Trevize im lặng một lúc. Sau đó, anh nói: "Trước hết, chúng ta không có lý do gì để tin những gì Compor nói là sự thật. Để dụ chúng ta rời khỏi nơi này và lảng vảng quanh Sirius, hắn ta có thể nói dối bất cứ điều gì. Tôi tin đó chính là điều hắn đang làm. Và ngay cả khi hắn nói thật, thì điều hắn nói cũng là ở đó phóng xạ quá mạnh, không thể có sự sống tồn tại."

Pelorat lại bắt đầu phát ra tiếng thở dài. "Ở đó không có nhiều phóng xạ đến mức không thể cho phép sự sống phát triển, và một khi đã thiết lập được, việc duy trì sự sống còn dễ dàng hơn cả việc phát triển nó. Vậy hãy giả định rằng trên Trái Đất, sự sống đã được thiết lập và duy trì. Thế thì lượng phóng xạ không thể nào không tương thích với sự sống ban đầu, hơn nữa nó chỉ có thể suy giảm theo thời gian. Không có gì có thể làm tăng lượng phóng xạ cả."

"Nổ hạt nhân?" Trevize hỏi.

"Nếu xảy ra chuyện như thế thì sao?"

"Ý tôi là, nếu trên Trái Đất xảy ra một vụ nổ hạt nhân thì sao?"

"Trên bề mặt Trái Đất ư? Không thể nào. Trong tất cả các ghi chép lịch sử của Ngân Hà, chưa từng có một xã hội nào ngu xuẩn đến mức dùng nổ hạt nhân làm vũ khí chiến tranh. Chúng ta không thể sống sót nổi. Trong cuộc khởi nghĩa tại Trigellian, khi cả hai bên đều rơi vào cảnh đói khát và tuyệt vọng, Jendippurus Khoratt đã đề nghị kích hoạt quá trình hợp hạch—"

"Hắn ta đã bị thủy thủ đoàn trên hạm đội của chính mình treo cổ. Tôi biết lịch sử Ngân Hà. Tôi đang cân nhắc đến các tai nạn."

"Nói chung, không có bất kỳ ghi chép nào về loại tai nạn có khả năng làm tăng đáng kể lượng phóng xạ của một hành tinh." Ông thở dài, "Tôi đề nghị khi chúng ta tìm kiếm nó, chúng ta buộc phải đến khu vực sao Sirius để thực hiện một vài điều tra."

"Để sau đi, có lẽ vậy, nhưng bây giờ—"

"Được, được, tôi không nói nữa."

Ông quả thực không nói nữa. Trevize nằm trong bóng tối gần một giờ đồng hồ, suy nghĩ xem liệu mình có thu hút quá nhiều sự chú ý hay không, và liệu việc đi đến khu vực sao Sirius rồi quay lại Gaia khi sự chú ý—sự chú ý của tất cả mọi người—đang đổ dồn vào nơi khác có phải là một hành động thiếu khôn ngoan hay không.

Khi anh chìm vào giấc ngủ, vẫn chưa có một quyết định rõ ràng nào. Anh bước vào giấc mộng trong sự phiền não.

Họ mãi đến tận sáng sớm mới quay lại thành phố. Lúc này trung tâm du lịch đã rất đông đúc, tuy nhiên họ vẫn nhận được những chỉ dẫn cần thiết để vào thư viện tham khảo, nơi họ được hướng dẫn cách sử dụng máy tính thu thập dữ liệu địa phương.

Họ duyệt kỹ các phòng triển lãm và trường đại học, bắt đầu từ những nơi gần nhất, tra cứu tất cả thông tin có thể về nhân chủng học, khảo cổ học và lịch sử cổ đại.

Pelorat nói: "À."

"À?" Trevize hỏi với giọng hơi thô lỗ, "À cái gì?"

"Cái tên Quintesetz, trông rất quen mắt."

"Ông biết ông ta?"

"Không, tất nhiên là không, nhưng có thể tôi đã từng đọc bài viết của ông ta. Quay lại phi thuyền đi, ở đó có danh mục tài liệu tham khảo của tôi—"

"Chúng ta không quay lại, Janov. Nếu cái tên này quen thuộc, thì đây chính là điểm khởi đầu. Nếu ông ta không giúp được chúng ta, chắc chắn ông ta có thể chỉ cho chúng ta hướng đi." Anh đứng dậy, "Chúng ta đi tìm đường đến Đại học Sayshell. Vì giờ ăn trưa ở đó chắc chắn không có ai, chúng ta đi ăn trước đã."

