Zvyagintsev chợt tỉnh lại vì những chấn động mạnh và vì cơn đau khủng khiếp cứ như lửa đốt cả toàn thân. Anh thở khò khè, nghẹn ngào, - mồm anh đầy đất và bụi, - anh như là đứng ngoài đang nghe tiếng ho khe khẽ bị nghẹn lại của mình, tiếng rên rỉ quặn sâu từ trong gan ruột ra.

Đạn đại bác và súng cối nổ khắp xung quanh. Những tiếng nổ đủ các cỡ khác nhau rung chuyển mặt đất, mảnh văng vèo vèo với những tiếng rít rú nhỏ dần, đâu đó ở phía sau lưng có khẩu súng máy nổ những tràng dài. Những luồng không khí đặc quánh, nóng rát, khét lẹt từ những phát đạn nổ gần, đã dí anh chàng Zvyagintsev đang nằm sóng soài xuống sát đất; một đám bụi đắng ngắt cuộn xốc lên và thổi xoáy quanh anh ta. Vẫn lắng nghe mọi âm thanh chiến trận như vẳng tới từ một chốn nào đó xa xôi mơ hồ, Zvyagintsev khẽ cựa quậy: cử động yếu ớt đó đã làm cho nỗi đau buốt tăng lên hàng chục lần; và chỉ đến lúc ấy cái ý thức u u minh minh của anh mới chợt thấy rằng: anh còn sống.

Sợ không dám cựa quậy nữa, cảm thấy ở bả vai, ở lưng, ở hai chân áo jacket và quần đều đẫm máu và dính chặt vào thân thể. Zvyagintsev hiểu rằng mình đã bị thương rất nặng vì những mảnh đạn; về nỗi đau đớn trùm lên toàn thân là do như thế.

Anh cố nén tiếng rên sắp bật ra khỏi môi, thử thè lưỡi đẩy ra khỏi mồm cái chất bẩn sền sệt đang khiến cho anh khó thở; một hạt cát lớn ken két chạm vào răng; âm thanh ken két ấy làm váng óc và đau buốt trên đầu, mùi máu đông lờ lợ buồn nôn của chính bản thân đập vào mũi anh, tất cả làm cho anh suýt nữa lại ngất đi. Và rồi ý thức của anh chập chờn như một sợi chỉ mảnh mong manh có thể đứt ngay trong nháy mắt bất kỳ vào lúc nào, đã bắt đầu vững hơn, vươn lên; và lúc đó với một nỗi kinh hoàng quá muộn bừng lên rất mãnh liệt, anh nhớ lại một lần nào đó, có lẽ vừa mới đây thôi, anh nhảy ra khỏi công sự, nhìn thấy mấy tên Đức, rất gần, chạy thẳng về phía anh, trong đó có một tên béo lùn, chạy lom khom, chiếc áo jacket bê bết bùn đất mở phanh cổ, với cặp mắt xám lòi ra ngoài. Tên Đức chạy, đôi môi nhợt nhạt mím chặt, hai lỗ mũi hở hoác chảy nước thở phì phò, vai trái hơi nhô về phía trước. Nó vừa chạy vừa cố lắp băng đạn bạt đen sì vào ổ khẩu tiểu liên. Còn Zvyagintsev thì chạy gằn rất nhanh tiếp cận nó; anh nhìn thấy cặp mắt xám, điên dại lên trong cơn hăng tiết tấn công của tên địch, cái khuy mờ đục của chiếc áo jacket Đức; bên dưới cái khuy ấy một tí nữa thôi là mũi lê của anh sẽ xuyên vào một cái sột nghe quen thuộc và êm êm rất khó chịu; và ngay trong mấy giây đồng hồ, anh thấy rõ cái mũi lõ trăng trắng đung đưa trong khi chạy với một vệt sáng trượt dài hắt lên từ đó. Đúng ngay vào lúc ấy, một cái gì đó quật mạnh vào lưng anh vào dọc hai chân; một tiếng nổ dữ dội ngắn như một tiếng sét mùa hè vang lên ở sau lưng và anh, Zvyagintsev, ngã sấp mặt xuống, ngã một cái ngã khủng khiếp chấm dứt cuộc đời, khiến cho con người không còn đủ sức đưa bàn tay lên che mặt đỡ đòn, - anh hiểu thế là xong, là hết...

Zvyagintsev phải vất vả lắm mới giương được đôi vành mi mắt lên. Qua lớp bụi trộn lẫn nước mắt và một cái vỏ bẩn che lấp mắt, anh nhìn thấy một mảnh trời mờ mờ đỏ tía, thấy sát bên má một mớ cọng cỏ rối đan thành những hình kỳ dị đang lướt trôi về đâu đó. Anh được lôi đi trên cỏ, có lẽ trên một tấm vải bạt; và cùng với tiếng sột soạt thô và khô khốc của cỏ còn có tiếng thở nặng nề đứt quãng của cái người đang bò một cách chật vật ở phía trước, đang nhích dần từng tí, từng tí một, lôi theo cái thân xác ẽo ợt càng thêm nặng nề của anh.

