵn sàng làm anh toại ý, ngay cả trong những câu khó mà toại ý nổi. Tôi mong muốn, hừ! mong biết mấy là làm sao cho anh hiểu được tôi.
— Vì anh tốt đến thế, Pavel Palovitch vừa nói vừa e dè xích lại gần, nên tôi xin thưa với anh là tôi rất chú ý những gì liên quan đến cái kẻ hung tợn mà anh kể trong câu chuyện hôm qua.
Veltchaninov phác một cử chỉ cáu kỉnh và lại bước nhanh hơn lúc nãy.
— Đừng, anh Aléxéi Ivanovitch, anh đừng có nóng, tôi rất quan tâm đến vấn đề đó và chủ-ý tôi đến đây cũng chỉ để kiểm chứng. Giọng tôi hơi lè nhè, mong anh thứ lỗi cho... Chính tôi, tôi có đọc một cái gì đó trên một tạp chí, một bài bình luận về ‘‘kẻ hung tợn’’ và về ‘‘người hiền’’ , sáng nay tôi mới nhớ lại... nhưng tôi lại quên mất bài đó nói chuyện gì, và thật ra ngay lúc đọc, tôi cũng không hiểu bài đó viết gì nữa. Và bây giờ tôi muốn biết rõ một chuyện: theo anh, anh bạn quá cố Stépane Mikhailovitch Bagaoutov thuộc về thứ nào : ‘‘dữ’’ hay ‘‘hiền’’?
Veltchaninov vẫn im lặng và tiếp tục bước.
— Kẻ hung tợn, ông la lớn trong một cơn giận khó nén và chợt ngừng lại, là cái người có lẽ vừa bỏ thuốc độc vào cốc sâm-banh của Bagaoutov vừa uống cùng hắn ta một ly để ‘‘mừng buổi trùng phùng vui vẻ’’ như hôm qua anh đã uống với tôi vậy, nhưng cái người đó sẽ không đi đưa đám bạn như anh đã làm, anh, người mà tôi không biết lý do bí mật và hèn hạ nào thúc đẩy, đã trở thành một thằng hề để chỉ thỏa ý thích của mình mà thôi.
— Đúng, cái người đó sẽ không đưa đám bạn đến nghĩa trang, Pavel Pavlovitch công nhận, nhưng anh đã đối xử với tôi một cách...
Nhưng Veltchaninov, không nén nổi giận nữa, tiếp tục hét lớn và không nghe hẳn ta.
— Kẻ hung tợn cũng không phải là người bịa đặt ra những chuyện bố láo, những chuyện có Trời mới biết nổi; cũng không phải là người ghim trong lòng chuyện ân oán, gặm nhấm nỗi nhục nhã, nhỏ những giọt nước mắt cá sấu, làm trò khỉ, làm trò hề, ôm đại mọi người, và, cuối cùng nhận thấy mình đã mất quá nhiều thời giờ để làm những chuyện dại dột... Có thật là anh đã định tự treo cổ? Có thật thế không?
— Khi tôi say, có thể như thế lắm; một ý nghĩ đã chợt đến với tôi... Tôi không còn nhớ nữa. Nhưng mà pha thuốc độc, Aléxéi Ivanovitch ạ, chuyện đó không hợp với chúng tôi, cho riêng phần chúng tôi, tôi là một công chức rất gương mẫu và hơn nữa, tôi có một gia sản đáng kể; ngoài ra có thể tôi còn muốn tục huyền nữa kia mà.
— Vả lại còn những năm khổ sai nữa chứ.