Mãi đến chiều muộn họ mới đi về phía trường đại học, băng qua những con đường như mê cung, rồi thấy mình đứng trong một phòng tiếp tân, chờ đợi một người phụ nữ trẻ đang vào trong tra cứu thông tin, người có thể—hoặc cũng có thể không—dẫn họ đi gặp Quintesetz.

"Tôi nghi ngờ," Pelorat bất an nói, "chúng ta phải đợi bao lâu nữa. Bây giờ trường học sắp tan làm rồi."

Đúng lúc đó, như thể được gợi ý, người phụ nữ trẻ mà họ gặp nửa tiếng trước nhanh chóng đi về phía họ. Giày của cô phát ra ánh sáng đỏ và tím, mỗi bước chân kéo theo một chuỗi âm thanh sắc nhọn. Âm điệu thay đổi theo tốc độ và nhịp bước của cô.

Pelorat lùi lại. Ông cho rằng mỗi thế giới đều có cảm giác độc đáo về sự xúc phạm, giống như mỗi thế giới đều có mùi hương đặc trưng riêng vậy. Ông tự hỏi, nếu mình không còn chú ý đến mùi hương nữa, thì cũng nên học cách không chú ý đến tiếng ồn do một phụ nữ trẻ thời thượng tạo ra khi đi lại.

Cô tiến về phía Pelorat rồi dừng lại: "Có thể cho tôi biết tên đầy đủ của ông không, giáo sư?"

"Janov Pelorat, thưa cô."

"Hành tinh ông trực thuộc."

Trevize giơ một tay lên như thể muốn ra hiệu im lặng, tuy nhiên Janov hoặc là không nhìn thấy, hoặc là không để tâm, nói: "Terminus."

Người phụ nữ trẻ cười một cách khoa trương, tỏ ra rất vui mừng: "Khi tôi nói với giáo sư Quintesetz rằng có giáo sư Janov Pelorat yêu cầu gặp ông ấy, ông ấy đã bảo với tôi, trừ khi ông là giáo sư Janov Pelorat của Terminus, còn lại thì không gặp ai cả."

Pelorat chớp mắt liên tục: "Cô—cô có ý nói là, ông ấy từng nghe danh tôi sao?"

"Xem ra đúng là như vậy."

Gần như lắp bắp, khi quay sang Trevize, Pelorat nở một nụ cười: "Ông ấy từng nghe danh tôi. Tôi thật sự không thể tin nổi—ý tôi là, bài viết của tôi rất ít, tôi chưa bao giờ tin rằng sẽ có người—" Ông lắc đầu, "Chúng chẳng quan trọng chút nào."

"Vậy thì, được rồi," Trevize nói, bản thân cũng mỉm cười. "Đừng chìm đắm trong sự tự hạ thấp mình nữa, đi thôi." Anh quay sang người phụ nữ, "Tôi nghĩ, thưa cô, chắc sẽ có phương tiện giao thông nào đó đưa chúng tôi đến gặp ông ấy chứ?"

"Đi bộ là được rồi. Chúng ta thậm chí không cần rời khỏi khu tổ hợp này, tôi rất vui được dẫn các ông đi. —Các ông đều đến từ Terminus à?" Cô bắt đầu bước đi.

Hai người đi theo, Trevize hơi không vui nói: "Đúng vậy, chúng tôi đều đến từ đó, có gì khác biệt sao?"

"Ồ, không, tất nhiên là không. Các ông biết đấy, có vài người Sayshell không thích người Foundation, nhưng ở trường đại học, chúng tôi có tư tưởng cởi mở hơn những người khác. Tôi luôn nói, mình sống thì cũng phải để người khác sống. Ý tôi là người Foundation cũng là con người. Các ông hiểu ý tôi chứ?"

"Vâng, tôi hiểu ý cô. Hầu hết chúng tôi cũng nói rằng người Sayshell cũng là con người."

"Đáng lẽ phải vậy chứ. Tôi chưa từng đến Terminus. Chắc hẳn đó là một thành phố rất lớn nhỉ."