Một lát sau, Zvyagintsev cảm thấy trước hết đầu anh, rồi tiếp theo là mình anh tụt dần xuống đâu đó. Anh đập vai đau điếng vào một vật rắn nào đó và lại lập tức ngất đi.

Lần thứ hai anh tỉnh lại, khi ấy cảm thấy có bàn tay nhỏ nhắn ram ráp chạm vào mặt. Người ấy lấy miếng gạc ướt lau miệng và lau mắt cho anh, và anh thoáng thấy bàn tay phụ nữ nhỏ nhắn và đường gân xanh xanh đang đập đập trên cổ tay trắng muốt; rồi người ta kề vào môi anh cái miệng bi đông nhôm âm ấm có mùi vị nhạt nhạt của kim khí. Một dòng vodka nho nhỏ chảy vào, nóng bỏng hàm ếch và cuống họng. Anh ừng ực hớp từng ngụm nhỏ rất nhanh, và khi chiếc bi đông đã êm ái rời khỏi môi rồi, anh vẫn còn nuốt không vái ba hớp nữa giống như con bê con bị đẩy khỏi vú mẹ, rồi liếm đôi môi khô khốc và mở mắt ra.

Đang cúi xuống nhìn anh là một khuôn mặt nhợt nhạt, đầy tàn hương đã sạm nắng của một cô gái lạ với chiếc mũ ca lô đã bạc màu chụp lên mái tóc dày, loăn xoan, đỏ như lửa. Khuôn mặt hơi xấu, chất phác, một khuôn mặt không có duyên kiểu con gái Nga mũi hếch, nhưng trong những nét thô thô của khuôn mặt ấy lại lộ ra một vẻ âu yếm và lo lắng thiết tha sâu sắc; đôi mắt xám, hiền hậu của người thiếu nữ tỏa ra cái ấm áp và niềm thông cảm muôn thuở của phụ nữ khiến Zvyagintsev cảm thấy rằng cặp mắt ấy cũng cần thiết, đẹp và không thể thiếu được như bản thân sự sống, như bầu trời xanh biếc bao la với hàng mây tơ lớp lớp trên cao.

Vui mừng vì còn sống và không bị anh em bỏ rơi: để tỏ lòng biết ơn, anh không tìm được lời để nói với cô gái chưa quen biết, - cô cứu thương của đại đội khác, anh thấy tim mình nhói lên một cách dễ chịu trong chốc lát, và anh thầm thì rất khẽ:

- Cô cứu thương... thân mến... cô ở đâu hiện lên đấy?

Vodka đã làm cho Zvyagintsev hồi sức. Một cảm giác âm ấm dễ chịu lan tỏa ra khắp cơ thể, trên trán anh, mồ hôi lấm tấm như hạt cườm; đến cái đau ở các vết thương cũng dường như tê đi không nhức nhối kinh khủng như vừa mới rồi nữa.

- Cho tôi thêm một ít vodka nữa, cô cứu thương, - anh nói giọng hơi to hơn, thầm ngạc nhiên về giọng nói the thé yếu ớt như kiểu trẻ con của mình.

- Vodka đâu nữa bây giờ! Không cho anh thêm được đâu, dứt khoát là không được, anh bạn thân mến ạ! Anh đã tỉnh lại, thế là tốt rồi! Chúng nó bắn dữ quá, khiếp thật! Bây giờ chỉ mong làm sao vác được anh tới trạm quân y, - cô gái nói, giọng rầu rĩ.

Zvyagintsev khẽ đưa tay trái sang bên, rồi đưa tay phải; những ngón tay khó bảo lạ lùng của anh lần sờ cái báng súng ấm hơi nóng mặt trời và cái nòng của khẩu tiểu liên ở bên dưới hông; anh thử ngọ nguậy đôi chân nhưng vô hiệu, và đau quá, nghiến răng, anh hỏi:

- Cô này… tôi bị thương vào đâu thế?

- Khắp người... chỗ nào cũng bị!

- Hai chân... hai chân còn nguyên vẹn chứ, có bị sao không? - Zvyagintsev âm thầm hỏi, lòng sẵn sàng chờ đợi trường hợp xấu nhất, nhưng rõ ràng không phải là để chịu đựng tất cả mọi sự.

- Nguyên vẹn, nguyên vẹn, anh bạn thân mến ạ, chỉ bị bắn thủng chút ít thôi. Anh đừng lo và đừng nói chuyện nữa, chúng ta sẽ đi đến nơi, họ sẽ khám cho anh, băng bó cẩn thận, sẽ bắt đầu chữa chạy và có lẽ sẽ chuyển về quân y ở hậu phương, mọi việc sẽ đâu vào đấy. Trong chiến tranh, cần phải làm đâu vào đấy.

Những điều cô cứu thương nói thì Zvyagintsev nghe tiếng được tiếng mất.

- Khắp người, như vậy là lỗ chỗ cả à? - anh hỏi lại, và im lặng một lát rồi chua chát khẽ bảo - “Nói thế mà cũng nói... Đâu vào đấy thế nào được?”

