Bị bom máy bay Đức đốt, những đám lúa mì bao la chín vàng chưa gặt cháy suốt cả đêm. Suốt đêm, trên một nửa bầu trời, rạng lên ánh đỏ rực, rung rung dai dẳng trong ánh lửa tàn khốc của chiến tranh đang chiếu sáng cả thảo nguyên, thì ánh sáng xanh huyền ảo của vầng trăng khuyết dường như quá dịu dàng và có thể là vô dụng.
Mùi khét theo gió chuyển về phía đông, bám sát theo các chiến sĩ đang rút về phía sông Don như một hồi ức nặng nề. Cứ thế thêm mỗi cây số, tâm hồn Zvyagintsev lại thêm u ám; dường như không khí đắng hắc và độc hại của đám cháy đã lắng đọng lại không phải trong phổi mà là trong tim...
Dọc theo con đường tới địa điểm vượt sông, những đơn vị yểm hộ cuối cùng đang rút, xe ngựa chở đầy đồ đạc của dân tản cư nối đuôi nhau; hai bên lề đường làng những chiếc xe tăng chạy ầm ầm, xích kêu ken két, cuốn theo bụi tro mù mịt, và những đàn cừu của các nông trang được đuổi dồn hối hả về phía đông; thấy xe tăng, chúng hốt hoảng tháo ra giữa thảo nguyên rồi mất tăm trong đêm tối. Và rất lâu trong bóng tối còn nghe vẳng tiếng móng khua lon ton của đàn cừu non, và tuy có dịu dần đi nhưng rất lâu vẫn còn nghe giọng mếu máo của các bà các chị và các em lùa gia súc dỗ dành vỗ về những con cừu đang sợ hãi đến phát rồ lên.
Đến một nơi, khi đi vòng tránh một đoàn ô tô đang dừng lại trên đường, Zvyagintsev ngắt một bông lúa sống sót không bị thiêu bên rìa cánh đồng đưa lên mắt nhìn. Đó là một gié lúa giống “Melyanopus”, hạt có nhiều cạnh chắc và nặng. Râu lúa bị cháy sém vỏ trấu nứt nở vì hơi nóng ngọn lửa, cả gié lúa bị lửa hủy hoại hình thù nom thảm hại, sặc mùi khói hắc.
Zvyagintsev hít hít gié lúa lẩm bẩm không thành tiếng:
- Anh bạn yêu quý ơi, anh bị thiêu đốt đến thế này rồi à? Anh sặc mùi khói hệt như một tên Tsigane... cái bọn Đức khốn kiếp tim gan hóa đá ấy đã làm cho bạn đến nông nỗi này ư?
Anh sẽ sàng vò gié lúa trong lòng bàn tay, xát vỏ ra chuyền tay nọ sang tay kia cho trấu bay đi rồi dốc vào mồm, cẩn thận không để rơi một hạt nhỏ nào. Và khi bắt đầu nhai, anh thở dài thườn thượt nặng nề đến vài ba lượt.
Qua những tháng dài sống ở mặt trận Zvyagintsev đã thấy nhiều cái chết, nhiều nỗi đau thương, khổ ải của con người, đã thấy nhưng xóm làng bị tàn phá, đốt trụi, những nhà máy bị đánh sập, những đống gạch ngói vụn dị hình dị tướng ở những nơi vừa mới đó những thành phố đang phô bầy vẻ đẹp của mình; đã thấy những vườn quả bị xe tăng quần nát hay hỏa lực pháo binh dội cho tan hoang, những cánh đồng lúa chín cháy thiêu giữa thảo nguyên mênh mông thì trong suốt cả thời gian chiến tranh, hôm nay anh mới trông thấy lần đầu, và lòng anh buồn đau nhức nhối. Anh bước đi hồi lâu, cố nén những tiếng thở dài ngoài ý muốn; qua ánh sáng chập choạng của đêm tối, đôi mắt ráo hoảnh chăm chú nhìn sang hai bên, nhìn những cánh đồng bị quân thù đốt cháy đen thành than; thỉnh thoảng anh lại rứt được đâu đó ở hai bên rìa đường một bông lúa tiểu mạch hay đại mạch còn sót lại như nhờ một phép tiên; thầm nghĩ rằng giờ đây biết bao nhiêu là tài sản của nhân dân đang bị tiêu hủy vô ích và bọn Đức đang tiến hành một cuộc chiến tranh tàn bạo xiết bao với toàn bộ sự sống...
