Lopakhin với cái vẻ vững tin cứ như là ở nhà mình, mở rộng cánh cửa sau xiêu vẹo, bước vào mảnh sân mọc đầy những cây gai và dây tầm ma. Mấy nhà phụ trong sân đã hư nát, một cánh cửa chớp lơ lửng chỉ còn dính có một bản lề, những bậc lên xuống ở trước thềm đã mục, tất cả đều nói lên rằng nhà này thiếu bàn tay đàn ông. Nhất định là chủ nhà đang ở mặt trận, thế là mọi việc sẽ trôi chảy, Lopakhin nhận định.

Bên cạnh cái kho nhỏ, một bà già vẻ mặt hầm hầm đang xếp những tảng phân khô. Bà cụ mặc một cái váy xanh đã sờn và một chiếc áo ngắn đã bẩn. Nghe tiếng cót két ở cửa sau, bà cụ nặng nề dướn thẳng lưng, dơ bàn tay nhăn nheo nâu xịt lên ngang mày, lặng lẽ nhìn người chiến sĩ chưa quen biết. Lopakhin bước tới gần, chào rất lễ phép rồi hỏi.

- Thế nào đây, mẹ ơi, mẹ có thể cho chúng con mượn cái thùng xô và cho xin một ít muối được không? Bắt được ít tôm, chúng con muốn đem nấu mẹ ạ.

Bà cụ cau mày và với giọng thô lỗ, oang oang gần như giọng đàn ông nói:

- Cho các anh muối à? Đối với các anh thì đến tảng phân khô này tôi còn tiếc không muốn cho, nữa là muối!

Lopakhin chớp chớp con mắt cuống quít hỏi:

- Sao mẹ ghét bỏ chúng con thế hả mẹ?

- Thế anh không biết vì sao hả? - bà cụ hỏi giọng nghiệt ngã, - Anh nhìn tôi mà không biết nhục! các anh chạy đi đâu? Chuồn vội sang bên kia sông Don hả. Thế lấy ai đánh giặc thay cho các anh? Ý chừng các anh ra lệnh cho bọn già chúng tôi cầm súng đánh bọn Đức bảo vệ cho các anh phải không? Đã ba ngày đêm rồi, quân đội cứ lũ lượt chạy qua xóm này, nhìn mãi các anh đến phát ngấy. Thế các anh vứt bỏ nhân dân cho ai? Các anh không biết nhục, chẳng có chút lương tâm; bọn khốn kiếp thì biết gì lương tâm với nhục nhã! Từ xửa từ xưa tới nay có bao giờ bọn giặc đặt chân được đến chốn này đâu hả? Chưa từng bao giờ cả, tôi sống đã ngần này tuổi đầu mà chưa hề biết? Thế mà mấy hôm nay sáng sáng đã nghe tiếng đại bác gầm lên ở đằng Tây kia rồi. Các anh xin muối hả? Để muối mặt các anh giữa thế giới này hả...? muối thế còn chưa quá mặn ư! Không cho! Cút đi khỏi nhà tôi!

Mặt đỏ dừ vì nhục, vì bối rối và cả vì tức, Lopakhin lắng nghe những lời căm phẫn của bà cụ già rồi ngơ ngác nói:

- Chà, bà mẹ ơi, sao mà mẹ dữ thế!

- Thì anh có đáng mặt để đối xử tốt đâu. Hay là anh bảo tôi phải tôn trọng anh vì anh có tài bắt tôm hả? Người ta đeo huy chương cho anh, chắc là vì bắt tôm đấy nhỉ?

- Đừng nói động tới huy chương của tôi mẹ ạ, nó chẳng dính dáng gì đến mẹ đâu.

Bà già đã cúi xuống những tảng phân khô vương vãi, lại dướn người thẳng dậy, cặp mắt đen nhánh lõm sâu của bà rực sáng lên một ngọn lửa trẻ trung và dữ tợn:

- Này, con chim ưng non của tôi này, có dính dáng tuốt cả đấy. Tôi nai lưng làm việc quần quật cho đến già, đóng thuế đầy đủ giúp đỡ chính quyền, phải đâu để giờ đây các anh chạy trốn như một lũ điên dại, bỏ mặc cho bọn chúng cướp sạch, phá sạch. Cái đầu rỗng tuếch của anh có hiểu điều đó không hả?

Lopakhin è è trong cổ và nhăn mặt như bị đau răng:

- Tất cả những điều ấy thì không có mẹ chúng tôi đã biết rồi, mẹ ạ. Nhưng mẹ biện luận như thế cũng bằng thừa...

- Tôi biết thế nào thì biện luận thế ấy... ngữ tuổi anh chưa dạy được tôi đâu.

