Họ đã vượt qua mười lăm cây số với một thời gian nghỉ ngắn ở chặng giữa đường; khoảng sáu giờ chiều, cơn nóng ngột ngạt bắt đầu dịu đi chút ít, họ tiến vào một xóm trải rộng giữa một thung lũng cạn mọc đầy liễu.

Từ đây đến thôn Talovsky, nơi sư đoàn bộ đóng chỉ còn chừng gần bảy cây số nữa thôi, nhưng vừa mới tiến vào thôn thì chuẩn úy Poprishchenko tuyên bố sẽ nghỉ đêm ở đây. Trong chiến sĩ, có người nào đó không hài lòng nói:

- Tính chuyện nghỉ đêm thì sớm quá đấy! Hút vài hơi, nghỉ ngơi chút đỉnh, lặn mặt trời là chúng ta đến Talovsky luôn. Được không đồng chí chuẩn úy?

Lại có người nói thêm:

- Suốt ngày không có gì vào bụng rồi! Tới đó là xông vào bếp của ban chỉ huy…

Poprishchenko tức giận thở phì phì qua hàng ria xám bụi, nghiêm khắc vừa nhìn các chiến sĩ vừa nói:

- Thôi, chấm dứt nói năng bàn cãi! Tôi không thể nào trình diện đại tá với những chiến sĩ rách rưới đói khát. Rõ chưa? Chúng ta sẽ nghỉ đêm; và tối nay mọi việc phải đàng hoàng đâu ra đấy: quân phục rách thì vá lại, mạng lại, giày ủng của ai nom thảm hại quá thì sửa chữa đi, vũ khí thì tất nhiên là phải sáng như gương, còn phải rửa ráy cạo râu cạo ria cẩn thận. Sáng mai trình diện tôi, mọi người đều phải bóng nhoáng cả lên, tôi sẽ kiểm tra nghiêm ngặt. Rõ chưa? Còn cái chuyện nhét gì vào mồm thì tôi sẽ kiếm ở nông trang. Chốn này đâu có phải là đồng đất nước người mà tôi phải mò vào xin ăn từng nhà, chúng ta không phải là một lũ ăn mày. Rõ chưa? Và tôi không cho phép ai bêu riếu trung đoàn của mình cả, rõ chứ! Hiểu chứ!

Họ tìm thấy chủ tịch nông trang ở trụ sở. Chuẩn úy bước vào trong nhà, các chiến sĩ ngồi vào chỗ có gió mát, một số uể oải nằm dài ra ở cạnh giếng. Gần mười lăm phút trôi qua, nhưng trong nhà vẫn vang lên những lời đối đáp: lời lẽ của chuẩn úy có vẻ biết điều, khẩn khoản, con giọng nam cao kia, rõ ràng là của chủ tịch nông trang, tất cả một mực khăng khăng nhắc đi nhắc lại bằng đủ các giọng: “Không thể được. Đã nói là không thể được mà. Thưa đồng chí chuẩn úy, không được đâu!”.

- Hai bên có gì đó không thỏa thuận được với nhau đấy. Lopakhin, cậu hãy vào giúp ông cụ một tay đi, - Kopytovsky khuyên.

Từ lâu, Lopakhin đã chăm chú lắng nghe những màn rời rạc của cuộc nói chuyện từ trong nhà vẳng ra, anh đứng dậy và quả quyết bước lên thềm.

Trong một căn phòng nhỏ, cạnh cửa sổ với những mặt kính có dán chéo dọc ngang bằng những băng giấy báo, chủ tịch nông trang đang ngồi; đó là một người đàn ông cao lớn còn trẻ, mặc áo jacket quân phục đã cũ, chiếc mũ ca lô không gắn sao, đã bạc mầu vì dãi nắng, hất ngược ra sau gáy. Ống tay áo bên phải trống rỗng nhét qua quít vào thắt lưng! Chuẩn úy ngồi đối diện với chủ tịch nông trang, chiếc ghế đẩu bị đẩy đến sát sàn sạt, đôi đầu gối của ông chạm đầu gối của chủ tịch nông trang và ông cố tìm mọi cách để cái giọng khàn khàn của mình có thêm sức thuyết phục:

- Chính đồng chí cũng đã từng ở mặt trận, mà sao lại không hiểu cho hoàn cảnh của chúng tôi, mà cứ suy luận, - xin lỗi đồng chí, - giống như là một người đàn bà kém giác ngộ thế...

