Phần trên đã nhắc đến hai chuyên gia người Mỹ. Ðó là Giáo sư Micheal Renov, Hiệu phó Trường Ðiện ảnh North Carolina và Tiến sĩ Dean Wilson. Hai người này đã phỏng vấn Trần Văn Thủy (từ tháng 9 - 2011 đến tháng 2 – 2012) để thực hiện một chương trình nghiên cứu mang tên: “Chuyện Tử Tế của đạo diễn Trần Văn Thủy – Luận về Tâm linh và Chính trị”.
☆
Một trong những bức thư của hai nhà nghiên cứu Mỹ gửi Trần Văn Thủy có đoạn như sau:
☆
20, September 2011
Michael Renov and Dean Wilson
Research for the Blackwell Companion to Documentary
Working title: Tran Van Thuy’s Story of Kindness: Spirituality and Political Discourse.
The four key points of our research are as follows:
A. Information about life during the time Hanoi in Who’s Eyes (HIWE) and The Story of Kindness (TSOK) were made. Most importantly, during the years 1982-1986, we’re looking for economic realities, government policies, facts about people’s lives, events (Chinese war, Cambodian situation, floods, land redistribution, starvation, children leaving (1982), UN policies, etc) and news, or government actions.
B. Information about Thuy’s experience and thinking at the time when he made the movies, especially The Story of Kindness. Any information about the Documentary Studio in 1982-1986 would be very helpful too.
C. Details about the censorship and banning of HIWE and TSOK. I’m hoping to find the exact text and decree from the government for banning the projection of the movies, censorship, and the documents from 1987 that allowed the ban and censorship to stop.
D. Information about spirituality in Vietnam in the years between 1982-1986 (Buddhism, Ancestor Worship, Burials, Len Dong, Thay Boi, Catholics and other Christians, Ghosts and shrines for spirits, etc, any spiritual practice) and Thuy’s thoughts about spirituality at the time (1982-1986). An important part of the essay with Michael Renov is how Thuy’s movie stimulates thought about spirituality by presenting questions about death, privilege, and suffering.
Questions for Tran Van Thuy:
1. When did you start shooting Story of Kindness?
2. Was Story of Kindness based on a script? If so, who wrote it? Was the script written for a specific purpose in order to satisfy an order from the Documentary Studio?
3. In the context of the controversy over Hanoi in Who’s Eyes, what were the conditions for you and your crew when you started shooting Story of Kindness?
4. What was the background of the key crew members for Story of Kindness (writer, camera, sound, editing, cast)? What were the film stock, camera, sound and editing equipment? How did you decide on the music in Story of Kindness?
5. Were you and the other filmmakers at the Documentary Studio knowledgeable about the general economic and political situation in Vietnam in the years between 1983 and 1985?
6. How do you compare your work before 1975, after 1975, and after 1982?
7. How would you describe the reaction to Story of Kindness within the Documentary Studio when you finished it?
8. Do you have any official documents or statements that were used to prevent Story of
Kindness from being distributed or screened? Please explain the circumstances of the Leipzig festival screening.
9. Were you ever arrested or specifically told by government officials to stop working as a filmmaker?
10. What was the offical government position on traditional spiritual practices, like praying to ancestors, burial rights, and pagodas?
Ngày 20 tháng 9 năm 2011
GS Michael Renov và TS Dean Wilson,
Nghiên cứu để viết bài “Blackwell Companion to Documentary.”
Tựa đề: “Chuyện Tử Tế” của Trần Văn Thủy: Luận về Tâm linh và Chính trị
Chúng tôi đang nghiên cứu 4 điểm chính như sau:
A. Thực tế cuộc sống trong thời gian hai bộ phim “Hà Nội Trong Mắt Ai” và “Chuyện Tử Tế” được thực hiện. Ðặc biệt là trong những năm 1982 – 1986, chúng tôi muốn tìm sự thực về kinh tế, chính sách của chính phủ, đời sống cụ thể của người dân, các sự kiện liên quan (như chiến tranh với Trung Quốc, tình hình Campuchia, lũ lụt, chia lại ruộng đất, nạn đói, trẻ em ra đi năm 1982, chính sách của Liên Hợp Quốc) và thông tin hay hành động của chính phủ.