— Vâng, đúng thế, cái điều khó chịu đó. cũng có thể xảy đến dù rằng bây giờ các ông tòa thường nhận thấy có những trường hợp giảm khinh. Vả lại, Aléxéi Ivanovitch ạ, tôi muốn kể anh nghe một câu chuyện khá thú vị; tôi vừa nhớ lại lúc nãy khi còn ở trên xe. Anh vừa mới nói: ‘‘ôm đại mọi người...’’ ; có lẽ anh còn nhớ Sémione Pétrovitch Livtzov? Ông ta đến ở T... lúc anh còn ở đó. Em của ông ta được xem như là một thanh niên hào hoa của giới thượng lưu Pétersbourg, lúc đó là tùy viên của Vị Thống Đốc ở V..., và có những đức tính rất ư ưu tú. Một tối kia, trước mặt các bà mà trong số đó có người ông yêu, một cuộc cãi vã đã xảy ra giữa ông ta với Đại Tá Goloubenko; ông xem đó là một chuyện nhục nhã, nhưng ông nuốt hận và làm thinh. Sau đó ít lâu, Goloubenko lại phổng mất người đẹp của ông và hỏi cưới cô nàng. Vậy mà, anh thử tưởng tượng xem, cái anh chàng Livtzov đó lại trở nên bạn thân của Goloubenko; không những anh ta làm lành với ông Đại Tá nọ mà còn nài nỉ để được làm phù rễ và nâng vòng cua – ron (couronne) trên đầu ông ấy trong suốt buổi lễ. Khi lễ xong, ông phù rễ này đến gần Goloubenko để chúc và hôn mừng; và rồi thì, lễ phục thẳng nếp, tóc tai mượt mà, trước mặt Ngài Thống Đốc và cả giới thượng lưu tại tỉnh, Livtzov giáng một dao sấm sét vào ngay bụng Goloubenko, và ông này ngã gục! Bị chính người phù rễ ! Thật là nhục nhã ! Nhưng không phải chỉ có thế thôi! Cái điều tệ hại hơn là vừa khi đâm xong nhát dao đó, Livtzov nhào tới mọi người đang vây quanh và la: ‘‘Tôi đã làm gì vậy! Tôi đã làm gì vậy! Hắn ta khóc lóc, run rẩy và ôm đại mọi người, cả những bà nữa... ‘‘Tôi đã làm gì vậy! Tôi đã vừa làm gì vậy!’’ Hi hi... Thật là buồn cười đến chết được. Chỉ có Goloubenko là đáng thương mà thôi; tuy rằng sau đó ông ta cũng được bình phục.
— Tôi không hiểu vì sao anh lại kể cho tôi nghe câu chuyện đó, Veltchaninov xẵng giọng, mày cau lại.
— Nhưng mà chính vi nhát dao đó, Pavel Pavlovitch vừa trả lời vừa cười lặng lẽ. Rõ ràng đó không phải là một kẻ hung tợn mà chỉ là một tên hèn hạ, khốn kiếp, vì sự sợ hãi đã làm cho gã ta quên mất cả phẩm cách, và gã đã ôm đại các bà trước mặt Ngài Thống Đốc; dù rằng gã đã đạt mục đích, đã cắm sâu mũi dao vào bụng tình địch! Độc nhất vì chuyện đó mà tôi để ý đến...
— Thôi, anh cút đi! đột nhiên Veltchaninov hét lên, giọng đổi khác như có chuyện gì tan nát trong lòng ông. Anh hãy xéo đi, xéo đi với tâm lý rẻ tiền, nhơ nhuốc, với mớ ý tưởng hiểm độc của anh ! Anh tưởng là anh làm cho tôi sợ à !... anh chỉ đủ sức hành hạ một đứa con nít mà thôi !... Hèn, đồ hèn, đồ hèn, ông vừa hổn hển, vừa hét tướng lên, hoàn toàn không kềm chế nổi mình.
Pavel Pavlovitch giật thót người; cơn say vụt biến, đôi môi ông run run...
— Aléxéi Ivanovitch, chính anh vừa gọi tôi là ‘‘đồ hèn’’! Anh, anh gọi tôi là ‘‘đồ hèn’’, tôi?
Nhưng Veltchaninov đã trấn tỉnh :
— Tôi sẵn sàng xin lỗi anh, ông ta trả lời sau giây lát im lặng, vẻ buồn rầu và ủ ê, nhưng với điều kiện là chính anh, anh phải cư xử một cách thẳng thắng hơn.
— Còn tôi, Aléxéi Ivanovitch ạ, ở địa vị anh, tôi sẽ xin lỗi ngay mà không đòi hỏi một điều kiện nào cả.