Năm thì mười họa, mặt anh mới được thoải mái trước những thảm kê xanh mượt hay những đám ngô và hướng dương không bị lửa chạm tới; nhưng rồi hai bên đường lại trải ra đồng đất bị thiêu trụi, đen ngòm khủng khiếp trong cái đau buồn câm lặng của nó đến nỗi có những lúc anh không dám nhìn vào đó nữa.
Thể xác mệt mỏi rã rời của anh cầu mong được nghỉ ngơi, nhưng tinh thần bị căng thẳng trước những điều trông thấy vẫn tiếp tục tỉnh táo, và Zvyagintsev vừa suy nghĩ miên man về chiến tranh vừa cất tiếng lẩm bẩm để xua con buồn ngủ:
- Chà mày, thằng Đức, cái thằng Đức này, đồ ký sinh trùng khốn kiếp! Quân súc sinh tệ hại suốt đời mày quen sống giày xéo và làm trò vô liêm sỉ trên đất nước người. Nhưng khi chúng tao mang chiến tranh đến đất nước mày, thì mày sẽ tính sao? Ở trên đất nước chúng tao mày xử sự càn rỡ, quá ư càn rỡ là khác, mày giết hại những người phụ nữ hiền hòa cùng các em bé hiền hòa. Và đây, mày xem, mày đốt biết bao nhiêu là lúa mì, mày hủy diệt bao nhiêu làng mạc không một chút bận tâm... Và mày sẽ ra sao khi chiến tranh tràn vào tận quê hương Fritz của mày? Lúc đó thì mày, thằng Đức mà tim gần đã hóa đá kia ơi, mày sẽ hát một điệu khác! Giờ đây mày ngồi trong công sự, mồm thổi harmonica, nhưng tới lúc ấy thì mày sẽ quên chuyện harmonica, mày sẽ hếch mõm lên trời, mày sẽ nhìn lên vầng trăng sáng trên kia, và tru tréo lên những tiếng rú bỉ ổi của loài chó, vì đến lúc ấy thì cái chết đã đeo riết vào cổ áo của mày, và mày đã đánh hơi thấy mùi của nó. Thằng Đức kia, mày đã gây cho chúng tao bao nhiêu tai họa đã làm cho bao nhiêu em bé phải mồ côi, và bao nhiêu người vợ phải góa bụa, nhất định chúng tao sẽ tính sổ với mày! Và tới lúc đó sẽ không một chiến sĩ hay một chỉ huy nào của chúng tao sẽ nói với mày một lời thương hại; sẽ không có một tấm lòng nào tha thứ cho mày, nhất định sẽ như vậy đấy! Và thằng Đức kia ơi, tao quyết sẽ sống cho đến ngày chúng tao đem khói lửa tràn qua đất nước bẩn thỉu của mày. Và lúc ấy tao sẽ nhìn xem lũ súc sinh nhầy nhụa bò lê bò càng chúng mày có còn ống tay áo mà lau nước mắt không? Nhất định tao sẽ làm được việc ấy vì tao căm thù mày bầm gan tím ruột, vì tao muốn tiêu diệt mày, vĩnh viễn chôn vùi mày, ngay lại hang ổ mày chứ không phải ở đây, trên một tỉnh nào đó của chúng tao.
Cứ thế anh vừa đi, vừa lầu bầu khe khẽ với một tên Đức vô danh, lúc đó đối với anh y là hiện thân của toàn bộ quân Đức, và của toàn bộ những tội ác mà đội quân này đã gây nên trên đất nước Nga, những tội ác mà Zvyagintsev đã thấy rất nhiều trong thời gian chiến tranh, những tội ác giờ đây đang hiện ra trước mặt anh trên đường đi, thành những ánh phản chiếu rùng rợn của những đám cháy.
