Đế quốc Ngân hà đã tồn tại được mười hai ngàn năm lịch sử huy hoàng, thế nhưng giờ đây, một nhà toán học đã đưa ra lời tiên tri chấn động: Đế quốc sắp sửa sụp đổ, toàn bộ dải Ngân hà định sẵn sẽ biến thành phế tích, thời kỳ đen tối sẽ kéo dài trọn vẹn ba vạn năm!

Isaac Asimov (1920-1992), nhà văn người Mỹ gốc Nga theo đạo Do Thái, là bậc thầy siêu cấp của văn đàn khoa học viễn tưởng thế kỷ này, đồng thời cũng là một nhà văn đại chúng toàn năng nổi tiếng toàn cầu. Với gia tài tác phẩm đồ sộ, Asimov viết về mọi chủ đề, nhưng dù là đối với chính ông hay độc giả trung thành trên khắp thế giới, những tác phẩm được yêu mến nhất vẫn là tiểu thuyết khoa học viễn tưởng, đặc biệt là bộ sử thi khoa học viễn tưởng "Căn cứ" mà ông đã dày công xây dựng suốt nửa thế kỷ.

Loạt tác phẩm "Căn cứ" gồm bảy tập đồ sộ, bao gồm "Bộ ba Căn cứ" viết vào những năm 40, 50 của thế kỷ trước, cùng với hai tập tiền truyện và hai tập hậu truyện do ông viết vào cuối đời. Dựa theo trình tự thời gian của câu chuyện, danh mục sách hoàn chỉnh như sau:

Tiền truyện: "Tiền truyện Căn cứ", "Hướng tới Căn cứ".

Bộ ba: "Căn cứ", "Căn cứ và Đế quốc", "Căn cứ thứ hai".

Hậu truyện: "Bên rìa Căn cứ", "Căn cứ và Trái đất".

Trong đó, bộ ba tác phẩm được cấu thành từ chín truyện vừa và ngắn, "Hướng tới Căn cứ" bao gồm bốn truyện vừa (do Asimov đột ngột qua đời, chương thứ năm trong kế hoạch chỉ còn lại vài trang vĩ thanh), ba tập còn lại là những tác phẩm trường thiên thực thụ.

Nguồn cảm hứng của loạt "Căn cứ" ban đầu đến từ cuốn "Lịch sử suy tàn và sụp đổ của Đế quốc La Mã", vì thế trong cấu trúc câu chuyện, một Đế quốc Ngân hà đã đến hồi kết chiếm một trọng lượng rất lớn. Kiểu bối cảnh thời không này, ngày nay đã trở thành nguyên mẫu quan trọng của tiểu thuyết khoa học viễn tưởng.

"Tâm lý lịch sử học" là yếu tố kỳ ảo trung tâm của bộ sử thi này, và nhân vật quan trọng nhất xuyên suốt câu chuyện, đương nhiên chính là tông sư Tâm lý lịch sử học, cha đẻ của Căn cứ - Hari Seldon. Trong bộ ba tác phẩm, Seldon đã là một nhân vật huyền thoại "thấy đầu không thấy đuôi", vì vậy vào cuối đời, tác giả đã đặc biệt lấy ông làm nhân vật chính, dùng hai tập tiền truyện để khắc họa chi tiết cuộc đời Seldon, cũng như quá trình sáng lập Tâm lý lịch sử học và Căn cứ. Điều thú vị là, Asimov những năm cuối đời dường như ngày càng đồng cảm với nhân vật này, và ông quả thực cũng giống như Seldon, mang trong mình sự quan tâm sâu sắc, bi mẫn đối với văn minh nhân loại với tầm nhìn xa trông rộng. "Sống không đầy trăm tuổi, thường mang nỗi lo ngàn năm" chính là sự khắc họa chân thực nhất về tấm lòng của vị đại sư này.

Tiến sĩ Asimov, người học rộng tài cao, đọc nhiều hiểu rộng, chưa bao giờ "đóng cửa làm xe", những giả tưởng khoa học dưới ngòi bút của ông đều có căn cứ nhất định. Ví dụ, "Tâm lý lịch sử học" chính là sự tổng hợp của "Thuyết vận động khí thể" (vật lý học), "Tâm lý học quần chúng" (tâm lý học), "Thuyết quyết định lịch sử" và "Thuyết động lực học quần thể" (lịch sử học); còn "Khủng hoảng Seldon" - yếu tố kích thích Căn cứ không ngừng phát triển lớn mạnh, lại được lấy cảm hứng từ lý thuyết "Thách thức và Phản ứng" của nhà triết học lịch sử Arnold Toynbee.