— Thôi, được rồi! Veltchaninov đáp lại sau một giây im lặng khác. Tôi xin anh thứ lỗi: nhưng anh, Pavel Pavlovitch, anh nên nhận điều này: sau những sự việc đã xảy ra, tôi không còn là kẻ mang nợ anh nữa, không phải chỉ đối với những điều tôi vừa nói mà là đối với tất cả.
— Không có chi, ăn thua gì cái thứ nợ nần đó ?... Pavel Pavlovitch mỉm cười, mắt nhìn xuống đất.
— Nếu được như thế thì càng hay, càng hay chứ sao ! Anh cạn ly đi rồi đi ngủ, vì tôi sẽ không mời anh nữa đâu...
— Vâng, rượu... Pavel Pavlovitch hơi bối rối, tuy nhiên ông vẫn đến sát bàn và nốc cạn ly rượu đã đầy sẵn. Có lẽ ông đã uống nhiều rồi vì tay ông run và ông làm rượu đỗ dơ cả sàn, cả áo sơ-mi và áo gi-lê. Song ông vẫn uống đến giọt rượu cuối cùng như là ông không thể nào để sót cặn, rồi trịnh trọng đặt ly xuống bàn, ông đến gần giường để thay áo quần với một vẻ phục tùng.
— Đừng ngủ lại nhà anh có phải tốt hơn không? Bỗng nhiên ông hỏi, không biết vì sao lại hỏi thế, tay đang cầm một chiếc giày vừa mới cởi.
— Không, chuyện đó không hay chút nào cả, Veltchaninov trả lời với vẻ bực tức và không nhìn gì đến ông kia, đồng thời lại dạo quanh.
Pavel Pavlovitch thay áo quần xong và đi nằm. Mười lăm phút sau, đến phiên Veltchaninov, và ông thổi tắt ngọn nến.
Ông trằn trọc mãi mà vẫn chưa ngủ. Có điều gì mới lạ vừa ló ra làm cho ‘‘cái chuyện’’ của ông càng thêm rối nùi; ông lo lắng và cảm thấy hổ thẹn, ông bắt đầu mơ mơ màng màng thì một tiếng động nhẹ chợt đánh thức ông dậy. Ông nhìn nhanh về phía giường Pavel Pavlovitch; phòng tối hẳn (các bức màn đều hoàn toàn buông xuống), nhưng theo ông thì hình như Pavel Pavlovitch chưa nằm và đang ngồi trên giường.
— Chuyện gì thế? Veltcbaninov hỏi.
— Một cái bóng, Pavel Pavlovitch trả lời sau một phút chờ đợi với một giọng vừa đủ nghe.
— Bóng gì?
— Ở đằng kia kìa, trong phòng này; tôi thấy hình như có một bóng người thoáng qua trước cửa.
— Bóng người nào? Veltchaninov hỏi tiếp sau vài giây im lặng.
— Bóng của Natalia Vassilievna.
Veltchaninov đặt chân xuống thảm và nhìn về phía cửa phòng bên cạnh đang mở rộng. Căn phòng đó không có màn mà chỉ có những bức mành mành trắng mà thôi; do đó ít tối hơn.
— Ở đàng kia chẳng có gì cả và anh say rồi đó. Đi ngủ đi! Veltchaninov nói.— Ông ta lại nằm xuống và quynh người trong mền. Pavel Pavlovitch không nói gì nữa và cũng nằm xuống theo.
— Anh đã thấy cái bóng đó lần nào chưa?
Veltchanũiov chợt hỏi vào khoảng mười phút sau.
— Rồi, hình như tôi có thấy nó một lần, vài giây sau, Pavel Pavlovitch trả lời với giọng yếu ớt. Rồi thì, lại một lần nữa, sự im lặng bao trùm căn phòng.