Họ cùng nằm dưới một hố bom rất sâu trên đống đất sét lổn nhổn bị bom đào từ đâu đó dưới những tầng nguyên thủy lên. Một quả đạn cối, với tiếng rú to dần bay rèn rẹt qua đầu hai người; và Zvyagintsev, ngoài cái đau của mình, thì dửng dưng với mọi sự; tuy vậy khóe mắt anh vẫn theo dõi cô gái, và thấy trong khi chờ một phát đạn sắp nổ, cô bé nằm áp xuống đất, co rúm người, nhắm tít mắt lại, và đưa bàn tay bé nhỏ lem luốc lên che đôi mắt trong một động tác ngây thơ rất cảm động.

Trong mấy phút hồi tỉnh ngắn ngủi bừng lóe sáng những tia ý thức ấy, giữa lúc Zvyagintsev chưa kịp thật sự hiểu thấu hết tính chất nguy khốn của tình thế mình - chưa kịp tự thương mình, thì anh đã thương cô gái và buồn rầu thầm nghĩ: “Thơ dại, hoàn toàn còn thơ dại! Lẽ ra cô bé còn ở nhà cắp sách chạy tới lớp mười học đủ các thứ đại số, số học, thế mà đã phải đến đây chịu đựng sự khủng khiếp dưới một hỏa lực ngoài sức tưởng tượng, ráng sức đến đứt ruột ra để kéo anh em chúng ta..”.

Hỏa lực có vẻ bắt đầu dịu đi, tiếng đạn nổ là những tiếng gọi mạnh mẽ thức tỉnh Zvyagintsev hướng về sự sống, vì vậy pháo đạn càng thưa thì anh lại càng đuối đi; và một thứ yên ổn mờ mịt, chẳng lành, một trạng thái mê man của sự mơ mơ màng màng chết chóc lại xâm chiếm lấy anh mạnh mẽ hơn...

Cô gái cúi xuống người anh, nhìn vào cặp mắt dại ra vì đau đớn, cặp mắt đã gần như thuộc về thế giới khác; và như để đáp lại lời than vãn thầm lặng ngưng đọng trong đôi mắt, ở những nếp nhăn chua chát hằn bên mép, cô bé tha thiết và hoảng hốt kêu lên:

- Anh bạn thân mến ơi, cố mà chịu đựng nhé! Anh bạn thân mến ơi, xin anh chịu khó nén đau! Chúng ta sẽ đi tiếp ngay giờ đấy, không còn xa nữa đâu! Anh có nghe không, anh?

Tốn biết bao nhiêu hơi sức, cô gái mới lôi được anh lên khỏi hố bom. Anh tỉnh lại, cố bấu tay vào đám cỏ khô tua tủa, chống người lên để đỡ cho cô gái nhưng đau quá không tài nào chịu nổi; thế là anh áp cái má ướt đẫm nước mắt lên tấm bạt đẫm máu, và bắt đầu lấy răng nhay nhay ống tay áo jacket, để khỏi lộ ra trước cô gái nỗi mềm yếu đàn ông của mình để khỏi phải kêu lên vì cơn đau như xé nát cái cơ thể mất máu nhưng vẫn còn đau đến khủng khiếp của mình.

Cách hố bom được mấy thước, bàn tay tê dại đẫm mồ hôi của cô gái buông góc vải bạt: cô bé thở khò khè và đột nhiên nói giọng như khóc:

- Lạy Chúa, sao lại tuyển những anh chàng vai u thịt hắp này vào bộ đội làm gì nhỉ? Thử hỏi, để làm gì cơ chứ? To như con bò mộng thế này thì tôi lôi anh làm sao nổi? Anh bạn thân mến ạ, kiểu này thì anh phải nặng đến hơn một tạ đấy!

Zvyagintsev hé môi nói khàn khàn:

- Chín mươi ba...

- Cái gì, chín mươi ba hả? anh bảo sao? - cô gái vừa thở phì phò vừa hỏi.

Zvyagintsev im lặng một lát, lắng nghe tiếng thở như kéo bễ của cô cứu thương, rồi nói:

- Chín mươi ba kilô... đó là trước chiến tranh. Bây giờ thì nhẹ hơn.

Không hiểu sao anh lại thấy thương cô gái bé bỏng đang kiệt sức này. Ban đầu anh còn nghĩ một cách trừu tượng rằng: “Rồi đây, sáu năm nữa, con bé Natasha của mình cũng sẽ như thế đấy, không đẹp nhưng mà tốt nết..”, sau đó anh nói, cố lấy giọng cứng rắn và vẻ oai vệ đàn ông thường ngày, nhưng vô hiệu, anh chỉ có thể nói đứt quãng:

- Thôi, thế này này, cô bé... cô cứ để tôi ở đây, đừng có day dứt gì cả... Để tự tôi... Được, nằm một tí rồi tôi sẽ thử xem sao... Tay tôi còn lành lặn - thế nào rồi tôi cũng sẽ bò đến nơi đấy!

