Lát sau, Nikolai thức giấc. Một làn gió hiu hiu khẽ lay động lá táo. Những đốm sáng biến hóa kỳ quặc quay lướt trên mặt cỏ. Một con chim cu gù đâu đó gần quanh và một động cơ máy kéo nổ không đều, tiếng ống xả ầm ĩ át tiếng chim cu. Trong ngõ hẻm rộn rã tiếng nói, tiếng cười, rồi một anh chàng nào đó hét lên, giọng nam cao vang vang, trẻ trung:
- Tớ đã bảo cậu là bu gi hỏng bét rồi mà. Cậu có mỏ lết không? Mang lại đây ông bạn thân mến ơi, mang lại đây anh chàng mắt cá luộc!
Trong vườn sặc mùi cỏ héo, mùi khói và mùi cháo khê. Pháo thủ chống tăng Pyotr Lopakhin, bạn thân của Nikolai doạng đôi chân vòng kiềng đứng cạnh chiếc xe nhà bếp dã chiến. Anh phì phèo điếu thuốc chậm rãi đấu khẩu với anh nuôi Lisichenko:
- Lại cháo đặc hả, gã ngựa thiến kia?
- Lại cháo đặc. Mà cậu chớ có văng ra như vậy.
- Này, cái món cháo đặc của cậu nó ở cái chỗ này của mình đây này, có biết không?
- Tớ đếch cần biết nó ở chỗ nào trong người cậu.
- Cậu không phải là anh nuôi, mà là cái thá gì, thì có ma quỷ mới hiểu được. Cậu chẳng hề có một sáng kiến nào trong đầu của cậu, chẳng có lấy một ý kiến hay. Đầu cậu giống như cái nồi rỗng; chỉ có biết kêu tong tong. Chẳng nhẽ trong cái xóm này, cậu không thể có cách nào xin được một con cừu hay một con lợn choai mà chủ nó không trông thấy hay sao. Cậu sẽ nấu được món xúp bắp cải thật ngon, rồi nấu món thứ hai…
- Xéo, xéo đi, mình nghe chán cái giọng ấy rồi.
- Đã ba tuần nay, cậu cho chúng mình ăn toàn cháo kê, ngoài ra không có gì nữa cả, những người anh nuôi tử tế có ai làm ăn như thế không? Cậu là một tay thợ vườn chứ không phải anh nuôi!
- Thế cậu muốn gì, món sườn chua ngọt hả? hay làm món thịt lợn băm?
- Đem cậu ra mà làm món thịt băm được đấy! Nguyên liệu thật tuyệt vời, ăn béo núc ra như một tay quân nhu cấp hai!
- Cậu hãy liệu cái thần hồn đấy Petka ạ, tớ sẵn nước sôi đây... Cậu vừa đi quân y về phải không?
- Phải, đi quân y về đấy.
- Thế nào, hả?
- Chả thế nào cả.
- Thế cậu đi quân y làm gì?
Lopakhin vờ ngáp dài, im lặng. Lisichenko mỉm cười, chống nạnh nhìn, chờ câu trả lời.
- Đi chơi thôi, tìm mấy người quen, - Lopakhin bình thản nói.
- Đằng ấy có một con bé dễ thương đáo để... Cắn câu chưa đấy?
- Mình cũng chẳng ra sức làm cho cô nàng cắn câu đâu.
- Thôi bỏ cái giọng ấy đi! Mình đã thấy cậu lấy cỏ kỳ cọ đôi ủng, lấy giẻ đánh bóng huy chương kia mà. Huy chương cũng chẳng ăn thua gì phải không? Vả lại nó giúp được gì cho cậu bây giờ. Giá như cậu có một huân chương chẳng hạn, thì đó lại là chuyện khác. Còn huy chương dũng cảm, phải đâu là của hiếm. Người anh em ạ, ở đằng ấy thì những huy chương loại này chẳng mồi chài được ai đâu.
- Đồ ngốc. - Lopakhin nói giọng đôn hậu, - mình đã nói rằng mình chẳng có ý nghĩ gì về điều ấy cơ mà, mình chỉ dạo qua trong xóm thôi. Ăn cháo đặc của cậu, thì có sức đâu mà đi léng phéng. Dạo này mình gầy choắt đi, đến vợ mình cũng không còn nằm mơ thấy nữa là.
- Thế ông nằm mơ thấy gì, hỡi người hùng?
- Toàn là những giấc mơ chay tịnh, chiêm bao đủ thứ thổ tả, đại loại như món cháo đặc của cậu.