Chủ tịch nông trang hậm hực long lanh cặp mắt xám gần sát tinh mũi, lặng thinh bĩu môi. Rõ ràng là cuộc nói chuyện làm cho anh ta khó chịu. Lopakhin cất tiếng chào rồi ngồi xuống đầu một chiếc ghế dài.

- Các đồng chí có chuyện gì thế? Các đồng chí đang cò kè gì đấy?

Đầu vẫn không quay sang phía anh, chủ tịch nông trang đáp:

- Có chuyện là đồng chí chuẩn úy của các anh yêu cầu xuất cho đồng chí ấy thực phẩm trong kho nông trang, nhưng tôi lại không thể làm việc ấy được.

- Tại sao?

- Chà! tại sao à? Thưa, tại vì kho đã rỗng. Đồng chí tưởng rằng đồng chí là những người đầu tiên chạy qua thôn này đấy hả?

- Không phải là chúng tôi chạy. - Lopakhin cố nén mình cải chính lời của ông ta, lòng cảm thấy sôi nên niềm ác cảm đối với chủ tịch nông trang, đối với cặp mắt lạnh như tiền, sát gần tinh mũi, và cái giọng nam cao quá tự tin của ông ta. “Hắn đã quên mất cảnh anh em sống ở mặt trận như thế nào rồi, hắn hoàn toàn không phải đánh đấm gì nữa, ăn phễnh bụng ra, thì bây giờ hắn còn thương xót gì đến những thiếu thốn của anh em, bây giờ thì hắn đã khỏi vòng cong đuôi rồi, - Lopakhin thầm nghĩ và ghét cay đắng, từ bên cạnh nhìn vào cái cổ dựng đứng đỏ quạch và cặp má phính cạo nhẵn nhụi của chủ tịch nông trang.

- Các đồng chí không phải là những người đầu tiên chạy qua đây, và chắc hẳn cũng không phải là những người cuối cùng.

- Tôi nhắc lại là không phải chúng tôi bỏ chạy, - Lopakhin gay gắt nói. - Đó là điều thứ nhất, còn thứ hai, chúng tôi là những người cuối cùng. Chả còn có ai đằng sau chúng tôi nữa.

- Nhưng như thế thì chúng tôi có đỡ đi được chút nào đâu! Những kẻ đến trước các anh đã vét sạch sành sanh, cứ như là lấy chổi quét hết ấy!

Chủ tịch nông trang ngoảnh về phía Lopakhin, toan nói điều gì đó, nhưng Lopakhin đã hỏi trước:

- Đồng chí đã từng ở mặt trận rồi chứ?

- Thế theo đồng chí thì cánh tay của tôi bị con bê nó gặm mất đấy à?

- Đã phải rút lui bao giờ chưa?

- Mọi sự đều đã trải qua, nhưng chưa từng thấy cái chuyện như ngày này.

- Này, đồng chí thân mến, đầu đồng chí bằng gỗ à, đồng chí phải hiểu rằng tôi không thể để cho cho anh em của tôi nhịn đói chứ, chuẩn úy nói, - Tôi sẽ phải chịu trách nhiệm về từng người trước ban chỉ huy. Rõ chứ? Đồng chí cứ viết phiếu xuất kho, trong ấy thế nào cũng có chút ít gì đó, chúng tôi có cần gì nhiều lắm đâu mà.