Những ý nghĩ được nói lên thành tiếng như vậy đã giúp Zvyagintsev khỏi buồn ngủ, và anh cảm thấy yên lòng hơn khi nghĩ rằng, sớm hay muộn dù sao thì kẻ thù cũng không thoát khỏi sự trừng phạt; tuy rằng hiện nay chúng đang tiến, đang cố sức kéo lùi cái ngày diệt vong tất yếu của chúng như thế nào đi nữa.
- Chúng tao sẽ đến tận hang ổ mày để tiêu diệt, đồ chó đẻ, chúng tao sẽ đến! Mày gieo gió thì hãy chuẩn bị mà gặt bão, - sôi nổi lên với những suy nghĩ của mình Zvyagintsev hơi lớn tiếng lên. Giữa lúc đó Lopakhin đang mệt mỏi nện gót giày đằng sau, đặt tay lên vai anh, hỏi:
- Gì thế hả, cậu lái máy liên hợp, làm gì mà rù rì rù rì như gà lôi gọi mái thế? Cậu tính xem cháy hết bao nhiêu lúa mì phải không? Thôi đi, đừng hành tội cái thân cậu nữa, đầu óc cậu làm gì có đủ con số để tính toán những thiệt hại ấy. Phải mời tới một giáo sư toán học mới được.
Zvyagintsev im lặng, lát sau anh khẽ trả lời giọng ngái ngủ khác hẳn:
- Đó là mình nói để khỏi buồn ngủ thôi... Chứ mình là dân cày, mình xót cho thóc lúa quá đi chứ! Lạy Chúa, biết bao nhiêu là lúa bị hủy hoại! Người anh em ạ, phải hiểu rằng mỗi héc ta là một trăm, một trăm hai mươi pood[1] đấy. Trồng cho được loại lúa mì này không bở như cậu đào than đâu nhé!
[1] Pood: đơn vị đo khối lượng của Nga, 1 pood = 16.38kg.
- Lúa mì thì tự nó mọc lấy còn than thì phải đào; đầu óc cậu không hiểu nổi chuyện này đâu: tốt hơn là cậu hãy giải thích cho mình rõ vì sao mà cậu cứ lẩm bẩm một mình, như thằng điên ấy? Cậu hãy nói cho mình rõ, nếu không thì khi cậu rì rầm một mình, tớ lại nghĩ: không biết hắn còn tỉnh táo không, hay là đêm nay lại mất trí rồi? Cậu không được nói một mình nữa, tớ nghiêm khắc cấm cậu giở cái trò ngu xuẩn ấy đấy!
- Cậu không phải là thủ trưởng của mình, không cấm mình được. - Zvyagintsev bực bội nói.
- Cậu nhầm rồi, anh bạn thân mến ạ, giờ đây thì chính mình đang là thủ trưởng của cậu đấy.
Zvyagintsev vừa đi vừa ngoảnh lại nhìn vào mặt Lopakhin, cau có hỏi:
- Sao hả, sao mà cậu lại là thủ trưởng hả?
Lopakhin gõ ngón tay ám khói thuốc lá lên mũ sắt của Zvyagintsev nói giọng riễu cợt:
- Phải nghĩ bằng cái đầu, chứ không phải bằng cái mũ sắt này! Cậu hỏi tại sao mình lại là thủ trưởng của cậu hả? Là tại thế này này, trong tấn công, thủ trưởng phải ở đằng trước, đúng không? rút lui phải ở sau, đúng không? Khi chúng mình phòng thủ cao điểm đằng sau thôn, có phải là công sự của mình ở trước công sự của cậu đến hai chục mét không? Còn giờ đây thì mình đi sau cậu. Bây giờ cậu hãy vắt cái trí óc nghèo nàn của cậu xem là trong hai chúng mình ai là thủ trưởng - cậu hay là mình nào? Và giờ đây, cậu không được nói năng lỗ mãng với mình, trái lại phải có mà lấy lòng mình đấy!
- Như thế nghĩa là vì sao chứ? Zvyagintsev hỏi, giọng càng cáu hơn, không thích đùa cợt và không chịu được trò bông phèng của Lopakhin.