“Rõ là chúng thích trò nói nhăng nói cuội”, Nikolai thầm nghĩ và đứng dậy, vươn hai cánh tay tê dại. Lopakhin bước tới gần anh, cúi chào nghịch ngợm:
- Ngài ngủ có ngon giấc không ạ, thưa ngài Streltsov đáng kính!
- Đi mà nói chuyện với anh nuôi, mình đang đau đầu đây. - Nikolai cau có nói.
Lopakhin nheo cặp mắt kẻ cướp sáng long lanh của anh và lắc đầu thông cảm.
- Tất cả đã rõ ràng tâm trạng u uất vì cuộc rút lui của chúng ta, nóng bức và đau đầu phải không? Đi tắm đi, Kolya, tắm cho tới lúc ăn trưa, nếu không thì sắp tới giờ xuất phát rồi đấy. Bọn chúng nó đang ở dưới sông chưa lên đâu. Mình cũng phải nhúng qua cái thân xác đầy tội lỗi này mới được.
Nikolai mới kết bạn với Lopakhin gần đây thôi. Trong cuộc chiến đấu gần nông trường “Con đường sáng”, công sự hai người bên cạnh nhau, Lopakhin mới đến trung đoàn hôm trước trong số quân bổ sung cuối cùng, và Nikolai thấy anh bước vào trận đấu. Hai pháo thủ chống tăng bắn cháy hai xe tăng sau khi để chúng tiến sát tới cách chừng một trăm rưỡi đến một trăm mét. Nhưng vừa lúc người số hai của khẩu đội bị hy sinh. Lopakhin chưa bắn kịp thì chiếc xe tăng thứ ba vừa tiến vừa nhả đạn, băng qua công sự của các pháo thủ chống tăng và mở hết tốc lực lao tới vị trí chiến đấu của khẩu đội. Nikolai quỳ xuống, hai tay run run, lắp băng đạn tròn vào khẩu tiểu liên. Anh thấy dưới xích xe tăng đất sét vàng lở xuống, rơi vào công sự của Lopakhin, và nghĩ rằng thế là anh em chống tăng hy sinh cả rồi nhưng chỉ mấy giây sau, từ cái công sự bị sập mất một nửa ấy, giữa đám bụi vàng chưa kịp lắng xuống, thò ra một nòng súng dài rê về phía chiếc xe tăng đang đột phá, một tiếng nổ vang lên, một dải lửa loằng ngoằng như con rắn mối trườn lên vỏ thép của chiếc xe tăng, chiếc xe đột nhiên khựng lại, một đám khói đen dày đặc trùm lên nó. Và hầu như ngay lúc ấy Lopakhin gọi Nikolai:
- Ê, anh chàng tóc đen để ria ơi! còn sống chứ!
Nikolai ngóc đầu lên và nhìn thấy khuôn mặt đỏ tía dữ tợn bê bết đất sét của Lopakhin.
- Sao thế, sao không bắn đi, hồn vía đi đâu rồi? Không thấy chúng đang bò tới kìa! - Lopakhin hét lên trợn tròn cặp mắt sáng quắc, chỉ vào bọn lính Đức đang bò dọc theo bờ ruộng.
Loạt đạn ngắn đầu tiên của Nikolai tiện phăng những ngọn trắng của đám cúc dại mọc trên bờ ruộng; và khi hạ tầm bắn thấp hơn, anh khoái chí nghe qua tiếng nổ giòn giã dữ tợn của tiểu liên, một tiếng rú the thé cất lên hai lần.
Tối hôm ấy, sau trận chiến đấu, Lopakhin bước vào hầm. Anh chăm chú nhìn khắp các chiến sĩ và hỏi:
- Các cậu ơi, ở chỗ các cậu đây có anh chàng tóc đen, để ria mép, đẹp trai, nom giống bộ trưởng nước Anh Anton Eden, hắn ta đâu rồi nhỉ?
Nikolai quay mặt ra phía ánh sáng. Lopakhin nhìn thấy anh, bèn nói giọng ranh mãnh:
- Thế là vớ được cậu rồi đấy! Nào, anh bạn đồng hương, ra ngoài trời mát hút điếu thuốc đi.
Họ cùng ngồi xuống cạnh cửa hầm, châm thuốc hút:
- Cậu hạ chiếc xe tăng cuối cùng cừ thật - Nikolai nói và nhìn trong ánh hoàng hôn, khuôn mặt sém nắng đỏ như gạch của anh lính chống tăng. - Mình đã ngỡ cả hai cậu bị chôn vùi trong đất rồi, thì lại thấy khẩu súng thò ra...