Để có thêm sức thuyết phục mạnh mẽ hơn, chuẩn úy đặt tay lên đầu gối chủ tịch nông trang, nhưng ông ta dịch chân ra mỉm cười hiền hậu và chất phác:

- Ái chà, chuẩn úy, chuẩn úy ơi! Tôi thật đến khổ với đồng chí đấy, đồng chí già ạ! Tôi đã nói với đồng chí bằng tiếng Nga: trong kho không có gì hết, ngoài chuột ra thì không có gì hết, mà đồng chí không chịu tin. Và đồng chí đừng sờ nắn chân tôi làm gì, tôi có phải là gái tơ đâu, chân tôi nó cũng không biết rung động trước sự nài nỉ đâu, chân gỗ đấy... Và đây là lời cuối cùng của tôi: chúng tôi sẽ cấp hai kilô kê - thế thôi, còn bánh mì thì hãy đến các gia đình mà kiếm.

- Hai kilô cho hai mươi bảy tay súng chiến đấu cho cả một trung đoàn, đồng chí thử tính xem, tôi biết làm sao bây giờ? Mà nấu cháo với gì cơ chứ? Còn bảo vào kiếm bánh mì ở các gia đình thì tôi không thể để cho các chiến sĩ làm như vậy: chúng tôi không phải là ăn mày. Đồng chí đã rõ chưa?

Lopakhin nhìn khuôn mặt đau khổ của chuẩn úy, đẩy cái ghế dài rầm rầm. Chuẩn úy giơ tay can:

- Lopakhin, không được nóng!

- Ta vào kho thôi, - chủ tịch nông trang nói ngắn gọn.

Cái chân gỗ ken két nện rắn rỏi trên nền nhà, ông ta đi ra cửa. Poprishchenko hài lòng bước theo sau Lopakhin nối gót luôn.

Tới gần vựa thóc, chủ tịch nông trang để cho chuẩn úy đi trước nắm lấy khuỷu tay Lopakhin.

- Này, ông thiên lôi, nhìn tận mắt xem, chúng tôi còn gì nào. Tôi có kho bí mật đâu, và cũng chẳng muốn giấu diếm các đồng chí gì cả. Xem ra thì anh em là những chiến sĩ dũng cảm, toàn là những tay cừ, lẽ nào tôi lại tiếc một con cừu chẳng hạn để các đồng chí nấu cháo, nhưng theo lệnh của khu, thì bao nhiêu gia súc, cả lớn lẫn bé đều đã cho tản cư từ hôm qua rồi. Chỉ còn lại phần thuộc quyền sử dụng riêng của các nông trang viên thôi. Tôi mà có cừu riêng của mình thì sẽ ủng hộ các đồng chí, nhưng gia tài chỉ có mỗi một mụn vợ và một con mèo thôi.

Lopakhin lặng lẽ giúp một tay mở cái khóa treo to sụ, bước vào vựa lúa tranh tối tranh sáng. Trong cái khoang nhỏ của vựa tận trong góc, chỉ trơ trọi một dúm kê được vun gọn lại. Thấy vẻ do dự của Lopakhin, chuẩn úy nghiêm khắc bảo:

- Làm đi!

Lopakhin cúi xuống, mặt đỏ dừ vì xấu hổ và vì căng thẳng, anh lấy cái chổi lông ngỗng nằm giữa đáy ấy vun những hạt kê vào giữa, rồi đứng thẳng lên:

- Chỗ này được chừng ba kilô hay là suýt soát.

- Thôi các đồng chí lấy cả đi, chúng tôi cũng chẳng để lại mà nhân giống đâu, - chủ tịch nông trang đôn hậu nói, cặp mắt đã có chiều dịu đi và gần như là âu yếm đăm đăm nhìn Lopakhin.

Trong lúc Lopakhin bốc từng nắm kê cho vào túi dết, thì chuẩn úy rút từ trong túi ra một cái ví lép kẹp đã lên nước vì mồ hôi, vừa rung rung hai hàm ria bám đầy bụi, vừa đem những đồng rúp lấm lem dầu mỡ!

- Giá cố định là bao nhiêu? - ông vừa hỏi vừa nhìn chủ tịch nông trang.

Anh này cười cười, xua tay:

- Không tính tiền đâu. Kê rơi vãi chúng tôi không lấy tiền.