Do các yếu tố ảnh hưởng đến hành vi con người quá phức tạp, cộng thêm việc con người có ý chí tự do, nên hành vi cá nhân tuyệt đối không thể dự đoán được. Tuy nhiên, khi nhiều cá thể tập hợp lại thành nhóm, chúng lại bộc lộ những quy luật nhất định, cũng giống như trong quy mô vĩ mô, các phân tử khí thể nhất định phải tuân theo các định luật rút ra từ phương pháp thống kê. Asimov đã mở rộng những sự thật này, thông qua thiên tài kiệt xuất Seldon, đưa Tâm lý lịch sử học phát triển đến cảnh giới xuất thần nhập hóa, trở thành một môn khoa học thâm sâu dùng để khám phá xu hướng vĩ mô của thế giới tương lai.

Thông qua cái nhìn thấu thị của Tâm lý lịch sử học, Seldon đã dự đoán được tương lai bi thảm của nhân loại: Đế quốc Ngân hà đang ở thời kỳ đỉnh cao quyền lực từng bước tiến tới diệt vong, toàn bộ dải Ngân hà sẽ phải trải qua ba vạn năm hoang dã, trong trạng thái vô chính phủ bi đát, thì một "Đế quốc thứ hai" đại thống nhất mới xuất hiện.

Nếu những diễn biến trên không thể thay đổi dù chỉ một chút, thì khi mọi thứ đã định sẵn, sẽ chẳng có gì kịch tính để nói. Điểm hấp dẫn của câu chuyện nằm ở chỗ, Seldon phát hiện ra rằng, mặc dù đã quá muộn để ngăn chặn sự sụp đổ của Đế quốc, nhưng nếu muốn rút ngắn giai đoạn quá độ dài đằng đẵng này thì lúc bấy giờ vẫn còn có thể làm được. Thế là Seldon bắt đầu những nỗ lực xoay chuyển tình thế, cố gắng giảm bớt ba vạn năm hỗn loạn xuống còn một ngàn năm. Để đạt được mục đích này, ông đã dốc hết tâm huyết nửa đời sau, thiết lập hai cứ điểm của các nhà khoa học: Căn cứ thứ nhất (gọi tắt là "Căn cứ", bao gồm các nhà khoa học tự nhiên) và Căn cứ thứ hai (ẩn mình sau bức màn sân khấu Ngân hà, bao gồm các nhà khoa học tâm linh và nhà Tâm lý lịch sử học).

Vị trí của hai Căn cứ đã được tính toán đặc biệt, đặt tại "hai điểm đối đầu xa xôi trong dải Ngân hà" (chỉ riêng câu nói ẩn chứa huyền cơ này đã dẫn dắt nên cuốn "Căn cứ thứ hai"). Kể từ đó, trong một ngàn năm, nhiều sự kiện lịch sử đã được định sẵn sẽ xảy ra nối tiếp nhau, nhằm thúc đẩy một Đế quốc thứ hai hùng mạnh, vững chắc và nhân từ hơn sớm ngày thành hiện thực. Tuyến chính của loạt "Căn cứ" chính là việc Căn cứ thứ nhất vượt qua từng đợt khủng hoảng định kỳ như thế nào, khơi dậy tiềm năng vô hạn ra sao; và Căn cứ thứ hai đã âm thầm trợ giúp thế nào để từng bước hiện thực hóa Kế hoạch Seldon kéo dài một ngàn năm.

Tuy nhiên, "kỳ chính tương sinh" chính là sở trường của vị đại sư, trong những tình tiết đã định sẵn, ông luôn có cách viết ra những biến tấu khiến độc giả không khỏi cảm thán rằng "người tính không bằng trời tính". Biến tấu thứ nhất của bộ ba là sự xuất hiện vô cớ của một dị chủng có năng lực tinh thần mạnh mẽ tên là "La", kẻ đã càn quét toàn bộ dải Ngân hà với tốc độ chóng mặt; biến tấu thứ hai, là sau khi "Loạn La" trở thành lịch sử, giữa hai Căn cứ lại xảy ra cuộc chiến huynh đệ tương tàn!

Bộ ba tác phẩm kết thúc tại thời điểm biến tấu thứ hai vừa tạm lắng, để lại một cái kết mở. Ba mươi năm sau, trước sự mong mỏi của người hâm mộ khoa học viễn tưởng trên toàn thế giới, Asimov cầm bút viết tiếp loạt "Căn cứ", những tập hậu truyện chính là biến tấu thứ ba. Sự thay đổi này thực sự khiến người ta phải vỗ án tán thưởng, thậm chí ngay cả Kế hoạch Seldon cũng bị đảo lộn! Thế nhưng, chỉ thông qua biến tấu cuối cùng này, "Căn cứ" và "Người máy" (một loạt tác phẩm khoa học viễn tưởng quan trọng khác của Asimov, bao gồm bốn cuốn trường thiên và hơn ba mươi truyện ngắn) mới có thể hô ứng từ xa, hai loạt tác phẩm lớn mới có thể dung hợp thành một thể thống nhất, hóa thành một bộ sử tương lai Ngân hà trải dài hai vạn năm, tung hoành mười vạn năm ánh sáng.