Veltchaninov không thể nói một cách chắc chắn là mình đã ngủ hay chưa nhưng một giờ vừa trôi qua, bỗng nhiên ông lại trở mình. Một tiếng động đã đánh thức ông? Ông không biết được nhưng hình như có cái gì đang đứng gần ông, một cái gì trăng trắng, một màu trắng nhờ nhờ nổi trong bóng đêm, và ‘‘nó’’ đã đến giữa phòng. Ông ngồi nhổm dậy, chú mục mong nhìn xuyên màn đêm đang vây quanh.
— Anh đó hả, anh Pavel Pavlovitch? Ông hỏi với một giọng yếu ớt; và giọng ông vang lên giữa bầu không khí im lặng với bóng đêm dày đặc, khiến chính ông cũng cảm thấy lạ lùng.
Không một lời nào đáp lại, nhưng ông không thể nào lầm được; có ai đó dang đứng giữa phòng.
— Anh đó hả... anh Pavel Pavlovitch? Ông cao tiếng lập lại, giọng lớn đến độ nếu như Pavel Pavlovitch đã ngủ rồi, chắc chắn cùng phải thức dậy mà trả lời.
Không ai trả lời cả, nhưng hình như cái bóng trắng đó, bây giờ trông đã rõ hơn, đang xáp lại gần. Chợt có cái gì thay đổi, cái gì rạn nứt trong ông như lúc nãy, và ông la hết sức mình với một giọng đứt quãng vì tức giận:
— Đồ say ! Đồ hề ! Nếu anh tưởng anh có thể làm cho tôi sợ, tôi sẽ quay mặt vào tường, trùm kín đầu lại và nằm yên như thế suốt đêm để cho anh biết là tôi khinh anh đến mức nào... cho dẫu anh đứng như thế cho đến sáng mai... như một thằng hề... Tôi phi nhổ vào anh!
Và, thật thế, ông nhổ một cách giận dữ về phía cái bóng trắng mà ông cho là Pavel Pavovitch, rồi ông quay mặt vào tường, kéo mền lên trùm đầu và nằm yên hoàn toàn trong tư thế đó. Một sự yên lặng đè chĩu nặng nề. Cái bóng ma đang đến gần ông hay là vẫn đứng nguyên chỗ cũ? Veltchaninov không thể nào biết được, nhưng tim ông thì đập loạn xạ... Gần năm phút trôi qua như thế, và bỗng nhiên; cách ông vài bước, vang lên giọng nói yếu ớt và rên rĩ của Pavel Pavlovitch.
— Aléxéi Ivanovitch ạ, tôi vừa mới dậy để đi tìm.., (và ông ta nói tên cái thứ đồ dùng cần thiết đó). Tôi không tìm thấy ở gần gường tôi và tôi định xem thử có ở phía anh không, mà không muốn gây tiếng động...
— Vậy tại sao anh không trả lời... khi tôi hỏi? Veltchaninov hỏi lại bằng một giọng nhát gừng, sau nửa phút im lặng.
— Tôi sợ... anh la lớn quá! Anh làm tôi hoảng...
— Đằng kia kia, ở bên trái, trong góc ấy, gần cánh cửa, trong tủ nhỏ đó. Anh thắp nến lên đi.
— Thôi, khỏi cần đèn, Pavel Pavlovitch trả lời với một giọng nhỏ nhẹ. Aléxéi Ivanovitch, anh thứ lỗi cho nhé, tôi làm phiền anh quá... Bỗng nhiên, tôi cảm thấy say nhừ...
Nhưng Veltchaninov không trả lời nữa. Ông đã nằm dài, mặt nhìn vào tường và ông nằm như thế suốt đêm không trở mình một lần nào cả. Phải chăng ông muốn giữ lời và biểu lộ sự khinh bỉ? Chính ông, ông cũng không biết nổi; thần kinh ông căng thẳng đến độ ông gần phát khùng và không thể nào ngủ ngay đựợc. Sáng hôm sau, ông thức giấc vào lúc mười giờ; ông choàng dậy như bị ai đánh thức. Pavel Pavlovitch không còn ở trong phòng nữa ; mền gối bừa bãi trên chiếc giường trống; ông ấy đã chuồn từ lúc sáng sớm.
‘‘Mình biết trước mà’’, Veltchaninov tự nhủ, tay vỗ vào trán.