- Nhưng chúng tôi chẳng lấy không. Đồng chí rõ chưa? - Chuẩn úy đặt tiền lên mép khoang nhập kho, trịnh trọng nói: cảm ơn sự chăm sóc của các đồng chí, - rồi ông bước ra cửa.

- Chuột sẽ gặm hết tiền của các đồng chí thôi, vẫn cứ tươi cười, - chủ tịch nông trang nói.

Chuẩn úy không đáp. Ra khỏi cửa, ông gọi riêng Lopakhin ra một bên, rỉ tai:

- Bước đầu trót lọt, rồi tiếp theo sẽ thế nào đây? trong truyện cổ có anh lính nấu cháo rìu, nhưng đó là truyện cổ còn chúng ta sẽ làm thế nào hả anh chàng thợ mỏ? Cháo loãng không có gia vị, không có bánh mì, thì cũng giống như là đám cưới không có chú rể, mà anh em đói chết đi rồi! Tình thế bế tắc thực sự đấy, - chuẩn úy buồn rầu kết luận.

Tình thế bế tắc? Làm gì có chuyện tình thế bế tắc! ít nhất thì Lopakhin bao giờ cũng tin như thế; - và câu nói cuối cùng của chuẩn úy đã bắt Lopakhin đi tới một quyết định xốc nổi... Những ánh lửa vui vẻ bừng sáng lên trong đôi mắt long lanh liều lĩnh của Lopakhin. Quỷ ám hay sao mà cho đến giờ anh lại không nghĩ tới chuyện anh có trong tay một con chủ bài, là cái tài chinh phục phụ nữ của anh? ai rồi cũng phải xiêu lòng hết, anh thành thật tin như thế. Lopakhin sảng khoái vỗ vai chuẩn úy đang ủ dột và nói:

- Điều chủ yếu là đừng có rụt rè bác Poprishchenko ạ! Bác hãy hoàn toàn tin cậy vào tôi. Chúng ta sẽ tổ chức tất cả ngay tức khắc. Hôm nay thì tôi chẳng hứa hẹn nhiều, tôi sẽ tìm hiểu tình thế và tiến hành trinh sát trận địa và sáng mai sẽ thết tất cả các bạn đấy - tha hồ chén đẫy! - Anh đưa cạnh bàn tay lên ngang hai lỗ mũi phổng to.

- Cậu định bày trò gì đấy? - chuẩn úy cảnh giác hỏi dò, - Chắc là lại một trò bẩn thỉu phi pháp nào đó hả?

- Tất cả đều sẽ đúng theo luật pháp, lời hứa danh dự của chiến sĩ chống tăng đấy, bác ạ, - Lopakhin cam đoan rồi toét miệng cười. - Về việc này thì chỉ mỗi một mình tôi chịu khổ thôi. Tôi cũng đành phải linh động vi phạm những nguyên tắc đạo đức của mình, thực ra thì những nguyên tắc ấy cũng đã lỏng lẻo từ lâu rồi, - tôi sẵn sàng vì đồng đội mà chịu nạn thôi.

- Cậu hãy nói rõ xem, đừng có lừa phỉnh tôi.

- Bác sẽ rõ ngay đấy mà. Đồng chí chủ tịch ơi, tôi hỏi một tí nào!

Lopakhin tin cậy sờ nắn mấy cái cúc áo jacket chủ tịch nông trang, nhìn thẳng vào đôi mắt gần sát tinh mũi của ông ta, và nói:

- Bạn cũng là anh em nhà nên mình sẽ nói toạc móng heo ra với bạn? chúng mình cần phải có cái gì đó để ăn, có phải thế không nào? Bạn cũng không có thể giúp được gì chúng mình về thức ăn, phải không? Vậy bạn hãy giúp mình việc khác vậy.

- Việc gì thế?

- Trong nông trang của bạn có một mụ góa hay mụ vợ lính nào, mà cuộc sống khấm khá, nghĩa là trong nhà mụ ta có chút đỉnh gì đó, chà, chẳng hạn như đàn gà, đàn cừu hay là các loại gia súc khác, có chứ?