- Là vì anh ngốc ạ, cả trung đoàn chỉ sót lại vài mống, nếu như còn phải đánh đấm chút ít với một nhiệt tình như trước, nếu còn phải bảo vệ một vài cao điểm thì đúng là trung đoàn chúng ta chỉ còn ba người: cậu, mình và anh nuôi Lisichenko. Một khi mà chỉ còn có ba chúng ta thì mình sẽ là trung đoàn trưởng, còn cậu, một thằng ngốc, mình sẽ chỉ định làm tham mưu trưởng. Vì thế, để phòng xa, cậu đừng để mất tình bạn với mình.
Zvyagintsev bực tức nhún vai, sửa lại dây đeo súng và vẫn không quay mặt lại nói giọng cố nén:
- Không thể có những cán bộ loại như cậu đâu?
- Tại sao vậy?
- Trung đoàn trưởng phải là một người đứng đắn nói năng thận trọng…
- Thế theo cậu thì mình không đứng đắn à?
- Cậu là một tay nói phét và ba hoa. Suốt đời cậu chỉ có bỡn cợt pha trò, cái lưỡi liến thoắng như gảy đàn balalaika. Trời, cái ngữ cậu mà làm chỉ huy sao được? Chỉ là của nợ, chứ không phải là chỉ huy!
Lopakhin húng hắng ho, và khi anh nói tiếp thì gọng lộ rõ vẻ châm biếm:
- Chao ôi, Zvyagintsev, Zvyagintsev! cậu thật tiêu biểu cho cái chất phác của nông trang viên. Chỉ huy thì cũng có kẻ thế này, kẻ thế khác; khác nhau về trí tuệ, về tính cách, trong các chỉ huy cũng có người kiên nghị, có người vui tính, có người thông minh, có người khờ khạo; nhưng còn tham mưu trưởng thì bao giờ cũng rập một khuôn là những người thông minh chín chắn. Mình thông báo cho cậu biết là ngày trước đã từng có những trường hợp như thế này: chỉ huy là một lão ngu như bò, nhưng vì tính cách lại dũng cảm ngoan cường, khi cần có thể bóp cổ cả những người thân thuộc, biết võ vẽ đôi điều về quân sự! Chà, tất nhiên là ưỡn ngực ra vẻ thao lược thiện chiến, ria vểnh ngược, giọng phát lệnh oang oang; văng tục, thì người anh em ạ, thành thạo tuyệt vời; tóm lại, là một con đại bàng giữa đám chỉ huy; chỉ thế thôi, ngoài ra không có gì nữa. Nhưng trong chiến tranh, chỉ riêng có mỗi tư thế dũng mãnh mà thôi thì cũng không đi đến đâu, cậu có đồng ý như thế không nào?
Zvyagintsev vui vẻ đồng ý, và Lopakhin nói tiếp:
- Nhưng trong một trường hợp như thế, người ta điều đến cho anh một tham mưu trưởng thông minh. Thế là cậu xem, còn ở đâu công việc tuyệt vời hơn ở chỗ vị chỉ huy cỡ đại bàng này! Các thủ trưởng cấp trên vừa lòng, uy tín của ngài chỉ huy lên như diều, thiên hạ tán dương ngài chỉ huy, mọi người bàn tán về ngài, còn anh chàng tham mưu trưởng, một con chó thông minh, nhưng khiêm tốn, ăn mặc tồi tàn, ẩn mình dưới vinh quang của ngài chỉ huy như đóa hoa nấp bóng bụi ngưu bàng... Đến một lúc nào đó, chẳng ai chúc mừng anh ta, chẳng ai gọi Ivan Ivanovich, nhưng mọi việc đều do anh ta, làm đầu não, còn ngài chỉ huy thì cũng chỉ như cái biển nhà hàng. Tình hình dưới triều Pharaoh thường là như thế đấy.
Mỉm cười vừa lòng, Zvyagintsev nói:
- Petya ạ, đôi khi cậu cũng nói được đôi điều có lý. Tỉ dụ nếu mình ở bên cạnh cậu, trong vị trí như là tham mưu trưởng chẳng hạn - thì tất nhiên là mình sẽ không để cho cậu giở những trò ngu xuẩn ra đâu! Dù sao đi nữa, mình vẫn là người đứng đầu, còn cậu mình nói không phải để chọc tức cậu đâu, cậu thì đầu óc hời hợt nông cạn lắm. Tất nhiên, ở gần mình thì công việc của cậu sẽ khá hơn.