- Lại còn những chuyện ngớ ngẩn này nữa! Này, sao bọn đàn ông các anh lúc nào cũng toàn nói những điều vớ vẩn thế nhỉ? - Cô gái nói giọng thì thầm bực tức. - Anh thì còn làm được cái tích sự gì? Đi được đâu nữa hả? Đây chẳng qua là tôi có mệt đôi chút, tôi nghỉ xong rồi chúng ta lại đi ngay mà. Chỉ có là tôi chưa hề lôi những người nặng như anh đấy thôi! Tôi đã gặp đủ mọi trường hợp, có lúc còn gay go hơn chứ. Anh đừng có tưởng, nom tôi nhỏ người, nhưng lại khỏe cơ…

Cô gái còn nói thêm cái gì đó có vẻ khích lệ hơn và hơi có phần khoe khoang; nhưng, Zvyagintsev, dù cố gắng hết sức cũng vẫn không phân biệt được tiếng nọ tiếng kia. Cái giọng con gái dễ thương cứ nhỏ dần, xa vời rồi tắt hẳn. Zvyagintsev lại bất tỉnh.

Mãi nhiều tiếng đồng hồ sau đó, trong trạm quân y bên tả ngạn sông Don anh mới tỉnh. Anh nằm trên băng ca, và điều đầu tiên anh cảm thấy là mùi thuốc, mùi cồn nồng nặc rồi sau đó là mái vòm thấp màu xanh lá cây của cái lều vải thoáng đãng, những người mặc áo blouse trắng đi lại nhẹ nhàng trên sân đất lót vải bạt.

“Đã ba lần ngất đi, thế mà mình vẫn cứ còn sống… Như thế có nghĩa là mình sẽ sống, có nghĩa là còn lâu mới chết”. - Zvyagintsev thầm nghĩ với niềm hy vọng mỗi lúc một tăng thêm.

Không hiểu vì sao anh thấy khó thở; anh lo lắng từ từ nâng bàn tay bẩn lem luốc lên gần mồm, nhổ một bãi nước bọt trắng. Không một chút bọt đỏ nào trong lòng bàn tay, Zvyagintsev hớn hở và tin tưởng dứt khoát rằng giờ thì đối với anh mọi sự sẽ tốt lành. “Hai lá phổi nhìn chung là lành lặn, còn như có mảnh đạn nào đó xuyên qua lưng vào gan thì bác sĩ sẽ dùng kẹp lôi ra thôi. Ở đây chắc là họ đủ các loại dụng cụ đào bới ấy. Điều chủ yếu là không biết chân cẳng ra sao đây? Mảnh có chạm tới xương hay không? Mình có đi được không hay mình sẽ què cụt? anh vừa suy nghĩ vừa xoi mói xem xét bãi nước bọt trên bàn tay to bè thô xạm sần chai.

Gần bên anh, hai y tá đang cởi quần áo cho một chiến sĩ bị thương. Một người giữ hai tay của thương binh; người thứ hai, vừa đưa những ngón tay chuối mắn sẽ sàng sờ nắn, vừa dùng kéo thận trọng rạch những đường chỉ trên cái quần loang lổ những vệt nâu thẫm; đến khi cái quần màu cỏ úa, phồng lên vì bết máu đã đông khô, cứng như vải bạt và cái quần lót vải thô, bụi bẩn bám dầy, về màu sắc không còn phân biệt được với áo quần mặc ngoài nữa, đã rơi xuống sàn thành một đống không ra hình thù gì, thì Zvyagintsev nhìn thấy ở chân phải bên dưới háng một vết thương lớn toang hoác giữa đám thịt lầy nhầy đỏ lòm, lòi ra một cái xương trắng hếu bị vỡ nát.

Chiến sĩ ấy, có những nét gì đó hao hao giống Streltsov, người đàn ông trẻ tuổi ấy, với hàng ria mép đốm bạc, trên cái mồm hóp lại và đôi gò má nhọn hoắt tái nhợt, đã chịu đựng rất dũng cảm, không hé răng nói nửa lời, và cặp mắt thì như siêu thoát không hồn, chỉ đăm đăm nhìn vào một điểm nào đó; nhưng Zvyagintsev nhìn vào chân trái anh ta, cái chân gầy gò lông lá hơi co lại một cách bất lực, cứ run run như trong một cơn sốt rét nhỏ. Rồi không có gan tiếp tục nhìn vào cơn đau của người khác, Zvyagintsev quay đi và nhắm mắt lại thật nhanh.

“Anh chàng này thế là mất đứt một chân rồi. Bác sĩ sẽ cắt gọn cái chân ấy, cắt gọn như cho uống hớp nước thôi, mình thì còn có thể đi được hai chân. Chẳng nhẽ hai chân mình lại bị gãy ư?” Zvyagintsev nghĩ thầm trong nỗi chờ đợi buồn phiền.