Lopakhin ngắt lời, giọng giễu cợt:
- Ấy, ấy cậu nói đúng như là tớ đang chờ đợi để nghe đấy... Cậu khâm phục việc làm của tớ, thế tại sao bản thân cậu lại không bắn khi chiếc xe tăng xéo lên công sự của tớ? Tại sao cậu không bắn vào bọn lính tiểu liên của chúng nó, lại chờ mình chửi đã rồi mới nổ súng? Những lời ca ngợi của cậu đối với tớ thì cũng chỉ như là thuốc cao dán cho người đã chết, hiểu chưa? Mình cần việc làm chứ không cần lời ca ngợi.
Nikolai mỉm cười trả lời rằng lúc ấy anh chậm chạp vì đã trút hết băng đạn. Lopakhin nheo mắt, liếc nhìn hoài nghi và nói:
- Cậu đã sẵn sàng chiến đấu, thế rồi lại thấy là chuẩn bị chiến đấu chưa xong. Trong quan hệ giữa chúng mình chỉ còn thiếu có một điều: có lẽ cậu cũng giống như những đồng minh của chúng ta, lương tâm nhét trong túi, chỉ quẳng đạn cho mình, rồi hoan hô mình, còn mình thì lại chiến đấu cho cậu... Thế đấy, phải không nào? Quan hệ mới tốt đẹp làm sao!
Thấy Nikolai sa sầm mặt lại, Lopakhin bèn chìa bàn tay cũn cỡn, chắc nịch ra và hồn hậu nói:
- Mà cậu đừng giận nhé. Chả nhẽ lại có thể giận - vì sự thật hay sao? Nếu do nhu cầu mà chúng ta được ghép vào với nhau, thì chúng ta sẽ cùng chiến đấu. Thôi, làm quen với nhau đi, hình như mình với cậu là đồng hương đấy. Cậu ở tỉnh Rostov à? À ra thế, còn mình ở thành phố Shakhty. Chúng ta kết bạn nhé!
Từ hôm đó quả nhiên là hai người đã thành đôi bạn thân thiết với tình bạn chân thành và giản dị của người lính. Anh chàng Lopakhin hay giễu cợt, ác khẩu thích tán gái, vui nhộn dường như bổ sung cho Nikolai lúc nào cùng trầm tĩnh, lặng lẽ. Nhìn họ, Poprishchenko, một người Ukraine đứng tuổi, chậm chạp, đã nhiều lần nói:
- Nếu đem Pyotr Lopakhin và Nikolai Streltsov biến thành bột, rồi nhào kỹ lại với nhau, đem bột ấy nặn thành con người, thì có thể từ hai người ấy ta sẽ có được một con người chân chính nhưng cũng có thể là không phải như vậy, ai biết được, cái mớ hỗn tạp ấy sẽ cho ra cái gì?
Bên bờ ngòi, nghe có tiếng cưa của công binh vang lên trầm bổng. Tiếng nước vỗ oàm oạp, và tiếng cười thoải mái của các chiến sĩ đang tắm. Lopakhin và Nikolai lặng lẽ đi bên nhau trên bãi cỏ bị dẫm nát. Rồi Lopakhin đề nghị:
- Ta ra cầu đi, đằng ấy sâu hơn.
Anh bước trước qua hàng rào đổ, hất đầu chỉ chiếc máy kéo đang đứng giữa đường. Hai anh chàng lái máy kéo trong những bộ áo liền quần đầy dầu mỡ, đang hì hà hì hục với chiếc động cơ, Zvyagintsev cởi trần đến thắt lưng, đang giúp họ. Tấm lưng bè bè, hai cánh tay cuồn cuộn bắp thịt của anh bê bết dầu, một vệt đen vẽ một đường chéo trên suốt cả khuôn mặt. Anh cẩn thận cởi chiếc jacket quân phục và khoái chí vì được dịp đứng với máy, sử dụng cờ lê một cách nhanh nhẹn, trìu mến và trân trọng.
- Ê anh chàng đỏm dáng ơi! Hãy mượn ở các cậu ấy mấy viên đá kỳ rồi ra tắm với bọn tớ, bọn tớ sẽ kỳ cọ cho sạch sẽ, - Lopakhin vừa đi qua vừa nói.
Zvyagintsev nhìn về phía Lopakhin và thấy Nikolai bèn toét miệng cười:
- Này Nikolai, máy kéo ra máy kéo nhé! Nó khỏe không chịu được! Cậu có thấy nó kéo cái đồ chơi nào chưa? Mình đứng bên nó có một lúc mà cứ ngỡ như đang ở nhà, đang ở trong trạm máy kéo của mình. Động cơ này dám lôi ba cỗ máy liên hợp gặt đập, bảo đảm như vậy đấy!