B. Những trải nghiệm và suy nghĩ của Thủy tại thời điểm thực hiện hai bộ phim trên, đặc biệt là phim “Chuyện Tử Tế”. Có bất kỳ thông tin nào về Xưởng phim Tài liệu Khoa học Trung ương trong giai đoạn 1982 – 1986 cũng đều rất hữu ích.
C. Những chi tiết về việc kiểm duyệt và cấm chiếu hai bộ phim “Hà Nội Trong Mắt Ai” và “Chuyện Tử Tế”. Tôi hi vọng tìm được văn bản cụ thể về nghị định của chính phủ cấm chiếu và kiểm duyệt 2 bộ phim đó, và những văn bản từ năm 1987 đã tạo điều kiện chấm dứt lệnh cấm chiếu và kiểm duyệt.
D. Thực tế đời sống tâm linh ở Việt Nam trong những năm 1982 -1986 (Phật giáo, thờ cúng tổ tiên, chôn cất, lên đồng, thầy bói, công giáo và các đạo Thiên Chúa khác, ma quỉ và các đền thờ thần linh, hay bất kỳ những tập quán về tâm linh nào khác) và những suy nghĩ của Thủy về tâm linh trong giai đoạn 1982 - 1986. Một phần quan trọng trong bài nghiên cứu của Gs. Michael Renov là phim của Thủy đã khích lệ như thế nào tư duy về tâm linh bằng cách đặt ra những vấn đề về cái chết, về phúc đức và nỗi khổ đau.
Một số câu hỏi cho Trần Văn Thủy:
1. Ông bắt đầu quay bộ phim “Chuyện Tử Tế” từ khi nào?
2. “Chuyện Tử Tế” có dựa trên một kịch bản nào không? Nếu có thì ai viết kịch bản? Có phải kịch bản đó được viết cho một mục đích cụ thể nhằm thực hiện đơn đặt hàng của Xưởng phim Tài liệu hay không?
3. Trong bối cảnh còn tranh cãi về “Hà Nội Trong Mắt Ai”, thì những điều kiện nào đã giúp ông và đoàn làm phim khởi quay bộ phim “Chuyện Tử Tế”?
4. Ông cho biết qua về những thành viên chủ chốt trong đoàn làm phim “Chuyện Tử Tế” (như biên kịch, quay phim, âm thanh, biên tập, nhân vật...) về phim nhựa và trang thiết bị quay phim, âm thanh, biên tập? Thủy đã quyết định chọn nhạc cho phim “Chuyện Tử Tế” như thế nào?
5. Ông và các nhà làm phim khác ở Xưởng phim Tài liệu có biết rõ về hoàn cảnh kinh tế và chính trị chung của Việt Nam trong những năm 1983 và 1985 hay không?
6. Ông so sánh thế nào về công việc của mình trước năm 1975, sau năm 1975 và sau năm 1982?
7. Ông mô tả phản ứng của Xưởng phim Tài liệu đối với phim “Chuyện Tử Tế” như thế nào khi đã làm xong nó?
8. Ông có bất kỳ một bản tài liệu hay lời tuyên bố chính thức nào đã được sử dụng để ngăn cấm việc phát hành hoặc chiếu bộ phim “Chuyện Tử Tế” hay không? Xin giải thích rõ hoàn cảnh trình chiếu bộ phim đó tại Liên hoan phim Leipzig?
9. Ông đã bao giờ bị bắt giữ hay được các quan chức chính phủ yêu cầu cụ thể là không được làm phim nữa hay không?