Lopakhin lắc đầu phiền muộn, nói giọng trách móc:
- Zvyagintsev, thế thì cậu là một người không tốt! Tất cả những lời mình nói, cậu đều bẻ quẹo thành ra có lợi cho cậu cả...
- Thế có nghĩa là mình bẻ quẹo những lời nói của cậu à? - Zvyagintsev hỏi có ý đề phòng.
- Bẻ quẹo để có lợi cho cậu, thế đấy! Làm như vậy không tiện đâu!
- Hượm đã nào, chính mồm cậu nói rằng, có một tham mưu trưởng thông minh thì công việc của chỉ huy sẽ chạy hơn, cậu có nói như thế hay không nào?
Lopakhin vờ làm vẻ đấu dịu đáp:
- Có nói là có nói, mình không chối. Đúng là công việc sẽ tốt hơn khi một người chỉ huy khờ khạo có được tham mưu trưởng thông minh, nhưng giữa mình với cậu thì hoàn toàn ngược lại. Chính mình là một chỉ huy thông minh, còn cậu, mặc dầu không có tí hiểu biết gì trong đầu, nhưng vẫn là tham mưu trưởng của mình. Bây giờ chắc là cậu nóng lòng muốn biết vì sao lại bất thần chỉ định chính cậu, một thằng ngốc đến thế, làm tham mưu trưởng phải không? Cứ yên trí, mình sẽ giải thích tất cả ngay đây. Thứ nhất, mình sẽ chỉ định cậu, khi nào trong trung đoàn chúng ta hàng ngũ binh lính chỉ còn sống nguyên vẹn độc có một mình anh nuôi, tức là cái thằng Petka Lisichenko trời đánh thánh vật ấy. Mình sẽ chuyển nó sang xạ kích, sẽ chỉ huy nó, còn cậu sẽ thảo mọi kế hoạch chiến lược cho mình, đồng thời sẽ nấu cháo cho mình và sẽ đứng đơ người ra trước mình như một thằng chó đẻ. Thứ hai là, nếu ngoài Petka Lisichenko trong quân số trung đoàn, còn lại dù chỉ một vài chiến sĩ - thì cậu sẽ không nhìn thấy nổi cái chức vụ tham mưu trưởng, cũng như chẳng nhìn thấy tai của cậu vậy! Lúc đó thì điều lớn nhất mà cậu có thể mong muốn, đó là làm chức vụ tùy tùng cho cái cá nhân cao quý của mình. Cậu sĩ là sĩ quan tùy tùng kiêm cần vụ. Cậu sẽ đánh ủng cho mình, sẽ chạy xuống bếp lấy thức ăn, rượu vodka, và làm tất cả mọi công việc phục vụ khác đại loại như thế.
Nghe chán quá, Zvyagintsev cáu tiết nhổ toẹt một cái, và im lặng. Chiến sĩ đi cạnh Lopakhin cười khẽ, bấy giờ Zvyagintsev như không thể nhịn nổi, nói:
- Lopakhin ạ, cậu chỉ là một thằng ba hoa thiên tướng! Một thằng cha rỗng tuếch! Cầu Chúa cho mình khỏi phải phục vụ dưới quyền chỉ huy của cậu. Còn phục vụ dưới quyền cậu thì chỉ hôm trước hôm sau là mình thắt cổ tự tử thôi. Vì những điều cậu nói liến thoắng trong một ngày thì suy nghĩ cả tuần cũng chẳng hiểu nổi.
- Mà này, hãy nói năng cho thận trọng, kẻo đến cần vụ mình cũng không cho làm đâu đấy.
- Lopakhin, cậu có bao giờ đau khổ không nhỉ? - Zvyagintsev nín lặng một lát rồi hỏi.
Lopakhin ngáp dài, nói:
- Ngay bây giờ đây mình cũng có đau khổ, nhưng sao cơ chứ?
- Sao mà nhìn cậu mình lại không thấy cái đau khổ ấy.
- Nhưng mình không đem triển lãm đau khổ của mình.