"Thực ra không phải," Trevize nói bằng giọng trần thuật một sự thật, "Tôi nghi ngờ nó còn nhỏ hơn cả thành phố Sayshell."

"Ông đang đùa tôi à," cô nói, "Chẳng lẽ nó không phải là thủ đô của Foundation sao? Ý tôi là, không có Terminus nào khác chứ?"

"Tất nhiên, theo tôi biết thì chỉ có một Terminus, thủ đô của Foundation, nơi chúng tôi đến."

"Vậy thì đó hẳn phải là một thành phố khổng lồ. —Các ông lặn lội đến thăm giáo sư của chúng tôi. Các ông biết đấy, chúng tôi rất tự hào về ông ấy. Ông ấy được coi là nhà uy quyền lớn nhất toàn Ngân Hà."

"Vậy sao?" Trevize nói, "Về phương diện nào?"

Mắt cô lại mở to: "Ông thật biết nói đùa. Ông ấy hiểu biết về lịch sử cổ đại hơn cả—hơn cả việc tôi hiểu về gia đình mình nữa." Cô tiếp tục bước đi với những bước chân đầy âm nhạc.

Nếu một người thường xuyên bị gọi là đang nói đùa như vậy, thì chắc chắn người đó không hề có ý đùa. Trevize mỉm cười nói: "Tôi nghĩ, giáo sư chắc biết tất cả mọi chuyện về Trái Đất nhỉ?"

"Trái Đất?" Cô dừng lại trước cửa một văn phòng, nhìn họ khó hiểu.

"Cô biết đấy, thế giới khởi nguồn của nhân loại."

"Ồ, ông đang nói đến 'hành tinh đầu tiên' đó. Tôi đoán vậy. Tôi nghĩ ông ấy chắc hẳn biết tất cả mọi thứ về nó. Dù sao thì nó cũng nằm trong khu vực sao Sayshell. Ai mà chẳng biết! —Đây là văn phòng của ông ấy. Để tôi gọi ông ấy."

"Không, không cần," Trevize nói, "Đợi một chút. Nói cho tôi biết về Trái Đất đi."

"Thực tế là, tôi chưa bao giờ nghe ai gọi nó là Trái Đất. Tôi nghĩ đó là một từ ngữ của Foundation. Ở đây, chúng tôi gọi nó là Gaia."

Trevize liếc nhìn Pelorat một cái. "Ồ? Vậy nó nằm ở đâu?"

"Không nằm ở đâu cả, nó nằm trong không gian siêu việt, không ai có thể đến đó. Khi tôi còn là một cô bé, bà tôi đã kể với tôi rằng Gaia từng nằm trong không gian thực, nhưng nó quá ghê tởm, bởi vì—"

"Tội ác và sự ngu xuẩn của nhân loại," Pelorat lẩm bẩm. "Thế là, vì xấu hổ, nó rời khỏi không gian bình thường để biểu thị rằng không còn liên quan gì đến nhân loại mà nó đã đưa vào thế gian nữa."

"Vậy ra ông biết câu chuyện này sao? —Một người bạn của tôi nói đó là mê tín. Ừm, tôi sẽ bảo với cô ấy, nếu một giáo sư đến từ Foundation cũng nói như vậy thì—"

Trên lớp kính mờ có một dòng chữ nhấp nháy viết bằng lối thư pháp Sayshellian rất khó nhận diện: "SOTAYN QUINTESETZ ABT". Bên dưới in theo cùng cách: "Khoa Lịch sử Cổ đại". Người phụ nữ đặt ngón tay lên một vòng kim loại nhẵn bóng. Không có tiếng động, nhưng lớp kính mờ trong chốc lát chuyển sang màu trắng sữa, một giọng nói dịu dàng vang lên một cách ngắn gọn: "Xin vui lòng xác nhận danh tính của các vị."

"Janov Pelorat đến từ Terminus," Pelorat nói, "và Golan Trevize cũng đến từ cùng một thế giới." Cánh cửa lập tức mở ra.

Một người đàn ông trung niên cao lớn đứng dậy đi vòng qua bàn làm việc. Da ông có màu nâu nhạt, mái tóc hoa râm xoăn nhẹ. Ông dang tay chào đón, dùng giọng trầm thấp dịu dàng nói: "Tôi là giáo sư S.Q, rất vui được gặp các ông."

