Hồi kí cải tạo của
TẠ CHÍ ĐẠI TRƯỜNG
Ngành xuất bản ở hải ngoại đã từng xuất bản nhiều tập hồi ký viết cải cách của Trần Huỳnh Châu, Hà Thúc Sinh, Phạm Quốc Bảo, Tạ Tỵ, Duyên Anh, Hoàng Liên, thể Đào Văn Bình, Nguyễn Chí Thiệp... Mỗi cuốn hồi ký mỗi vẻ, vì từng tác giả cố gắng ghi kinh nghiệm lao tù của mình, và hình ảnh ở mỗi cải tạo, mỗi lao động có những hình thái sinh hoạt riêng nên nói không có kinh nghiệm nào giống kinh nghiệm nào.
Một khoảnh khắc Việt Nam Cộng hòa nối dài của Tạ Chí Đại Trường cũng là một tập hồi ký cải cách. Tuy nhiên, bạn sẽ tìm thấy trong tác phẩm này nhiều đặc điểm không có ở các tập tin khác.
Tạ Chí Đại Trường viết bài viết theo cách sao chép. Ông không xem kinh nghiệm lao tù của mình là một bất hạnh phải kêu than, hay một vinh dự phải cao rao. Ông xem kinh nghiệm cá nhân như một tài liệu lịch sử. Cho nên đọc hồi ký cải tạo của Tạ Chí Đại Trường có cái thú là được nghe tỉ tỉ những chuyện đời, chuyện người bình thường, sau đó được nghe tác giả phân tích dẫn giải vì sao những chuyện như vậy lại xảy ra. Tạ Chí Đại Trường khách hàng tối đa khi ghi nhận về cơ thể con người cải tiến tạo ra các trái chứng minh bất an của người canh tù. Nhiều đoạn tập hồi ký có những phân tích tâm trí sâu sắc về phản ứng và thái độ của người cải tiến giống như tác phẩm của Arthur Koestler hay Alexander Solzhenitsyn.
Tác giả tập viết này hiện ở Việt Nam, và vì là một lịch sử nên Tạ Chí Đại Trường đã không muốn ẩn danh để phòng chứa những tác phẩm có thể xảy ra. Ông mong muốn minh cam đảm trách những lời mình viết ra trong tập hồi ký này, như một cách thể hiện cách tối thiểu của một người sao chép.
Tặng anh bạn xích lô trên đường phố Sài Gòn một ngày nào đó, đạp xe chồm: "Ê, Trường, mạnh tiến?" Không lúc nào nhớ tên anh nhưng biết vì sao anh quen tôi, nhớ đến tôi. Và tôi cũng đã quen anh, nhớ đến anh.
Lại anh bạn cùng nghiệp “cu li” nằm đêm ở Mạc (năm 2000), kêu: “Sao tới bây giờ mà cũng vẫn chưa về?” để bà vợ kết thúc đánh thức dậy!