Trên khuôn mặt bóng nhoáng đẫm mồ hôi của Zvyagintsev rạng rỡ một niềm vui sướng hồn nhiên, đến nỗi Nikolai bất giác thầm ghen với anh ta.
Mấy bông hoa súng vàng nổi lên trên mặt nước phẳng lặng. Dậy lên mùi sình lầy và mùi ẩm ướt ven sông. Cởi quần áo xong, Nikolai giặt cái jacket, đôi xà cạp, rồi ngồi xuống cát, hai tay bó gối. Lopakhin nằm xuống bên cạnh.
- Hôm nay trông cậu rầu rĩ thế, Nikolai.
- Thế có cái gì đáng vui? Mình thấy chẳng có lý do gì đáng vui cả?
- Cậu còn đòi lý do gì nữa? Còn sống không? Còn sống, hãy mừng đi. Cậu xem ngày đẹp biết bao! Ánh nắng, dòng sông, kìa những bông hoa súng bồng bềnh... Đẹp tuyệt vời!... Mình ngạc nhiên về cậu: một cựu binh, gần một năm chiến đấu rồi, mà mọi cảm xúc của cậu cứ như là của một anh chàng lính mới ấy. Cậu nghĩ thế nào: nếu như người ta cung cấp cho chúng ta tinh thần - thế là đã đủ rồi ư? Tận thế à? Chiến tranh chấm dứt à?
Nikolai bực mình, cau mặt nói:
- Sao lại có chuyện chiến tranh chấm dứt? Mình hoàn toàn không nghĩ điều đó, mà mình cũng không thể nhìn tất cả những gì đã xẩy ra với một thái độ hời hợt. Còn cậu, chính cậu đã có một thái độ như vậy, và cứ làm ra vẻ như chẳng có chuyện gì đặc biệt xẩy ra cả. Đối với mình thì rõ ràng là cả một thảm họa đang xẩy ra. Tầm cỡ của thảm họa này tới mức nào thì cả mình và cậu đều không biết được, nhưng cũng có thể đoán ra phần nào. Chúng ta đã rút lui tới ngày thứ năm, sắp tới sẽ là sông Don, rồi đến Stalingrad... Chúng nó đánh cho trung đoàn ta tan tác. Còn các trung đoàn khác thì thế nào? Còn quân đoàn nữa? Rõ ràng quá rồi, mặt trận chúng ta đã bị chọc thủng một khu vực rộng lớn. Bọn Đức vẫn bám sát đít, mãi hôm qua mới bứt được khỏi chúng nó và cứ rút đều, chưa biết đến bao giờ mới chặn đứng được chúng lại. Đấy, chính lo buồn là vì thế đấy - vì cứ đi và chẳng biết gì cả! Còn nhân dân nhìn theo chúng ta với những con mắt như thế nào? Có thể phát điên lên đấy!
Nikolai nghiến chặt hàm răng và quay mặt đi. Anh nín lặng giây phút, cố nén cơn xúc động đang trào dâng trong lòng, rồi nói với giọng đã bình tĩnh hơn và nhẹ nhàng hơn:
- Tất cả những chuyện ấy đủ làm cho hồn lìa khỏi xác, thế mà cậu thì cứ thuyết nào còn sống, nào hãy mừng đi, ánh nắng, những bông hoa súng bồng bềnh... Cậu hãy cút đi với những bông hoa súng của cậu, mình nhìn thấy những bông hoa ấy mà phát tởm. Cậu đại loại cũng như một vai hảo hán vô vị trong vở kịch tồi, lại còn giở trò láu lỉnh đến lượn ở trạm quân y...
Lopakhin vặn mình răng rắc, nói:
- Tiếc thay là cậu đã không đi với mình, Kolya ạ, đằng ấy có một nữ bác sĩ bậc ba, chỉ nhìn thấy cô ta là muốn vào trận ngay để lập tức được bị thương. Không phải là một nữ bác sĩ mà là một cái dấu than, đúng như thế đấy!
- Này, cuốn xéo đi!
- Không, thật đấy mà! Người phụ nữ với những phẩm chất như vậy, với sắc đẹp như vậy thì quả là đáng sợ! Không phải là nữ bác sĩ mà là một khẩu cối sáu nòng, ngay đối với anh em lính tráng chúng mình mà còn nguy hiểm quá huống gì với các cấp chỉ huy.
