Khi tôi kết thúc câu chuyện của mình thì trời đã muộn. Căn phòng nhỏ chìm trong bóng tối.

Abi đã không có phản xạ bật cái đèn đặt trên bàn làm việc lên. Cô ta không làm bất cứ động tác nào trong suốt thời gian tôi kể lại câu chuyện của mình. Nhìn cô ta giống như một pho tượng.

Mãi đến lúc này, cô ta mới quyết định bật đèn lên bằng cử chỉ chậm chạp và uể oải, như thể cái đèn cách chỗ cô ta quá xa, trong khi thực ra nó chỉ cách vài xăng-ti-mét. Khung cảnh ngoài cửa sổ - khoảng trời đang từ màu xanh chuyển sang màu xám, rồi đen kịt - đã biến mất, chỉ còn lại hình ảnh phản chiếu cảnh bên trong căn phòng. Đặc biệt là khuôn mặt của tôi. Tôi nhìn thấy nó rõ nét như soi một tấm gương.

Lâu lắm rồi tôi không soi gương. Tôi kiểm tra để biết chắc rằng tóc tôi vẫn có màu vàng. Rằng mắt tôi vẫn xanh như thế. Chẳng có gì thay đổi cả.

Có chứ, có một chi tiết: Tôi đang khóc.

Đây là lần đầu tiên tôi khóc. Phải chăng điều đó có nghĩa là tôi đã trở thành một đứa trẻ như bao đứa trẻ khác?

Lukas cũng từng khóc trong bệnh xá ở Kalish, vào cái hôm tôi kể cho anh ấy nghe câu chuyện của tôi. Câu chuyện đời tôi trước khi gặp anh ấy. Hôm đó anh ấy đã bảo tôi: "Chúng ta phải ra làm chứng, cả hai đứa. Tao làm chứng cho những điều chúng đã làm với người Ba Lan và người Do Thái. Còn mày, cho những gì chúng đã làm với mày."

Tôi đã giữ lời hứa của mình.

Tôi đã không hiểu tại sao Lukas lại khóc khi nghe tôi kể câu chuyện này. Tôi cũng đã không hiểu ý nghĩa của từ "làm chứng".

Nhưng bây giờ thì tôi đã hiểu. Điều này là bình thường. Tôi đã lớn. Tôi đã chín tuổi rưỡi.

Và tôi nghĩ rằng đối với một đứa trẻ, những năm tháng trong thời chiến được tính gấp đôi.