Vừa lúc đó một y tá có tuổi, hói trán, đeo kính bước tới gần, đưa cặp mắt thành thạo nhìn lướt trên hai chân anh; rồi cúi xuống định rạch ủng; nhưng Zvyagintsev, im lặng đưa cặp mắt căng thẳng sắc sảo theo dõi anh ta, rồi dồn hết sức lực nói khẽ nhưng rất kiên quyết:

- Cứ phá cái quần đi, tôi không tiếc đâu, nhưng chớ có chạm đến đôi ủng, tôi mới đi chưa được một tháng, mà không phải dễ kiếm đâu đấy. Bác xem, loại hàng tốt đến mức nào có biết không? Đế bằng cao su, ống bằng da chính cống, da bò đấy. Không phải bằng vải giả da, bác phải biết chứ... Chúa đã làm tình làm tội tôi nhiều rồi, Kapote và ba lô đã bỏ lại trong hầm rồi... Vì vậy không được động đến đôi ủng, bác hiểu chưa?

- Cậu không cần phải dạy tôi, - bác y tá vừa trả lời, vừa tính toán xem đưa con dao theo đường chỉ cách nào tiện nhất.

- Không phải dạy, - nghĩa là thế nào? Đôi ủng này không phải của tôi à? - Zvyagintsev tức uất lên.

Bác y tá khẽ rướn lưng và vẫn cứ phớt lạnh nói:

- Chà, thế của cậu thì sao nào? Ủng vốn là của cậu nhưng dù sao tôi cũng không thể lôi luôn cả ủng lẫn chân cậu được.

- Này, nghe đây, bác dở hơi, bác cứ lôi đi... lôi cho cẩn thận vào, nhè nhẹ thôi, tôi sẽ chịu được... - Zvyagintsev ra lệnh, anh vẫn chưa dám động đậy, hai mắt trừng trừng dán lên trần, đau khổ chờ một trận đau khác.

Chẳng thèm để ý đến lời anh, bác y tá cúi xuống và bằng một động tác rất khéo đã rạch phanh ống ủng suốt đến tận gót, rồi bắt tay luôn vào chiếc thứ hai. Zvyagintsev chưa kịp suy nghĩ cho rõ xem các từ “vốn là của cậu” nghĩa là thế nào, thì đã nghe tiếng rạch chỉ gai roạt một tiếng khe khẽ vui tai. Anh thấy tim nhói lên và tức thở khi đôi ủng của anh bị vứt bừa vào tường bịch một cái êm ả. Đến đây thì không nén nổi nữa rồi, anh cất giọng run lên vì uất giận, nói:

- Đồ chó hôi! Đồ quỉ trọc vứt đi! Làm cái gì thế hả, đồ ăn bám?

- Im đi, im đi, xong rồi. Cậu chửi rủa chỉ có hại thôi. Để mình giúp cho cậu nằm nghiêng nào, - bác y tá nói giọng làm lành.

- Cút về cái chỗ mà anh được đẻ ra ấy, cút xa hơn nữa với cái giúp đỡ của anh - Zvyagintsev nói, tức thở vì giận uất và bất lực, - Anh là đồ phá hoại, đồ lạc đà trụi, đồ ôn dịch đeo kính! Đồ chó đẻ, ủng của Nhà nước mà anh làm thế à? Thế sang thu, tôi phải đi ủng thì tôi sẽ làm thế nào với đôi ủng bị rạch ấy hả? Khóc cho hết nước mắt à? Dù cho có khâu lại thì rồi vẫn cứ đứt những đường chỉ ấy thôi, anh có hiểu không? Cái thằng trọc thối thây, đồ ghẻ lở bẩn thỉu! Đồ kẻ thù của nhân dân, chính anh là như thế.

Bác y tá lặng thinh, rất cẩn thận tháo hai chiếc xà cạp ướt đẫm mồ hôi và máu, nóng hổi, đang bốc hơi; tháo xong chiếc thứ hai, bác ta dướn thẳng cái lưng còng, nụ cười còn thoáng sau hàng ria hoe và hỏi giọng vui vẻ, hơi giống giọng khàn khàn của chuẩn úy:

- Chửi xong rồi chứ, ông Ilya Muromets?

Trận lôi đình đã làm cho Zvyagintsev bải hoải. Anh nằm thưỡn ra im lặng, anh cảm thấy tim đập thình thịch dồn dập, toàn thân nặng trình trịch, và thấy lành lạnh dễ chịu ở đôi bàn chân bị sây sát vì đế giày. Nhưng anh vẫn cứ tập trung được sức lực, và không biết làm thế nào để có thể châm chọc lão y tá đã làm cho anh tức đến chết đi được ấy, anh lựa lời, nói giọng yếu ớt:

- Anh là một cây khô, chứ không phải là một con người! thậm chí không phải cây khô mà chỉ là cái gốc mục! Chà, vậy chứ anh có đầu óc không hả? Thế mà, cũng gọi là quá nửa đời người rồi đấy, hành động như thế mà không biết xấu hổ à! Có lẽ trước chiến tranh, dưới ngưỡng cửa nhà anh chỉ có độc một con cóc đất thôi, mà có khi con cóc ấy bị chết đói cũng nên... Cút đi cho rảnh mắt tôi, đồ hậu đậu khốn nạn, đồ cầy sấy hai chân!