Nikolai im lặng đăm đăm nhìn bóng đám mây trắng trong nước; còn Lopakhin lại nói giọng cố nén và cay độc:
- Mình chẳng thấy có lý do gì mà cứ cúp đuôi như chó, cậu có hiểu không? Chúng nó nện mình à? Có nghĩa là bị chúng nện cũng đáng kiếp. Sao không chiến đấu cho cừ hơn, hả lũ chó đẻ! Phải bám lấy từng tấc đất của mình, phải tập đánh dịch cho chúng líu lưỡi như nấc lên hấp hối. Còn nếu không đánh được như thế thì đừng có bực tức khi bị nện bật máu mồm ra và bị nhân dân nhìn bằng cặp mắt lạnh nhạt. Vì lý do gì mà đòi họ đem bánh mì với muối ra đón chào chúng ta? Hãy cám ơn họ đã không phỉ nhổ vào mặt vậy là quý lắm rồi. Thế thì cậu, nếu không phải là một hảo hán, cậu hãy giải thích cho mình vì sao khi bọn Đức lọt vào được một thôn nhỏ xíu nào đó, một cái thôn chỉ lớn bằng cái đầu đinh, phải vất vả biết bao mới đánh bật nó ra được, còn chúng ta đôi khi lại bỏ mất cả một thành phố hầu như không đánh đấm gì, cứ nước kiệu mà rút lui? chúng ta tự mình phải lấy lại, hay là chờ các chú các bác lấy lại hộ cho. Tình hình diễn ra như vậy bởi vì thưa tôn ông, chúng ta học đánh đấm chưa ra trò, chưa có lòng căm thù thực sự. Đến khi nào chúng ta học được rồi, ngày nào chúng ta đi chiến đấu với lòng căm thù sùi bọt mép, thì lúc đó bọn Đức sẽ đằng sau quay, hiểu chưa? Như mình đây chẳng hạn, lòng căm thù đã lên tới độ cao, đến mức hễ nước bọt nhổ vào mình thì sẽ sủi lên vèo xèo, bởi vì mình đầy sinh lực, bởi vì mình vểnh đuôi lên, mình dữ tợn đến khủng khiếp. Còn cậu thì cứ cụp đuôi và nước mắt ròng ròng: “Chao ôi, trung đoàn chúng ta bị đánh tan tác! Chao ôi quân đoàn bị đánh tơi bời! Chao ôi, quân Đức chọc thủng được vào rồi!” Chết tiệt chúng nó đi cái quân Đức khốn kiếp! Chọc thủng đúng là chúng đã chọc thủng, nhưng thử hỏi rồi ai sẽ đưa chúng thoát nổi nơi đây một khi chúng ta tập trung được lực lượng và quật lại. Nếu giờ đây ta vừa rút lại vừa đánh, thì sau này khi tấn công ta sẽ quật cho chúng gấp mười gấp trăm ấy chứ. Tồi tệ hay là giỏi giang thì chúng ta vẫn rút lui được, còn chúng nó thì đừng hòng rút, dứt khoát là không rút được. Một khi mà chúng đã đằng sau quay thì ta sẽ bẻ giò lũ chó đẻ ấy tận bẹn để chúng không còn bước được trên đất nước ta nữa. Mình nghĩ như vậy đấy, còn với cậu thì mình bảo thẳng là trước mặt mình xin cậu đừng khóc lóc, vì dù sao mặc lòng, mình cũng không chùi nước mắt cho cậu đâu, chiến tranh đã làm cho tay mình chai sạn, nhỡ ra lại làm xước mặt cậu...
- Anh chàng ngốc ạ, tớ đâu có cần sự vỗ về an ủi, cậu cũng đừng có hùng biện phí sức, tốt nhất là hãy bảo cho tớ. Biết bao giờ chúng ta sẽ học được cách đánh đấm? khi nào rút tới Siberia chăng? - Nikolai nói.
- Đến Si... be... ri…a ấy à? - Lopakhin kéo dài giọng hỏi lại, cặp mắt long lanh cứ chớp chớp. - Không đâu, thưa ngài thân mến, nhà trường ấy đối với chúng ta quá xa không tới học được. Chúng ta học ngay đây này, ngay trên những thảo nguyên này, hiểu không? còn Siberia thì tạm thời ta hãy xóa trên bản đồ cái đã. Hôm qua thằng Sashka pháo thủ số hai của mình, - nói rằng: “Sẽ rút tới Ural, ở đó trên núi chúng ta sẽ nhanh chóng thanh toán bọn Đức”. Nhưng mình bảo hắn: “Này, đồ cóc đất, nếu mày còn nói chuyện Ural với tao một lần nữa thì tao sẽ không tiếc một viên đạn chống tăng đâu, - ngay lập tức tao lấy thước ngắm, nhằm bắn trực tiếp vào cái sọ dừa ngu ngốc, bứt nó ra khỏi cổ cho xem…!” Nó lùi lại, bảo rằng nói đùa thôi... Mình cũng bảo nó rằng mình nói đùa, chứ chả nhẽ với cái bọn ngu xuẩn như nó, mà lại bắn những viên đạn chống tăng à, hơn nữa lại phải dùng đến một khẩu súng bắn tăng rất tốt. Đấy bọn mình chấm dứt câu chuyện thú vị ở đó.