- Tất nhiên là có những ả như thế rồi. Nông trang chúng tôi có phải thuộc loại nghèo đâu.

- Được, thế thì bạn hãy bố trí chúng tôi đến trú một đêm tại nhà một nữ công dân khá giả, còn đến đó bàn bạc với... chủ nhà như thế nào sẽ là việc của chúng tôi. Chỉ có điều mong rằng bà chủ đừng xấu xí quá, ít nhiều thì cũng cho ra vẻ phụ nữ một chút, bạn hiểu không?

Chủ tịch nông trang nheo mắt giễu cợt:

- Và không già quá bảy mươi chứ?

Vấn đề quá quan trọng nên Lopakhin không thể chấp nhận mọi sự đùa cợt. Anh đăm chiêu lặng thinh một lát rồi nói:

- Người anh em ạ, bảy mươi thì cũng hơi nhiều, đó là giá nói thách, còn sáu mươi thì bần cùng lắm cũng được! Liều mạng cũng là một việc làm cao quý! Nhưng tất nhiên trẻ một chút thì vẫn hơn...

- Không sao, điều ấy thì được thôi, - chủ tịch nông trang nhếch mép cười và nói - Cậu giải quyết đúng kiểu nhà binh. Không có cá thì lấy tôm làm cá, giữa cánh đồng thì lấy bọ dừa làm thịt vậy. Mình sẽ bố trí vào một hộ, nhưng có điều là sau đó đừng oán thán mình là được.

- Có chuyện gì thế? - Lopakhin lo ngại hỏi.

- Gần đây có một ả vợ lính. Tuổi chừng ba mươi. Chồng đang ở mặt trận, thượng úy. Nhà ả ta thì chẳng thiếu quái gì - này gà, này ngỗng, này vịt, trong chuồng có hai con lợn sữa cũng khá to, cừu thì chừng trên dưới chục rưỡi. Sống sung sức! Và cái chính là cô nàng không có con. Kia kìa, nhà cô ả đấy, cái mái xanh xanh sau mấy cây dương, thấy không. Chị chàng ở ngay trong ngôi nhà đẹp ấy. Còn trước chiến tranh thì anh chồng làm nghề...

- Anh chồng thì đêm mình cũng chẳng chiêm bao thấy đâu, - Lopakhin sốt ruột ngắt lời - Nhưng có chuyện gì thế? Chuyện gì mà cậu bảo oán thán nào? Trạc tuổi như thế là vừa lắm rồi!

- Cô nàng đoan trang lắm, ối chà ôi đoan trang ghê lắm!

- Chà, điều đó có gì là đáng sợ, mình đã đánh gục những loại còn ghê gớm hơn nhiều, cậu cứ dẫn chúng mình tới đó! - Lopakhin nói rất tự tin và quay sang chuẩn úy - đồng chí chuẩn úy, bác cho phép hành động chứ?

Poprishchenko mệt mỏi khoát tay.

- Cứ hành động. Chỉ có điều là mình ngại lắm. Cậu lại chửi cho chúng mình một vố cũng nên đấy, Lopakhin ạ.

- Tôi ấy à? Chửi cho một vố à? - Lopakhin bực bội.

- Cậu lại cho một vố nên thân nữa là đằng khác. Mình đã là quân thường trực ba năm trong chế độ cũ. Cũng đã từng một thời trai trẻ, một thời oanh liệt, sống không phải là không có tội lỗi. Vả lại chẳng qua thì cũng chỉ ghé lại một chị chàng quen biết, xoay xở quả trúng, chai vodka thôi, nhưng đây lại tới hai mươi bẩy con người... Và mình nghĩ không biết phải phục vụ ả này tới mức nào để ả chịu cung đốn thức ăn không phải cho một mà cho những hai mươi bảy người đây? Đấy, anh thợ mỏ ơi, phải vất vả đấy, mình có thể nói là…

- Chuyện vất vả thì tôi chả bao giờ nề hà đâu, - Lopakhin khiêm tốn nói chắc.