Trevize nói: "Tôi không có học hàm học vị gì, tôi chỉ đi cùng giáo sư Pelorat thôi. Ông cứ gọi tôi là Trevize là được. Rất vui được gặp ông, giáo sư Abt."

Quintesetz dang một tay ra, vẻ rõ ràng là lúng túng: "Đừng, đừng. Abt chỉ là cái danh xưng ngu ngốc không có ý nghĩa gì ngoài Sayshell. Xin đừng để ý, cứ gọi tôi là S.Q đi. Trong giao tiếp xã hội thông thường ở Sayshell, chúng tôi quen gọi tắt tên. Tôi rất vui được gặp cả hai, mặc dù vừa rồi tôi chỉ đang đợi một người."

Ông có vẻ ngập ngừng một chút, rồi lấy tay phải lau lịch sự vào quần mình trước khi đưa ra.

Trevize nắm lấy nó, lưỡng lự không biết cách chào hỏi đúng đắn của người Sayshell là gì.

Quintesetz nói: "Mời ngồi. Tôi nghĩ các ông sẽ thấy những chiếc ghế này là những thứ vô tri vô giác, nhưng tôi không thích ghế ôm lấy mình. Mặc dù bây giờ ghế kiểu ôm đã trở thành thời thượng, nhưng tôi luôn thích sự ôm ấp phải có ý nghĩa nào đó, hửm?"

Trevize mỉm cười nói: "Ai mà chẳng vậy chứ? Tên của ông, S.Q, trông không giống tên người Sayshell mà giống người ở các thế giới vùng biên hơn. Tôi xin lỗi vì lời nhận xét lỗ mãng của mình."

"Tôi không để bụng. Truy ngược gia đình tôi, một phần đến từ Askone. Hơn năm đời trước, khi sự cai trị của Foundation trở nên nghiêm khắc, cụ cố của tôi đã rời Askone."

Pelorat nói: "Chúng tôi là người Foundation. Rất xin lỗi."

Quintesetz xua tay hòa nhã: "Tôi sẽ không ở đây để phàn nàn về chuyện năm đời trước đâu. Không có chuyện đó thì lại càng bất hạnh hơn. Các ông có muốn uống trà không? Đồ uống? Có muốn nghe chút nhạc nền không?"

"Nếu ông không phiền," Pelorat nói, "tôi muốn đi thẳng vào vấn đề, nếu điều đó phù hợp với phong cách Sayshellian."

"Tôi tin rằng phong cách Sayshellian sẽ không trở thành rào cản đâu. —Tiến sĩ Pelorat, ông không biết điều này quan trọng như thế nào đâu. Cho đến hai tuần trước tôi mới xem bài tổng quan khảo cổ học về nguồn gốc thần thoại của ông, điều làm tôi kinh ngạc là nó cực kỳ ngắn gọn—gần như quá sơ lược."

Pelorat đỏ mặt vì vui sướng: "Tôi thật vui vì ông đã đọc nó. Tất nhiên, tôi buộc phải cắt bớt, bài tổng quan không thể liệt kê hết tất cả nghiên cứu. Tôi đang chuẩn bị làm một luận văn chi tiết về đề tài này."

"Tôi hy vọng là vậy. Dù sao đi nữa, khi vừa đọc xong, tôi đã hy vọng được gặp ông. Để gặp được ông, tôi thậm chí đã có ý định đi đến Terminus, mặc dù việc sắp xếp vô cùng khó khăn—"

"Tại sao?" Trevize hỏi.

Quintesetz có vẻ hơi lúng túng: "Rất xin lỗi, Sayshell không mặn mà với việc gia nhập Liên minh Foundation, và ngăn chặn mọi giao lưu xã hội với Foundation. Ông thấy đấy, chúng tôi có truyền thống trung lập. Ngoài việc ép buộc chúng tôi ký một tuyên bố trung lập, ngay cả Mule cũng không đến làm phiền chúng tôi. Vì vậy, một học giả như tôi, nếu đi thăm khu vực Foundation vì mục đích học thuật, cuối cùng có thể nhận được hộ chiếu, tuy nhiên, tất cả các đơn xin đi đến khu vực Foundation—đặc biệt là Terminus—đều sẽ bị xem xét với ánh mắt nghi ngờ. —Bây giờ những điều đó không cần thiết nữa; ông đã đến chỗ tôi rồi. Tôi gần như không thể tin nổi. Tôi tự hỏi: Tại sao? Ông từng nghe danh tôi sao, giống như tôi từng nghe danh ông vậy?"