Lopakhin trườn tới gần mặt nước, cọ đôi gan bàn chân gần chai hồi lâu bằng cát ẩm to hạt, rồi ngoảnh mặt về phía Nikolai.
- Kolya ạ, mình lại nhớ tới câu nói của đồng chí chính trị viên Ruzaev đã hy sinh; hình như câu này là của một ông tướng trứ danh: “Nếu như mỗi chiến sĩ hồng quân giết được một thằng Đức thì chiến tranh đã kết thúc từ lâu”. Như vậy có nghĩa là chúng ta diệt bọn súc sinh ấy còn ít, có phải thế không?...
Câu chuyện đã làm cho Nikolai chán ngấy, anh trả lời giọng cáu gắt:
- Tính toán khá đơn giản đấy... Nếu như mỗi ông tướng của chúng ta thắng được một trận, thì có lẽ chiến tranh sẽ kết thúc sớm hơn nữa.
Lopakhin đứng cọ chân, cất tiếng cười vang:
- Anh chàng dở hơi ơi, không có chúng ta thì các ông tướng làm sao mà thắng trận được? Mà cậu cứ thử thắng trận với những thằng lính kiểu Sashka của mình xem nào? Hắn chưa chạy tới sông Don mà đã ngó tới Ural rồi. Theo mình thì ông tướng mà không có quân, hoặc có quân loại bét thì cũng giống như chú rể thiếu cái khúc thịt thừa của người đàn ông. Còn chúng ta mà không có tướng thì chẳng khác nào đám cưới mà không có chú rể. Tất nhiên là cũng có những ông tướng giống như Sashka. Thằng thảm hại nào bị bọn Đức bắt đầu nện cho ở biên giới, thì đến nay vẫn bị chúng nện cho như thế. Ôi chà, hắn mệt mỏi rã rời, mất tinh thần, không còn nghĩ tới chuyện làm thế nào để đánh bọn Đức mà chỉ nghĩ cách làm sao để cho không còn bị bọn chúng nện cho một lần nữa. Tuy vậy những thằng như thế cũng ít thôi, và không phải là những thằng ấy quyết định thắng bại. Nhưng chúng ta lại có cái thời thế này: ở mặt trận có chỗ nào thất bại thì nổi lên tiếng xì xào nguyền rủa các ông tướng, nào là các ông ấy thế này, các ông ấy thế kia, nào là các ông ấy không biết đánh đấm, mọi tai họa đều do các ông ấy gây ra cả. Nhưng nếu xét cho công bằng thì không phải bao giờ tội cũng ở các ông tướng mà có nguyền rủa các ông ấy thì cũng nên nhẹ lời một chút, bởi vì các ông tướng là những người bất hạnh nhất trong chiến tranh đấy. Chà, sao cậu cứ nhìn mình trân trân như con cừu đực nhìn cái cổng mới thế hả? Đúng như mình nói đấy! Trước kia cũng có lúc vì ngốc nghếch, chính mình cũng thèm muốn cái hàm cấp tướng “Ái chà, đúng là một cuộc sống ngồi mát ăn bát vàng. Ăn mặc sang trọng, lộng lẫy, choáng lộn, không phải đào công sự, không phải bò sát bụng xuống bùn”. Nhưng rồi sau suy đi tính lại, mình liền vỡ mộng.
Hồi ấy mình đang là tay súng bộ binh, chưa phải là pháo thủ chống tăng, một lần đại đội mình được lệnh xung phong. Không hiểu tại sao mình lại chần chừ - thành khẩn mà nói thì hỏa lực địch mạnh quá, mình chẳng muốn chồm lên: nhưng trung đội trưởng chạy đến, giơ khẩu Nagant ra đe mình và quát: “Đứng dậy!” rồi văng tục chửi mình, cậu hiểu không? Chúng mình xông lên tấn công rồi sau đó mình nghĩ bụng: “Chà may thật, mình là lính trơn, mình cù nhầy thì chỉ nhận có một tiếng văng tục, mình chí chịu trách nhiệm về bản thân mình thôi, còn tư lệnh sư đoàn phải chịu trách nhiệm về hàng nghìn người; nếu ông ta mà sai lầm thì sẽ nghe biết bao nhiêu tiếng văng tục? Còn tư lệnh quân đoàn nữa?” Mình bắt đầu tính toán và phát hoảng trước những con số. Không, mình nghĩ bụng xin lỗi thôi! làm lính trơn còn hơn.