Tất nhiên thế thì chẳng còn ra thể thống gì nữa: ở phòng cởi quần áo của trạm quân y, trong im lặng tuyệt đối, thường chỉ xen vào những tiếng rên và tiếng nức nở mà thôi, chẳng mấy khi lại rầm lên những lời chửi rủa nhảm nhí như thế; tuy vậy, bác y tá vẫn nhìn khuôn mặt hom hem lởm chởm bộ râu rễ tre hoe đỏ của Zvyagintsev, với một vẻ hài lòng rõ rệt, hơn nữa bác lại còn mỉm nụ cười dịu dàng và hồn hậu sau hàng ria. Sau tám tháng chiến tranh bác đã kiệt sức, già đi cả về tâm hồn lẫn thể xác vì nhìn thấy biết bao nhiêu đau khổ của con người, nhưng tuy bác có già đi, trái tim bác vẫn không rắn lại. Bác đã thấy nhiều những chiến sĩ và cán bộ bị thương và sắp chết nhiều quá chừng, tới mức giờ đây, dù sao thì bác vẫn khoái những lời chửi rủa lút đầu lút cổ này hơn là những con mắt trợn trừng khủng khiếp của những kẻ lên cơn động kinh, và giờ đây rất không đúng lúc, bác chợt nhớ đến hai con trai đang chiến đấu ở một nơi nào đó trên mặt trận miền tây. Bác khẽ thở dài thầm nghĩ: “Chà, thằng quỷ hung hăng sung sức này sẽ sống được đấy! Còn mấy đứa con mình ở đằng ấy thì sao? Vứt quách cuộc sống này đi, mong sao được nghé mắt nhìn qua một chút xem mấy đứa con mình đằng ấy đánh đấm ra sao? Chúng còn sống không hay cũng có thể là đã nằm xuống ở đâu đó, đã nát thành trăm mảnh vụn rồi?”.

Còn Zvyagintsev không những chỉ sống mà còn đang cố bấu víu lấy cuộc sống bằng hai bàn tay và bằng cả hàm răng; vẫn còn đang nằm trên cáng, tái nhợt như xác chết, mắt nhắm nghiền thâm quầng, anh nghĩ lan man, nhớ đến đôi ủng bị hủy hoại không còn có cách gì cứu vãn nổi và nhớ đến chiến sĩ với cái chân bị bắn nát vừa được đưa vào buồng mổ: “Ôi, tội nghiệp cậu ta quá, thế là phải ngồi một chỗ! Nhất định là bị một mảnh đạn lớn đấy. Xương lòi ra hết, thế mà vẫn cứ lặng thinh... Lặng thinh, như một bậc anh hùng! Việc cậu ta thế là hỏng bét rồi, còn mình thì thoát được chứ nhỉ? Mình thì đau khắp từ đầu đến chân. Chỉ mong bác sĩ đừng nhầm lẫn mà vội vã cưa mất chân mình. Được thế thì mình sẽ nằm tạm ở đây rồi sẽ trở lại chiến đấu... Chưa biết chừng bàn tay vui nhộn của mình lại vớ được cái thằng Đức đã bắn súng cối vào mình cũng nên... Ái chà, mình sẽ không cho nó được chết ngay đâu! Không, sẽ cho nó nấc lên vài phút trong tay mình đã rồi mới cho chết! còn cậu kìa thì rõ quá rồi, họ sẽ cưa chân thôi. Cậu ấy tất nhiên còn cần đến ủng làm quái gì! Tất nhiên cậu ấy sẽ quên, không còn nhớ ủng là gì nữa, còn mình thì lại khác; bình phục rồi mình lập tức trở về đơn vị, còn những chiếc ủng tốt thế, suốt cả đời mình cũng đừng hòng kiếm được nữa, thế là hết! Mà thằng đĩ trọc ấy rạch đến là nhanh! Lạy Chúa, sao họ lại đem cái lũ thối thây ấy vào làm y tá nhỉ! Cái ngữ ấy thì nên tống vào cái xưởng lột da nào đó, chứ đưa vào đây làm gì để nó phá hoại hết giày ủng của anh em chiến sĩ thân yêu...”.

Rốt cục, Zvyagintsev tin tưởng rằng cái chết đối với anh còn xa vời, nên chuyện đôi ủng càng làm cho anh buồn phiền da diết. Vốn là một con người hiền hậu nhu mì, nhưng vì bực quá nên khi trần truồng nằm trên bàn mổ, nghe bác sĩ phẫu thuật khám xong bảo: “Phải chịu đựng chút ít đấy, người anh em ạ” - anh liền cáu kỉnh càu nhàu: “Chịu dựng thêm chuyện ấy thì còn nói làm gì nữa! Đồng chí đừng có lơ đãng cắt thừa mất cái gì đó của tôi, tôi chỉ trông mong ở các đồng chí có thế thôi.” Bác sĩ phẫu thuật có khuôn mặt trẻ gầy nhom. Đằng sau cặp kính gọng sừng Zvyagintsev nhìn thấy đôi mi đỏ, mọng lên vì những đêm mất ngủ vá cặp mắt chăm chú nhưng vô cùng mệt mỏi.

- Được, phải chịu đựng một lát nữa, đứt khoát phải chịu đựng đấy, anh hộ đội ạ, cứ yên tâm, cái gì chúng tôi không cần thì không cắt thừa đâu, - bác sĩ phẫu thuật vẫn dịu dàng nói.