Pelorat nói: "Tôi biết công trình của ông, S.Q, trong hồ sơ của tôi có tóm tắt bài viết của ông. Đó là lý do tại sao tôi đến đây. Tôi đang khám phá hai vấn đề, một là về Trái Đất, hành tinh được mệnh danh là khởi nguồn của nhân loại, cũng như việc khám phá và thuộc địa hóa Ngân Hà thời kỳ đầu. Thực tế, tôi đến đây là để điều tra về sự thành lập của Sayshell."

"Từ bài viết của ông," Quintesetz nói, "tôi nghĩ ông quan tâm đến thần thoại và truyền thuyết."

"Nếu chúng tồn tại, tôi quan tâm đến lịch sử—sự thật chân thực—hơn. Sau đó mới đến thần thoại và truyền thuyết."

Quintesetz đứng dậy đi lại trong phòng, dừng lại nhìn chằm chằm vào Pelorat, rồi tiếp tục đi.

Trevize thiếu kiên nhẫn nói: "Vâng, thưa ông."

Quintesetz nói: "Kỳ lạ! Thật là kỳ lạ! Ngay ngày hôm qua thôi—"

Pelorat nói: "Hôm qua thì sao?"

Quintesetz nói: "Tôi nói cho ông biết, tiến sĩ Pelorat—tôi có thể gọi ông là J.P được không? Nhân tiện, tôi cảm thấy dùng tên đầy đủ có chút không tự nhiên."

"Cứ tự nhiên."

"Tôi nói cho ông biết, J.P, tôi rất coi trọng bài viết của ông nên hy vọng được gặp ông. Lý do tôi muốn gặp ông là vì tôi phát hiện ông thu thập một lượng lớn truyền thuyết về nguồn gốc các thế giới, nhưng lại thiếu của chúng tôi. Ý tôi là, tôi muốn gặp ông chính là để nói cho ông biết những gì ông đến tìm tôi để biết."

"Điều này có liên quan gì đến ngày hôm qua?" Trevize hỏi.

"Chúng tôi có truyền thuyết. Một truyền thuyết. Một truyền thuyết rất quan trọng đối với xã hội chúng tôi, bởi vì nó đã trở thành sự kiện bí ẩn quan trọng của chúng tôi—"

"Sự kiện bí ẩn?" Trevize nói.

"Tôi không có ý nói đến câu đố hay những thứ tương tự. Tôi tin rằng điều đó quá phổ biến đối với tiêu chuẩn Ngân Hà. Ở đây nó có ý nghĩa đặc biệt. Nó chỉ 'sự kiện bí ẩn'; sự kiện mà chỉ rất ít chuyên gia mới có thể hiểu được ý nghĩa trọn vẹn của nó; sự kiện không thể nói cho người ngoài biết. —Hôm qua chính là ngày đó."

"Ngày nào? S.Q," Trevize hỏi, hơi cường điệu sự kiên nhẫn của mình.

"Hôm qua là 'Ngày Bay'."

"À," Trevize nói, "Ngày của sự tĩnh lặng và suy ngẫm, mọi người đều nên ở nhà."

"Về lý thuyết là vậy, ngoại trừ các thành phố lớn, cộng đồng càng phức tạp thì càng không tuân theo thói quen cũ. —Nhưng xem ra ông biết đấy."

Pelorat trở nên bất an trước giọng điệu thiếu kiên nhẫn của Trevize, xen vào nói: "Khi đến đây hôm qua, chúng tôi đã nghe nói một chút."

"Trong tất cả các ngày," Trevize mỉa mai nói, "Ông thấy đấy, S.Q, như tôi đã nói, tôi không phải là học giả, nhưng tôi có một câu hỏi. Ông nói ông đang bàn đến một sự kiện bí ẩn quan trọng, nói nó không thể nói cho người ngoài biết. Vậy tại sao ông lại nói với chúng tôi? Chúng tôi là người ngoài mà."