- Chắc là nhà mẹ không có ai đi bộ đội, nếu không thì mẹ đã nói cách khác.

- Nhà tôi mà không có à? Cứ sang mà hỏi bà con hàng xóm, họ sẽ bảo cho biết. Tôi đã có ba con trai và một thằng rể đang ở mặt trận; còn thằng út, thằng thứ tư đã hy sinh ở thành phố Sevastopol, hiểu không? Anh không phải là người nhà, là người lạ, nên tôi mới nói chuyện tử tế với anh, chứ ngay giờ đây mà các con tôi về tới, thì đến bước vào sân tôi cũng không cho nữa chứ là. Tôi sẽ chúc phúc cho nó một gậy giữa trán và cho chúng được nghe lời mẹ chúng: “Chúng mày đã đi chiến đấu thì hãy chiến đấu cho ra trò, lũ khốn kiếp, không được kéo quân thù đuổi theo khắp cả nước, chớ để mẹ già mày chết nhục trước thiên hạ!”.

Lopakhin lấy khăn tay lau mồ hôi trán, nói:

- Thôi, thế thì... con xin lỗi mẹ, công việc chúng con đang vội, con sang nhà khác mượn xô vậy, - anh chào, rồi bước ra theo con đường mòn len lỏi giữa cây gai, bực bội thầm nghĩ: “Ma quỷ nào lại xui mình chui vào đấy! Nghe cứ như mật rót vào tai ấy...”

- Này chú bộ đội, hãy hượm cái đã!

Lopakhin ngoảnh lại. Bà cụ đang theo sau. Bà lặng lẽ đi về phía nhà, chậm chạp leo lên những bậc tam cấp ẹt ẹt và lát sau mang ra một cái xô và một ít muối dựng trong một cái bát cóc gặm bằng gỗ:

- Nhớ đem trả xô và bát đấy! - bà cụ nói, giọng vẫn nghiêm khắc.

Vốn suồng sã và linh hoạt, vậy mà Lopakhin chỉ còn biết lí nhí trong mồm:

- Thưa mẹ, chúng con không phải là loại người kiêu kỳ đâu... Chúng con xin nhận... Cám ơn mẹ! - Và không hiểu sao anh bỗng cúi rạp xuống chào.

Bà già nhỏ bé, mệt mỏi còng lưng vì lao động và tuổi tác, bước ngang qua trước mặt anh, dáng đường bệ nghiêm khắc đến nỗi Lopakhin thấy hình như bà cụ cao lớn gần gấp đôi anh và đang nhìn anh từ trên xuống với cặp mắt khinh bỉ và thương hại.

Nikolai và hai chiến sĩ kia chờ Lopakhin ở ngay gần nhà bà cụ. Họ ngồi hút thuốc trong bóng mát, cạnh hàng rào. Mớ tôm ngọ ngoậy lép bép trong cái sơ mi ướt buộc làm tay nải. Chiến sĩ cao kều ngước nhìn mặt trời nói:

- Sao cậu lính chống tăng đi lâu thế nhỉ, chắc là không mượn được thùng rồi. Chẳng kịp nấu tôm mất.

- Còn kịp đấy - chiến sĩ kia nói, - Đại úy Sumskov và chính trị viên tiểu đoàn vừa mới tới đơn vị phòng không gọi điện thoại mà!

Rồi họ bàn sang chuyện lúa mì năm nay ở đâu cũng tốt và loại máy gặt đơn khó lòng gặt thứ lúa mì vừa dày vừa đổ rạp như thế, rằng phụ nữ sẽ phải vất vả lắm mới đảm đang được vụ gặt này, và bọn Đức sẽ cướp bóc được nhiều nếu cuộc rút lui không được chấm dứt. Họ bàn bạc về chuyện làm ăn một cách chín chắn, tỉ mỉ như nông dân vào những ngày hội vẫn thường ngồi chuyện trò với nhau trên những thành đất thấp đắp áp sát tường nhà; và lắng nghe những lời mộc mạc của họ, Nikolai thầm nghĩ: “Chỉ mới hôm qua những con người này còn đang chiến đấu, thế mà hôm nay đối với họ, cứ như là chiến tranh không còn nữa. Nghỉ ngơi qua loa tắm táp một cái, thế là đã lại bàn chuyện mùa màng. Zvyagintsev hì hà hì hục với cái máy kéo, Lopakhin chạy vạy để nấu tôm... Đối với họ, tất cả đều rõ ràng, giản dị. Họ hầu như không nói gì về chuyện rút lui, về cái chết. Chiến tranh cũng giống như một cuộc leo ngược dốc núi, chiến thắng ở trên kia, trên đỉnh núi ấy, thế là họ leo, không bàn cãi vô ích về những khó khăn gian khổ không thể tránh được trên đường, không tính chuyện giở những trò láu lỉnh khôn vặt. Ở họ những tình cảm cá nhân đều bị đẩy lùi ra sau, điều chủ yếu là leo cho tới đỉnh bằng bất cứ giá nào cũng phải leo tới nơi. Trượt, vấp ngã, nhưng lại đứng dậy và tiến lên. Còn có quỷ dữ nào ngăn nổi họ được? Móng chân móng tay có bị bật ra, máu có chảy, nhưng cuộc trèo núi vẫn cứ tiếp tục, bất chấp tất cả. Dù có phải bò lê bò càng nhưng vẫn bò tới!”