Nikolai ơi, cậu thử hình dung một quang cảnh như thế này. Một vị tướng bao nhiêu đêm liền ngồi thức suốt với tham mưu trưởng của mình chuẩn bị một cuộc tấn công, mất ăn mất ngủ, chỉ đăm chiêu suy nghĩ có một việc. Mi dưới cặp mắt của ông ta sệ xuống vì suy nghĩ căng quá; đầu vỡ ra vì những phương án khác nhau; mọi điều ông ta phải nhìn thấy trước, phải đoán được trước... Thế rồi ông tung các trung đoàn vào cuộc tấn công, và cuộc tấn công thất bại thảm hại. Tại sao? Mà thiếu gì những cái tại sao chứ? Chẳng hạn, như ông tin cậy Petka Lopakhin, như tin cậy vào bố đẻ, nhưng Petka lại hoảng hồn bỏ chạy, và chạy theo nó là Kolya Streltsov, và chạy theo Streltsov là những thằng vô liêm sỉ kiểu ấy. Thế là đi tong. Những thằng bị giết rồi tất nhiên là chẳng có lời phàn nàn gì được nữa với ông tướng; còn những thằng đã hoàn hồn, lấy lại hơi sau khi bỏ chạy thì nguyền rủa ông tướng thậm tệ? Chúng nó chửi vì chúng nghĩ rất chân thành rằng chỉ một mình ông tướng có lỗi về mọi mặt, còn chúng thì hoàn toàn chẳng có chút trách nhiệm nào. Tất nhiên là theo đúng điều lệnh chúng chỉ nguyền rủa trong bụng thôi, nhưng đâu có phải vì thế mà ông tướng được dễ chịu hơn?
Ông tướng ngồi trong hầm của mình, hai tay ôm đầu, và xung quanh ông ta, những lời văng tục vô hình có đến hàng nghìn cứ như đàn bướm chập chờn quanh ngọn đèn. Rồi còn tiếng chuông điện thoại réo nữa chứ. Từ Moskva người ta gọi điện tới ông tướng khốn khổ bằng đường dây trực tiếp. Trên đầu ông tóc dựng đứng đẩy cả cái mũ lưỡi trai tuyệt đẹp lên. Ông cầm lấy ống nghe mà bụng bảo dạ: “Mẹ bất hạnh của con ơi! Sao mẹ lại sinh ra con làm tướng”. Trong điện thoại người ta không văng tục nguyền rủa ông. Những người ở Moskva vốn lịch sự - nhưng người ta nói với ông ta chẳng hạn như: “Sao thế hả, đồng chí Ivan Ivanovich, sao mà đánh đấm bất tài thế? Tiền của Nhà nước chi phí cho đồng chí học hành, trang bị giày ủng quần áo cho ăn cho uống, thế mà đồng chí lại cho ra những tiết mục như thế đấy à? Một đứa con nít còn bú mà bĩnh bẩn ra tã thì còn tha thứ được vì nó là con nít, còn đồng chí không phải là con nít, và đồng chí bĩnh bẩn, không phải ra tã, mà là cả một chiến dịch tấn công. Tại sao ở chỗ đồng chí lại xẩy ra sự tình như thế? Đồng chí chịu khó giải thích hộ”. Cái giọng ấy nói nhẹ nhàng lễ độ, thế mà lại làm cho vị tướng tức thở, và mồ hôi chảy thành ba dòng suối trên lưng...
Không Kolya ạ, cậu muốn gì thì muốn chứ mình không muốn làm ông tướng! Cho dù mình có hiếu danh đến đâu, mình cũng không muốn, xin đủ! Và nếu bỗng nhiên người ta gọi mình tới Kremlin và bảo: “Đồng chí Lopakhin, hãy nắm lấy quyền chỉ huy sư đoàn N nào đó” - thì mình sẽ tái ngắt từ đầu đến chân và dứt khoát chối từ. Nhưng nếu trên đó họ cứ nài nép, thì mình sẽ bước ra, leo lên tường điện Kremlin, và gieo mình xuống sông Moskva, như thế này này!
Lopakhin chắp hai tay trên đầu, nhẩy vọt lên cao và rơi tõm như cục đá vào dòng nước trong xanh và quánh. Ra đến giữa sông anh ngoi lên, thở phì phì, tráo trưng cặp mắt một cách man rợ, gào lên:
- Nhào xuống nhanh lên chứ, không mình chết đuối đấy!