"Phải, nhưng tôi không phải là người quan sát ngày này, hơn nữa sự mê tín của tôi về chuyện này có thể nói là ít nhất. Tuy nhiên bài viết của J.P đã củng cố một cảm giác vốn đã có từ lâu trong tôi. Thần thoại và truyền thuyết thường không nảy sinh từ hư không. Không có gì là—hoặc có thể như vậy. Bất kể bị bóp méo đến đâu, luôn có một sự thật nào đó ẩn giấu phía sau. Tôi hy vọng biết được sự thật đằng sau 'Ngày Bay' của chúng tôi."

Trevize nói: "Nói về nó có an toàn không?"

Quintesetz nhún vai: "Tôi nghĩ là không hoàn toàn. Những kẻ bảo thủ trong số chúng tôi sẽ sợ chết khiếp. Nhưng họ đã không kiểm soát chính phủ được một thế kỷ rồi. Nếu phe bảo thủ không có lợi từ định kiến của chúng tôi—xin lỗi—đối với Foundation, thì những người theo chủ nghĩa thế tục vẫn nắm quyền lực một cách mạnh mẽ. Hơn nữa, vì điều tôi thảo luận xuất phát từ sự quan tâm học thuật của tôi đối với lịch sử cổ đại, khi cần thiết, liên đoàn học thuật sẽ ủng hộ tôi mạnh mẽ."

"Vậy," Pelorat nói, "có thể kể cho chúng tôi nghe về sự kiện bí ẩn quan trọng của các ông không? S.Q."

"Được. Nhưng hãy để tôi đảm bảo rằng chúng ta sẽ không bị làm phiền hoặc nghe lén. Như câu tục ngữ đã nói, ngay cả khi ông buộc phải nhìn vào mặt con bò, cũng không cần phải vỗ vào mũi nó."

Ông gạt công tắc trên bề mặt một thiết bị trên bàn, nói: "Chúng ta hiện đã bị phong tỏa hoàn toàn."

"Ông có thể chắc chắn mình không bị nghe lén không?" Trevize hỏi.

"Nghe lén?"

"Bị ghi âm, bị trộm nghe! —Ý nói đến loại thiết bị có thể giám sát ông—ghi âm hoặc ghi hình hoặc cả hai."

Quintesetz trông rất kinh ngạc: "Ở Sayshell không có chuyện đó!"

Trevize nhún vai: "Nếu ông nói vậy."

"Xin hãy tiếp tục, S.Q," Pelorat nói.

Quintesetz mím môi, tựa lưng vào ghế (ghế phát ra tiếng kêu nhẹ dưới áp lực) và đan các ngón tay vào nhau. Ông trông như đang trầm tư không biết nên bắt đầu từ đâu.

Ông nói: "Các ông có biết Robot là gì không?"

"Robot?" Pelorat nói, "Không."

Quintesetz nhìn sang Trevize, Trevize chậm rãi lắc đầu.

"Vậy các ông biết máy tính là gì chứ."

"Tất nhiên," Trevize thiếu kiên nhẫn nói.

"Được rồi, một công cụ vi tính hóa có thể vận động—"

"Vẫn là một công cụ vi tính hóa có thể vận động," Trevize vẫn thiếu kiên nhẫn. "Có vô số biến thể, tôi không biết ngoài cách gọi đó ra còn có phân loại nào khác."

"—Loại giống hệt con người chính là Robot," S.Q bình thản kết thúc định nghĩa của mình. "Đặc điểm của Robot là hình dáng giống người của nó."

"Tại sao phải giống người?" Pelorat thực sự bối rối. "Tôi không biết. Tôi đồng ý, đây là một dạng công cụ có hiệu suất vô cùng thấp, nhưng tôi chỉ đang lặp lại truyền thuyết. 'Robot' là một từ cổ trong một ngôn ngữ không thể nhận diện, mặc dù các học giả của chúng tôi nói nó chẳng qua chỉ là từ đồng nghĩa với 'công việc'."

"Tôi không biết có từ nào," Trevize mỉa mai nói, "nghe giống 'Robot', và có liên quan đến 'công việc'."

"Trong Ngân Hà quả thực không có," Quintesetz nói, "nhưng đó là những gì họ nói."