Một nữ bác sĩ trẻ, đứng bên kia bàn, cau lông mày, cúi xuống, chăm chú xem xét cái lưng bị mảnh đạn đâm nát của Zvyagintsev, và một bên mông bị rạch tước đến tận gót chân. Liếc nhìn nữ bác sĩ, xấu hổ vì sự trần truồng của mình. Zvyagintsev đau khổ nhăn mặt nói:

- Lạy Chúa tôi! Sao cô cứ nhìn chằm chằm vào tôi thế, đồng chí phụ nữ? Đồng chí sao thế, chưa thấy đàn ông trần truồng bao giờ hả? Trên người tôi chẳng có gì đặc biệt, lạ lùng như ở triển lãm nông nghiệp toàn Liên bang đâu. Còn tôi thì cũng không phải là con bò giống trưng bày ở triển lãm đó.

Nữ bác sĩ quắc mắt đốp luôn:

- Tôi không có ý ngắm nghía những cái của quý của đồng chí đâu, tôi làm việc của tôi. Còn đồng chí, thì tốt nhất là im đi! Nằm yên và đừng nói. Đồng chí là một chiến sĩ vô kỷ luật lạ lùng!

Nữ bác sĩ xì một tiếng và quay người đi. Còn Zvyagintsev nhìn đôi gò má ửng đỏ và cặp mắt giương tròn, giận dữ, như mắt mèo, cay đắng nghĩ bụng: “Đấy, cứ dính vào các bà phụ nữ này là thế đấy; mình chỉ bắn ra một phát, bà ấy trả lại ngay cho một, loạt dài... Nhưng dù sao thì công việc của họ cũng chẳng phải nhẹ nhàng: ngày đêm cứ phải sục sạo trong thịt da bọn mình”.

Ngượng ngùng vì đã nói năng thô lỗ với các bác sĩ, anh bèn đổi giọng khác, van lơn và nhu mì:

- Thưa đồng chí bác sĩ quân y, - xin thứ lỗi vì vướng áo choàng nên tôi không thấy được quân hàm, xin đồng chí ra lệnh cho tôi một hớp rượu để dùng bên trong.

Nhưng họ im lặng không trả lời anh. Zvyagintsev bèn ngước nhìn bác sĩ đeo kính từ dưới lên với vẻ van lơn và nói rất khẽ để cô bác sĩ nghiêm khắc đã quay ra phía khác không nghe được:

- Xin lỗi đồng chí về lời yêu cầu của tôi, nhưng thưa bác sĩ, vì tôi đau quá, đau tưởng chết ngay đi được...

Bác sĩ phẫu thuật thoáng mỉm cười, nói:

- À, đã đổi giọng rồi đấy! Thế thì tôi thích hơn. Hượm một chút, để chúng tôi khám anh xong đã, lúc đó sẽ hay. Nếu được, tôi sẽ không phản đối, tôi sẽ phát cho một suất tiền phương một trăm gam.

- Ở đây có phải tiền phương đâu, ở đây đã cách xa tiền phương rồi, ở đây mà đau thế này thì có thể cho uống nhiều chứ - Zvyagintsev nheo nheo mắt mơ màng gợi ý.

Nhưng khi có cái gì đó nhọn hoắt luồn vào trong vết thương đã rửa còn đang nhức nhối ở gần xương bả vai thì anh co rúm cả người, đau quá rít lên và nói, giọng không còn như mì van lơn như ban nãy mà khàn khàn dậm dọa:

- Này, này... đến chỗ ngoặt các đồng chí phải nhẹ tay chứ!

- Ái chà, người anh em, làm gì mà dữ thế! Sao lại cứ rít lên với tôi như ngỗng gặp chó thế? Cứu thương đâu, cồn, bông! Tôi đã chẳng báo trước với anh là phải chịu đựng một tí là gì, làm sao bây giờ? Tính cậu vốn cục cằn thế à?

- Thế còn đồng chí thì sao, đồng chí bác sĩ, sao đồng chí thọc vào một cơ thể sống cứ như thọc tay vào túi mình vậy? Đây thì, xin lỗi đồng chí, tôi không chỉ rít mà còn sủa lên ăng ẳng như chó nữa kia... - Zvyagintsev, cáu kỉnh hét, ngắc ngứ từng lời một lúc lâu.

- Sao, thế đau lắm à? Bây giờ thì chịu được chứ?

- Không đau, chỉ buồn buồn thôi, mà tôi từ tấm bé là chúa sợ buồn... Vì thế không chịu được... Zvyagintsev nói lí nhí qua kẽ răng, trở mình sang bên cố dùng mép tấm khăn trải giường lén chùi nước mắt tuôn ra trên má.

- Cố chịu một chút, cố chịu một chút, anh chiến sĩ cận vệ ơi! Cậu sẽ thấy đỡ hơn đấy, bác sĩ phẫu thuật vỗ về nói.

- Lẽ ra đồng chí cho tôi tí bột ngủ nào đó chứ, sao các đồng chí lại hà tiện thuốc men thế? Zvyagintsev rủ rỉ không rõ tiếng.