Nikolai chạy lấy đà, lao xuống nước, chợt cảm thấy lạnh nhói, tê buốt khắp người, anh kêu ối lên một tiếng, sải đôi cánh tay dài bơi về phía Lopakhin.
- Bây giờ cậu hãy ngụp với mình, thằng quỷ chân khuỳnh ạ! - anh mỉm cười nói, đã chực túm lấy Lopakhin, nhưng tay này làm ra vẻ ngớ ngẩn kinh hoàng lại lặn xuống, trong giây phút thoáng hiện lên đôi mông ngăm ngăm bóng nhoáng, còn đôi chân thì đạp loạn xạ dưới nước.
Tắm mát đã làm cho Nikolai tươi tỉnh. Cơn nhức đầu và mệt mỏi biến mất; với cặp mắt ngời sáng long lanh, anh đã có một cái nhìn khác đối với thế giới xung quanh đang tràn ngập những luồng ánh sáng chói chang của ban trưa.
- Tuyệt thật, cứ như được tái sinh vậy! - Anh nói với Lopakhin.
- Tắm một chầu thế này xong được cạn một cốc rượu nhỏ và chén món xúp bắp cải ngon lành ở nhà nhỉ, thế mà cái thằng Lisichenko trời đánh ấy lại nấu cháo đặc; cầu mong cho nó chết nghẹn với cái cháo ấy đi! - Lopakhin nói, giọng bực bội, một chân nhẩy lò cò vụng về, còn chân kia cố xỏ vào cái ống quần đã mở hoác. - Ta đi đi, có lẽ nên tìm một bà cụ già nào đó xin xúp bắp cải chăng?
- Không tiện đâu.
- Cậu nghĩ họ không cho ư?
- Có thể họ cho, nhưng nó bất tiện thế nào ấy.
- Này, nỡm ơi, nếu không có xe nhà bếp thì sao nào? Có chuyện gì mà tiện với bất tiện, đi đi, ngay giữa miền quê hương mình mà không xin nổi xúp bắp cải hay sao?
- Nhưng bọn mình đâu có phải là khách hành hương, cũng không phải bọn ăn mày. - Nikolai lưỡng lự đáp.
Từ phía sau đê, hai chiến sĩ quen biết bước ra. Một anh chàng cao và gầy, mắt nhạt màu, nom như mắt trẻ con, mom nhỏ xíu tay xách một bọc vải ướt; anh chàng kia theo sau, vừa đi vừa cài cổ áo jacket quân phục, mặt hắn xanh lợt như mặt người chết trôi, cứ giật giật vì rét, cặp môi xám ngoét run run. Hai chiến sĩ ấy đã đi tới ngang Lopakhin, anh hau háu vươn cổ hỏi:
- Này, hai chú đại bàng ơi, có gì trong tay nải đấy?
- Tôm, - anh chàng cao kều miễn cưỡng trả lời.
- Chao ôi, các cậu kiếm ở đâu thế?
- Ở chân đê ấy. Có lẽ ở đấy có nước mạch, phải thế không nhỉ? Nước lạnh lắm, khiếp thật.
- Sao mà chúng mình lại không nghĩ ra được nhỉ? - Lopakhin bực mình kêu lên, đưa mắt nhìn Nikolai, rồi anh nhanh nhảu hỏi anh chàng cao kều:
- Các cậu bắt được bao nhiêu?
- Chừng một trăm con, nhưng tôm không được to.
- Dù sao thì đối với hai người cũng là nhiều quá, - Lopakhin nói giọng dứt khoát, - cho chúng mình đánh đụng với. Mình nhận trách nhiệm đi kiếm xô, kiếm muối, chúng mình cùng nấu với nhau được chứ?
- Các cậu đi bắt lấy mà ăn.
- Sao lại thế ạnh bạn thân mến! Bây giờ thì chúng mình còn bắt sao kịp hả? Cứ thết chúng mình đi, đừng làm bộ nữa, hễ đánh chiếm Berlin xong là mình thết ngay các cậu một chầu bia, lời hứa danh dự của lính chống tăng đấy!
Anh chàng cao kều chụm đôi môi nhỏ xíu huýt sáo, chế giễu:
- Thật là khéo dỗ ngon dỗ ngọt!
Lopakhin rõ ràng thèm nếm cái món tôm luộc quá rồi! Đắn do chốc lát, hắn bảo:
- Vả lại, ngay bây giờ đây mình có thể xoay vodka cho các cậu, mỗi người một ly, mình đã cất đề phòng khi bị thương, nhưng bây giờ nhân dịp có tôm thì mình phải đem ra uống vậy.
- Đồng ý! - anh chàng cao kều trả lời gọn lỏn, mắt sáng lên hớn hở.
