Viết trong năm khoa học viễn tưởng 2020.
Tôi cũng chẳng nhớ rõ đây là lời chúc mừng năm mới thứ bao nhiêu của mình. Theo thông lệ, vào ngày cuối cùng của mỗi năm, tôi luôn muốn viết đôi dòng lan man. Có những lúc tôi gõ phím trên ghế hạng phổ thông của tàu cao tốc, có những lúc tôi cầm điện thoại trong sảnh chờ sân bay. Trong cùng một ngày của những năm khác nhau, tôi - cùng một con người ấy - lại lặng lẽ ngồi ở những góc khác nhau của đất nước này.
Hôm nay, tôi ngồi trước bàn làm việc, ngoài cửa sổ tuyết rơi dày đặc, phủ kín cả thành phố.
Trong các tác phẩm khoa học viễn tưởng của thế kỷ trước, 2020 là một năm xa tận chân trời. Nó giống như đường chân trời vậy, quá đỗi xa xôi, xa đến mức ngỡ như chẳng bao giờ tới. Vì thế, người ta có thể thỏa sức nhồi nhét đủ loại trí tưởng tượng táo bạo vào cái khung 2020 này: ô tô bay, trí tuệ nhân tạo, du hành vũ trụ, đại chiến thế giới, hậu tận thế hoang tàn... 2020 là một năm được dựng lên từ hư cấu, nó treo cao trên những tầng mây, tựa như chẳng bao giờ hạ cánh, chẳng bao giờ giao thoa với thực tại của chúng ta.
Khi chúng ta trở về từ những tác phẩm khoa học viễn tưởng, nhìn về cái năm mà ô tô xuyên không trên bầu trời, robot phản bội nhân loại, phi thuyền cập bến sao Mộc, chiến tranh hạt nhân bùng nổ, thế giới trở nên hoang tàn... thì nó còn cách chúng ta bao xa? Nó sẽ đến vào lúc nào?
Chúng ta sẽ chợt bàng hoàng nhận ra.
Nó chính là ngày mai.
Trong "Blade Runner", câu chuyện về những bản sao (replicants) chiến đấu ngoài vũ trụ cho nhân loại rồi bị con người truy sát diễn ra vào năm 2019. Khi thế giới tương lai được mô tả trong các bộ phim khoa học viễn tưởng đã trở thành quá khứ đối với chúng ta, chúng ta ngoái đầu nhìn lại, không khỏi suy ngẫm: cái thế giới cyberpunk hỗn loạn và u ám kia có ý nghĩa gì với chúng ta?
Nó là quá khứ sao?
Nó là tương lai sao?
Ô tô bay đến nay vẫn chưa thể đưa vào sử dụng, robot cũng không khơi mào cuộc cách mạng phản kháng, dấu chân nhân loại kể từ sau dự án Apollo vẫn chưa bước thêm một bước nào ra ngoài, Chiến tranh thế giới thứ ba không có dấu hiệu nhen nhóm, thế giới không hề hoang tàn, cũng chẳng phải là vùng đất chết hậu tận thế.
Tương lai chưa tới sao?
Ô tô bay chưa ra đời, nhưng xe tự lái đã lăn bánh trên đường; robot không phản bội, nhưng AI chơi cờ vây đã đánh bại nhà vô địch thế giới; nhân loại không đặt chân lên mặt trăng lần nữa, nhưng SpaceX đã hiện thực hóa việc tái sử dụng tên lửa; đại chiến hạt nhân không bùng nổ, nhưng Mỹ và Trung Quốc đang so kè trên Thái Bình Dương. Màn hình trong tay chúng ta ngày càng lớn, phương tiện giao tiếp ngày càng nhiều, chúng ta đã quen với việc cắt đứt quan hệ bằng cách chặn liên lạc - đây chính là lối sống cyberpunk kiểu "Ma trận". Màn hình gập ra đời, 5G đang nảy mầm, phản ứng nhiệt hạch có kiểm soát đang phát triển. Thế giới đang biến chuyển dữ dội, nó không ập đến như sấm sét kinh thiên động địa, thay đổi càn khôn trong chớp mắt, mà phát triển thần tốc với tốc độ mà chúng ta không thể cảm nhận được. Đây chính là kiểu ếch luộc trong nước sôi, nhưng con ếch lại nằm trong nồi mà không hề hay biết, bởi vì chúng ta đã quen với nhiệt độ sôi của thế giới siêu khoa học này. Đến một ngày chúng ta bừng tỉnh, chiếc Nokia N97 trong tay đã biến thành Huawei P30.
Tương lai đã tới.
Tôi từng có lúc cảm thấy bi quan về tương lai của khoa học viễn tưởng, bởi vì so với thực tại, khoa học viễn tưởng đã không còn đủ "viễn tưởng" nữa. Trí tưởng tượng của các nhà sáng tạo khoa học viễn tưởng dần không theo kịp sự phát triển và biến đổi của thế giới này. Công nghệ tiên tiến và khoa học mũi nhọn đã phát triển đến những lĩnh vực mà người bình thường không thể chạm tới và thấu hiểu. Sự chia cắt phức tạp của quan hệ quốc gia và giai cấp xã hội cũng đã vượt quá khả năng khái quát của cá nhân. Khi thực tại táo bạo, cuồng vọng và phóng túng hơn nhiều so với ảo tưởng, thì ảo tưởng đã chết. Là một lĩnh vực sáng tạo lấy trí tưởng tượng và tầm nhìn làm cốt lõi, khoa học viễn tưởng đã già cỗi, nhợt nhạt và thiếu hụt. Sáng tác khoa học viễn tưởng như Jules Verne đã là điều không thể. Những bộ phim khoa học viễn tưởng đỉnh cao nhất cũng đã ra mắt từ năm 1968, những gì chúng ta làm được chẳng qua chỉ là nhai lại cơm nguội của người đi trước. Vài năm nữa thôi, ngay cả việc đổ bộ lên sao Hỏa cũng chẳng còn là khoa học viễn tưởng nữa.
Là một người sáng tạo khoa học viễn tưởng, nhìn vào thế giới phức tạp đang biến đổi điên cuồng này, tôi có thể nói gì đây?
Tôi chỉ có thể nói rằng:
Trong thời khắc cuối cùng của một năm cũ và bắt đầu của một năm mới, chúc bạn mọi sự bình an.