10. Quan điểm chính thức của chính phủ đối với những tập quán tâm linh truyền thống như thờ cúng tổ tiên, chôn cất, hay lễ tại đền chùa là gì?
........
(Nguyễn Quang Dy chuyển ngữ bức thư trên cho cuốn sách này)
Sau đây là trích đoạn những câu trả lời nói vo của Trần Văn Thủy:
...Tôi muốn nói lời cám ơn chân tình, không chút khách sáo với Micheal và Dean vì các bạn đã lưu tâm đến việc làm nghề và bộ phim của tôi.
Các bạn đã có ý định viết một cái gì đó. Một việc hữu ích nhưng trong đề tài này, câu chuyện của tôi lại không đơn giản. Các bạn sẽ mất nhiều thời giờ và không biết là các bạn sẽ kiên nhẫn đến đâu nhưng tôi sẽ kể lại một cách cởi mở những vấn đề xảy ra đã lâu.
Ở Việt Nam hiện giờ có một số nhà báo, nhà văn đã gợi ý tôi nên viết những chuyện đó dưới dạng hồi ký nhưng tôi băn khoăn vì chuyện của tôi khá dài dòng và phức tạp. Các bạn không phải là người Việt Nam lại quan tâm đến những câu chuyện đời của người Việt Nam, quan tâm đến tôi, vậy có lẽ đây cũng là dịp để các bạn hiểu thêm về người Việt Nam và tôi xin bày tỏ lòng cám ơn với các bạn vì điều đó.
Tôi đã đọc những câu hỏi của các bạn đưa cho.
Tôi sẽ lần lượt trả lời nhưng trước hết, tôi xin phép được trình bày đôi điều về suy nghĩ và hoàn cảnh của tôi.
Tôi không kịp chuẩn bị trình tự các vấn đề để trao đổi với các bạn cho nên tôi sẽ trình bày theo cách thoáng đạt về một số điều nên lưu tâm trước khi đi vào những câu hỏi cụ thể, những điều có thể nằm ngoài sự chờ đợi và đề xuất của các bạn trong văn bản.
Ðầu tiên là cái tên: “Chuyện Tử Tế của đạo diễn Trần Văn Thủy: Luận về Tâm linh và Chính trị”.
Tôi thấy cái tên này hay và lạ. Quả thực mấy chục năm qua rồi, kể từ khi làm những bộ phim này đến bây giờ tôi mới thấy một cái tên trùng hợp với một thực tế lạ lùng như thế, nhất là các bạn không phải người Á Ðông. Các bạn đặt chữ Tâm linh lên trước chữ Chính trị. Tôi rất hiểu cảm xúc và suy nghĩ của các bạn khi đặt cho đề tài này cái tên như thế.
Tôi cám ơn các bạn đã nghĩ ra một cái tên hay. Nhưng tôi muốn nói rằng cái Tâm linh và Chính trị ấy lại gần với phim “Hà Nội Trong Mắt Ai” chứ không phải “Chuyện Tử Tế”. Chắc chắn là người nước ngoài không thể hiểu hoặc không hiểu sâu sắc “Hà Nội Trong Mắt Ai” bằng người Việt Nam.
Ngay như ở Việt Nam, thời đó xem “Hà Nội Trong Mắt Ai” nhiều người cũng không hiểu được cặn kẽ. Càng xem người ta càng hiểu thêm ra được tại sao lại có câu chuyện này câu chuyện kia. Bộ phim kể lại những tích tuồng xưa trên bối cảnh của xã hội Việt Nam năm 1982.
Tôi có thể nói thẳng thắn là những người cầm quyền lúc đó hiểu bộ phim này hơn ai hết. Những người có quyền lực nhưng tiêu cực đã cấm đoán trong khi những người khác cũng có quyền lực lại ủng hộ bộ phim này. Có những cái thuận và những cái không thuận. Tôi đã bị ghi tên vào sổ đen và có thể đi tù bất kỳ lúc nào. Hồn vía của bộ phim động chạm vào dây thần kinh của xã hội Việt Nam những năm 80. Ðó là cách thức trị nước yên dân. Bởi thế người ta mới kết luận rằng đây là bộ phim chống đảng, dạy đảng cầm quyền, kêu gọi mọi người xuống đường!