Nhưng bác sĩ phẫu thuật nói gì đó gọn lỏn, rất kiên quyết, và Zvyagintsev vốn trong thời gian chiến tranh đã quen với khẩu lệnh chỉ huy gọn lỏn và giọng mệnh lệnh, bèn ngoan ngoãn im lặng và cố chịu đựng: chốc chốc lại chìm trong một cơn mê nặng nề, nhưng ngay sau cơn mê ấy anh vẫn cảm thấy như có một ngọn lửa ác nghiệt hau háu liếm khắp cái cơ thể trần truồng của anh, rát bỏng đến tận xương...

Có những ngón tay ai đó dịu dàng, có lẽ là của phụ nữ, cứ giữ mãi lấy cổ tay anh và anh luôn luôn cảm thấy cái ấm áp dễ chịu của những ngón tay ấy; rồi người ta cho anh một ít vodka, và cuối cùng anh ngây ngất, nhưng không phải vì rượu, - một trăm gam rượu thảm hại ấy thì làm sao khiến cho anh ngây ngất được, mà đúng hơn là vì tất cả bao nhiêu điều anh đã trải trong suốt cả một ngày ác liệt đặc biệt đến thế. Nhưng rốt cục rồi cái đau cũng bắt đầu khác đi hay sao ấy, hiền lành hơn, dịu hơn, dường như, chịu khuất phục dưới hai bàn tay khéo léo và thông minh của bác sĩ phẫu thuật.

Đến khi Zvyagintsev được băng bó xong không còn cảm thấy cái nặng nề của thể xác mình nữa, người ta lại khiêng anh trong cái cáng lắc lư nhịp nhàng; anh đã lại cố vẫy bàn tay phải lành lặn và nói rất khẽ, khẽ tới mức chỉ có hai y tá khiêng cáng nghe được mà thôi; nhưng anh lại cảm thấy như là mình hét rất to.

- ... Tôi không muốn nằm ở đây nữa! Mẹ khỉ! ở đây thần kinh tôi không chịu nổi. Đi đâu thì đi, chỉ có điều là không ở lại đây. Ra mặt trận hả? Ừ thì quay trở ra mặt trận, chứ ở đây tôi không chịu đâu! Đôi ủng họ vứt đâu rồi? Đem lại đây, để lôi gối đầu giường. Có thế mới khỏi mất... ở đây các anh khối thằng thích lấy ủng người khác đấy! Không, trước hết, đi ủng thì cũng phải đáng mặt đi ủng chứ, phải đi ở chỗ giáp mặt với cái chết, chứ rạch ủng thì thằng ngốc nào mà chẳng rạch được... Lạy Chúa, sao mà tôi đau quá thế này!...

Anh còn lầu bầu những gì đó nữa, nhưng đã không mạch lạc, mê sảng, gọi Lopakhin, khóc, nghiến răng rồi chìm trong mê man bất tỉnh như chìm trong dòng nước đen ngòm. Giữa lúc ấy thì bác sĩ phẫu thuật vẫn đứng, hai tay bám chặt, vào mép của chiếc bàn trắng, nom như là đang lênh láng rượu vang đỏ; người đu đưa, hết đứng trên mũi giày lại chuyển sang đứng trên gót. Anh ta ngủ.... Ở bàn bên cạnh bạn anh, một bác sĩ cao lớn có bộ râu đen, mới xong một ca mổ phức tạp, vừa rút khỏi tay đôi găng đẫm máu, - tiếng găng tháo ra nghe như tiếng thút thít khe khẽ; bác sĩ râu đen cất giọng nói khe khẽ: “Thế nào. Nikolai Petrovich, dũng sĩ của anh sao đó? Sống chứ?” Vừa nghe hỏi, nhà phẫu thuật trẻ chợt tỉnh, buông hai bàn tay đang bám chắc mép bàn ra, sửa lại kính bằng một động tác quen thuộc và với giọng cũng thành thạo như thế nhưng hơi khàn khàn, anh đáp:

- Dĩ nhiên rồi. Tạm thời không có gì đáng sợ. Anh chàng này không chỉ sống mà còn phải chiến đấu nữa. Quỉ quái thật, khỏe đến thế là cùng, anh biết không, đến đến phát thèm lên đấy... Nhưng bây giờ thì chưa thể chuyển đi được đâu. Cậu ta có một vết thương không hiểu sao tôi thấy không hài lòng. Còn phải chờ ít lâu đã.

Anh ta im lặng, lắc lư thêm vài cái, đứng trên mũi giầy rồi chuyển sang gót dồn hết sức chống lại cơn mệt mỏi quá sức và cơn buồn ngủ; đến khi đã tỉnh táo và lấy lại được nghị lực, anh bèn quay mặt ra tấm màn cỏ úa treo ở cửa lều vải, và nhìn bằng cặp mắt chăm chú, đỏ ngầu vô cùng mệt mỏi như nửa giờ đồng hồ trước đây, rồi nói giọng ngắn gọn:

- Evstigneev, cho vào tiếp!