- Chẳng hạn như cậu đau khổ gì nào?
- Một đau khổ thông thường của ngày nay: bọn Đức tạm thời phứt mất của mình Belarusia, Ukraine, Donbass - giờ đây có thể là thành phố của mình chúng chiếm đóng mất rồi; mà ở đó mình có vợ, bố già, hầm mỏ nơi mình đã làm việc từ bé... Mình đã vĩnh viễn mất đi nhiều đồng chí trong chiến tranh. Cậu có hiểu không?
- Đấy, nhìn xem, cậu là một con người như thế đấy! - Zvyagintsev kêu lên, - cậu đau khổ đến thế mà cứ luôn mồm pha trò đùa cợt. Thế thì có thể xem cậu là một người đứng đắn được hay không? Không, cậu chỉ là một tên trống rỗng, chỉ được cái vỏ, ngoài ra chẳng có gì thêm. Mình ngạc nhiên là sao họ lại đưa cậu đi làm lính chống tăng? Lính chống tăng, đó là nhiệm vụ nghiêm túc, việc đó không hợp với tính cậu; tính cậu thì hay đùa cợt, nông nổi; có lẽ thích hợp nhất đối với cậu là tham gia vào một đội kèn, thổi một thứ kèn nào đó, hay dập chũm chọe, cầm dùi gỗ mà đánh trống.
- Zvyagintsev, tỉnh lại đi! Hãy nói rằng những điều nhảm nhí ấy là do cậu nói ra trong cơn nửa mê nửa tỉnh nếu không thì mình sẽ cho cậu đi tàu bay đấy! - Lopakhin vờ nổi giận gầm gừ.
Nhưng Zvyagintsev đã hoàn toàn thắng được cơn buồn ngủ vừa xâm chiếm mình, tiếp tục nói một cách hào hứng, chốc chốc lại ngoảnh mặt nhìn vào cặp mắt buồn ngủ nhưng vẫn tươi cười của Lopakhin.
- Mà Petya ạ, cậu không được xếp đúng chỗ của cậu là vì có một số thủ trưởng quân sự tính tình na ná như cậu: đầu óc bộc tuệch bộc toạc! Chẳng hạn như tại sao họ lại nhét mình vào bộ binh, trong khi về chuyên môn mình lại là thợ lái máy liên hợp và mình yêu mình quý lạ lùng các thứ động cơ? Về tất cả mọi mặt, mình đáng phải là lính xe tăng mới đúng, thế mà mình lại ở bộ binh và đào đất như chuột chũi. Hay là như cậu đấy chẳng hạn, có lẽ chỉ nên đánh trống, mua vui cho thiên hạ bằng âm nhạc, thế mà cậu lại làm xạ thủ chống tăng, được, cậu cứ tha hồ khoái chí, - mà là xạ thủ số một cơ chứ! Vả lại còn nhiều chuyện hay hơn thế nữa kia! Ban đầu mình rơi vào một đơn vị được thành lập ở một thành phố bên bờ sông Volga, ở đó cũng có một trung đoàn kỵ binh Kazakh dự bị. Thế rồi một hôm có lực lượng bổ sung được điều đến từ tỉnh Stavropol và từ vùng sông Don. Những tay Kazakh và những tay Stavropol lại được quyết định tới chỗ mình vào bộ binh: dân Kazakh lại vào công binh, điện thoại, và không biết còn vào chỗ ma chỗ quỷ nào nữa; còn bọn thợ thủ công được động viên ở Rostov lại bị nhét vào kỵ binh, được trang bị quần Kazakh có nẹp đỏ, quân phục màu xanh và mọi thứ khác. Thế là các chàng Kazakh cầm rìu đẽo gỗ, học làm cầu và cứ thở dài nhìn những con ngựa. Còn những cậu Rostov, trước chiến tranh họ đều là thợ thủ công, thợ mộc, thợ sơn, đủ loại thợ đóng sách - họ chỉ loay hoay quanh những con ngựa, sợ không dám tới gần, bởi vì trong thời bình có thể họ chỉ thấy ngựa trong chiêm bao mà thôi. Mà ngựa ở trung đoàn là ngựa được gửi