Và cuối cùng, nút thắt quan trọng nhất: Người ta cho rằng đứng sau bộ phim này là một thế lực chính trị - họ không nghĩ bộ phim này do tôi làm.
Họ cho rằng sự hiểu biết và ngôn từ sâu sắc, rung rinh theo từng hình, va đập vào đời sống ngang trái của con người trong xã hội đương thời thể hiện qua lời bình trong phim không thể là của Trần Văn Thủy mà là của ai đó.
Năm đó tôi mới 40 tuổi. Tôi được học hành tử tế, được thử thách, đã quay phim và sống sót trong chiến trường miền Nam vô cùng ác liệt; là học trò của Roman Karmen – một đại thụ của phim tài liệu Liên Xô, một con người có những cống hiến to lớn với nhân loại trong thời kỳ chống phát xít và trong phong trào giải phóng dân tộc.
Sau khi từ Nga về, tôi đã làm một bộ phim có tên là “Phản Bội” – bộ phim tài liệu dài, có thể nói là đồ sộ đầu tiên và hấp dẫn như một bộ phim truyện hay, đúng vào thời điểm Trung Quốc đánh 6 tỉnh biên giới Việt Nam. Bộ phim làm chấn động dư luận trong và ngoài nước, đã đoạt giải vàng đặc biệt, giải đạo diễn xuất sắc trong Liên hoan phim Việt Nam 1980.
Tôi có một “lý lịch” như thế thì không có lí gì tôi lại là kẻ phản động như người ta đã nghĩ.
Tôi yêu đất nước này, tôi có tấm lòng thiết tha với xứ sở đã sinh ra mình và tôi muốn làm cho đất nước này trở nên tốt đẹp hơn. Tôi khát khao làm sao cuộc sống của con người phải xứng đáng với sự hi sinh .
Ðó chính là điểm xuất phát của tôi.
Vì thế tôi nghĩ hợp lý nhất thì cái tên phải là “Hà Nội Trong Mắt Ai”, “Chuyện Tử Tế” của Trần Văn Thủy: Luận về Tâm linh và Chính trị.
Nếu các bạn có thì giờ nghe, tôi sẽ kể những chuyện thần bí lạ lùng và linh nghiệm khi tôi làm “Hà Nội Trong Mắt Ai”.
Có những lời bình, ròng rã trong cả tháng trời tôi không làm sao viết được, nhờ người khác cũng chẳng ai viết nổi. Tôi đã thắp hương trước anh linh những vị tiên liệt như vua Lê Thánh Tông trị vì 38 năm danh tiếng lẫy lừng; thắp hương trước mộ Ngô Thì Nhậm, trước đền thờ Nguyễn Trãi, trước tượng hoàng đế Quang Trung ở Chùa Bộc... Rồi vào một đêm, 3 giờ sáng trở dậy, bật đèn lên và tôi như có đấng trên cao cầm tay viết ra những lời như trong phim đã thể hiện.
Không thể bắt các bạn hiểu “Hà Nội Trong Mắt Ai”, nhất là phim này không có phụ đề Tiếng Anh.
Bộ phim như thế chỉ những người Việt Nam có tấm lòng, có trí thức mới hiểu và nó gần với Tâm linh và Chính trị hơn...
☆
Tôi phải cám ơn sự khởi đầu công phu của Michael và Dean khi làm việc với Thủy. Không có sự khởi đầu này, chắc gì chúng tôi đã đủ cảm hứng để bắt tay vào việc. Vì vậy tôi gọi việc làm của hai anh chàng người Mỹ này là Giọt Nước Tràn Ly.
☆