Nghĩ về những con người gắn bó với mình trong tình cảm chiến đấu, Nikolai cảm thấy trong lòng ấm áp sung sướng; nhưng chẳng được mấy chốc, Lopakhin đã cắt đứt dòng suy tưởng của anh. Mặt đỏ gay, mồ hôi đầm đìa, anh bước vội bước vàng tới, vừa thở phì phò vừa nói:

- Chao ôi, nóng ra nóng! Cứ như là bị thiêu trong hỏa ngục. - Rồi anh nhìn vào mặt Nikolai thăm dò, cố đoán xem anh ta có nghe được những lời qua lại giữa anh với bà cụ già hay không?

- Còn cái món súp bắp cải cậu quên rồi à? - Nikolai hỏi.

- Xúp bắp cải bắp kiếc làm gì nữa, chúng mình sắp luộc tôm rồi kia mà, - Lopakhin cáu kỉnh trả lời.

- Thế cậu làm gì trong ấy mà lâu thế?

Lopakhin lấm lét đảo con mắt đáp:

- Bà cụ già vui tính quá rất hay chuyện, bắt vào là không dứt ra được. Cái gì bà cụ cũng muốn biết: chúng ta là ai từ đâu đến, sẽ đi đâu... Thật là một bà tiên chứ không phải là một bà lão. Mấy con trai của bà cụ cũng đi bộ đội, chà, tất nhiên là gặp con nhà lính thì bà cảm động, định chiêu đãi, mời mình kem sữa đấy...

- Thế mà cậu từ chối à? - Nikolai hoảng hốt hỏi.

Lopakhin trừng trừng nhìn anh từ đầu đến chân đầy vẻ khinh bỉ:

- Mình là khách hành hương hay là đồ ăn mày mà lại đi ngốn nốt chút kem sữa cuối cùng của một bà già khốn khổ, hả?

- Cậu cần gì phải chối từ như vậy, - Nikolai buồn buồn nói, - chỗ kem thì có thể trả tiền cho bà cụ cũng được.

Nhìn ra chỗ khác, Lopakhin nói:

- Mình không biết rằng cậu là một tay thích kem thế, biết vậy mình đã nhận. Mà thôi, tình thế vẫn còn cứu vãn được, mình sẽ không đi trả xô, cái vui sướng mình hưởng thế là đủ rồi. Cậu sẽ đem trả, rồi nhân tiện xin ít kem. Bà cụ tốt lắm, một xu cũng chẳng lấy của cậu đâu. Cậu đừng nghĩ tới chuyện tiền nong, kẻo mếch lòng cụ đấy. Bà cụ đã nói với mình như thế nấy: “Sao mà tôi thương các chiến sĩ rút lui thế, tôi thương quá chừng, có gì muốn đem biếu tất tần tật các con”. Thôi, bắt tay vào việc đi, kẻo tôm của chúng ta ươn mẹ nó hết đấy!

Nikolai đã ăn hết phần cháo đặc, rửa sạch và lau khô cà mèn rồi mà Lopakhin vẫn chưa đụng đến suất của mình. Anh ngồi xổm bên đống lửa, tay cầm cái que khuấy khuấy trong xô, thèm khát nhìn những con tôm duỗi thẳng những cái càng cứng đờ lên khỏi mặt nước đang bốc hơi nghi ngút. Món thìa là nấu chín ngọt lịm ngạt ngào quanh đống lửa; Lopakhin chốc chốc lại phập phồng hai cánh mũi, chép miệng ngon lành và nói:

- Chà cha, thật hệt như là ở khách sạn “Du lịch quốc tế” tại đại lộ Sadovaya ở Rostov, thìa là thơm phức, tôm tươi. Thêm vào đấy nửa tá bia “Ba quả núi” ướp lạnh thì còn cần chi nữa, ôi ôi, các bạn ơi, hãy níu hộ mình lại. Thơm thế này thì có khi mình lao đầu vào lửa mất!