đến từ những thảo nguyên Kalmyk vùng Salsky, những con ngựa ba tuổi, chưa được tập dượt, nghĩa là hoàn toàn bất kham. Cậu có hiểu cơ sự ra sao không? Thật dở cười dở khóc! Những cậu thợ mộc, thợ sơn khốn khổ ấy bắt đầu đóng yên cho con ngựa chưa hề được tập dượt lần nào, mấy cậu xúm quanh một con, nhưng con vật khốn kiếp cứ rít lên, đá tiên, đá hậu, rồi cắn, rồi kềnh ra đất, lăn lông lốc như mấy mụ đàn bà phóng đãng lên cơn động kinh ấy... Thế thì còn ra cái thể thống gì nữa. Một lần mình đứng gác bên cạnh kho của đường sắt, thấy một đại đội kỵ binh bổ sung được điều ra mặt trận. Đại đội trưởng ra lệnh thắng yên, nhưng trong số một trăm rưỡi chiến sĩ thì có tới khoảng bốn chục cậu là dân thợ mộc, thợ sơn Rostov chưa biết đặt cái yên trên lưng ngựa cho đúng, lạy Chúa, mình không nói dối đâu? Đại đội trưởng đưa hai tay lên ôm lấy đầu và chửi rủa độc địa tới mức con ruồi không dám bay qua; nhưng các cậu thợ mộc, thợ sơn ấy có lỗi gì đâu chứ? Đấy, người anh em của tôi ơi, cơ sự vẫn xẩy ra như thế đấy! Tất cả là vì đôi khi gặp phải những vị chỉ huy đầu óc bộc tuệch bộc toạc như cậu.
- Mình động đến cậu thật là tai vạ, - Lopakhin vờ thở dài nói, - mình động đến, thế là bây giờ cậu cứ nói nhảm nói nhí, cứ vơ đũa cả nắm, nói ngược nói xuôi, tất cả chỉ cốt để chứng minh rằng mình không làm làm cấp chỉ huy được. Mình sẽ làm chỉ huy, cho cậu tức uất lên, lúc đó mình sẽ đánh bật cái gàn ra khỏi đầu cậu, mình sẽ căng cậu ra thành sợi chỉ, xâu qua lỗ kim! Mikola Streltsov, trước khi được chuyển đi quân y đã dặn dò mình phải chăm nom cậu, anh ta nói: “Cậu hãy chăm nom lấy Zvyagintsev, cái thằng dở người ấy, kẻo nhỡ ra nó lại bị giết vì ngu xuẩn đấy”. Chà, vì thế mình mới chăm sóc cậu. Mình nghĩ bụng là phải chuyện trò với nó để xua đuổi khỏi đầu óc nó những ý nghĩ tối tăm. Nhưng bây giờ thì mình chẳng thấy thích thú gì, sau khi động đến cậu. Giờ đây mình lại nghĩ giá mà nút được cái mồm cậu lại, để cậu câm đi một lát... Cậu có muốn nhai biscuit không?
- Đưa cho mình một cái.
- Cho hai đây, nhưng phải im đi, không được tranh cãi với mình nữa. Mình chúa là không thích bọn cấp dưới nói trái ý mình.
Zvyagintsev xì một cái, nhưng vẫn cứ cầm lấy bánh, vừa nhai rau ráu, vừa nói:
- Đấy, Mikola Streltsov là một con người chân chính đứng đắn, chứ không phải như cậu, một cái thùng rỗng. Còn chuyện bảo rằng mình dở hơi thì đó là cậu nói dối. Cậu ấy hết sức tôn trọng mình, và mình đối với cậu ấy cũng thế. Bọn mình vẫn thường xuyên trao đổi với nhau về chuyện nhà chuyện cửa và về mọi chuyện nói chung. Chính cậu ấy mới có thể làm chỉ huy, bởi vì cậu ta nói năng chững chạc, văn hóa cao: trước chiến tranh là kỹ sư nông học. Thậm chí cậu ta bị vợ bỏ là vì cái tính đứng đắn ấy. Còn cậu là cái thớ gì? Thợ mỏ, tâm hồn than đá, cậu chỉ đào than, và có thể bắn hú họa với khẩu súng dài ngoẵng của cậu, mà bắn cũng chật vật lắm cơ...
Zvyagintsev còn nói rất lâu về những phẩm chất của Streltsov; nhưng tiếng hắn nhỏ dần, rời rạc, rồi tắt hẳn. Đầu cúi gục, hắn cứ thế bước đi một lúc, chốc chốc lại vấp, rồi bỗng lặng hẳn người, bước ra khỏi hàng, rẽ sang một bên. Lopakhin nhìn thấy hai chân Zvyagintsev vừa đi vừa khuỵu dần xuống, biết ngay rằng anh ta đã ngủ và sắp ngã tới nơi. Chạy đuổi theo bạn, Lopakhin túm chặt lấy khuỷu tay cậu ta lắc lắc.
- Này, đằng sau quay, lính với tráng, không được phá đội hình hành quân, - anh ngọt ngào bảo bạn.
Trong giọng nói thô bạo của Lopakhin, cái âm hưởng thắm thiết ấy bất ngờ và khác thường quá khiến cho Zvyagintsev tỉnh lại ngay; anh nhìn chằm chằm vào Lopakhin và hỏi giọng khàn khàn:
- Hình như mình vừa thiếp đi phải không Petya?
- Không phải thiếp đi mà ngủ say như ngựa thiến già thắng vào xe ấy. Nếu vừa rồi mình không đỡ thì cậu đã ngã dập mặt rồi. Sức lực cậu như ngựa, thế mà không chống nổi cơn buồn ngủ.
- Đúng thế - Zvyagintsev đồng ý, - mình có thể vừa đi vừa ngủ nữa đấy. Hễ thấy mình gục đầu xuống thì cậu cứ nện luôn vào lưng, nện thật mạnh, chứ không thì mình chẳng biết đâu.
- Được, gì chứ việc ấy thì mình sẵn lòng làm thôi, mình sẽ tận tình thúc nòng pháo của mình vào khoảng giữa hai xương bả vai của cậu, - Lopakhin hứa, rồi ôm lấy đôi vai bè bè của Zvyagintsev, và đưa cho anh túi thuốc lá, - Này, Vanya, cuốn lấy một điếu, bớt buồn ngủ ngay đấy. Cái mặt buồn ngủ của cậu nom thảm hại quá chừng, cứ như một tên tù binh Romania ấy, còn tệ hơn nữa là khác.
Ngoan ngoãn đi theo sau Lopakhin, Zvyagintsev ngập ngừng đưa tay đón lấy túi thuốc, thở dài tiếc rẻ:
- Tất cả đây chỉ vừa đủ một điếu, cậu cất đi vậy, mình không muốn làm phiền cậu. Chúng mình đang khan thuốc lá quá mà...
Lopakhin gạt tay bạn, lên giọng nghiêm khắc:
- Hút đi, không bàn cãi gì hết! - Và cố làm ra vẻ nghiêm khắc để che giấu cái tình cảm âu yếm mà anh cho là đáng xấu hổ vì không hợp với đàn ông, anh nói tiếp, - Đối với một đồng chí tốt thì không những không tiếc dúm thuốc lá cuối cùng, mà có khi còn không ngại hy sinh cả giọt máu cuối cùng nữa kia... Mà cậu là một người bạn xứng đáng và một người lính không chê được, thấy xe tăng không bỏ chạy, đâm lê tốt, chiến dấu dũng mãnh tới mức không còn đủ sức vững bước trong hành quân. Còn mình thì mình hết lòng quý mến những ai có tâm huyết biết chiến đấu cho đến khi sức cùng lực tận. Với bọn Đức chó đểu thì phải đánh theo kiểu khoán sản phẩm, đã nhận khoán rồi thì phải thanh toán cho đến kết thúc thắng lợi; chứ cái kiểu làm công nhật thờ ơ lạnh nhạt thì không xong đâu. Thế đấy, hút đi, Vanya, hút đi cho khỏe, còn chuyện này nữa, cậu có biết không? Cậu đừng có mếch lòng vì những chuyện đùa cợt của mình nhé, hình như là có đùa cợt thì mình sống và chiến đấu đỡ vất vả hơn, chả nhẽ cậu lại không biết điều đó hay sao?
