Dù bất kỳ giai đoạn lịch sử nào cũng có tính độc đáo không thể thay thế, nhưng Trung Quốc từ 1978 đến 2008 là quãng thời gian khó có thể lặp lại nhất. Trong một đất nước có 1,3 tỷ dân, thể chế kinh tế kế hoạch cứng nhắc đang dần sụp đổ, một nhóm những con người nhỏ bé đã biến Trung Quốc thành một bãi thử nghiệm khổng lồ, trước sự chứng kiến của tất cả, chuyển mình không thể đảo ngược sang xã hội thương mại.
Tác giả cuốn sách này không viết theo lối sách giáo khoa hay sử học truyền thống, mà đứng từ góc độ dân gian, dùng ngòi bút chân thật và sục sôi để khắc họa con đường phát triển, vươn ra thế giới của doanh nghiệp Trung Quốc trong thời kỳ cải cách – mở cửa. Những đợt sóng hàng hóa mãnh liệt đầu thời kỳ cải cách; sự phát triển quanh co, đấu tranh qua lại lẫn nhau giữa ba lực lượng: doanh nghiệp nhà nước, doanh nghiệp tư nhân và doanh nghiệp có vốn nước ngoài; sự xôn xao và bất an của toàn xã hội... tất cả đều được tái hiện vô cùng chân thật trong toàn bộ tác phẩm. Tác giả dùng lời văn đầy nhiệt huyết tái hiện niềm đam mê, niềm vui, tiếng reo hò, nỗi khổ đau và phẫn uất của con người trong quá trình kiến tạo lịch sử.
Ba mươi năm đã qua thật rực rỡ, nhất là đối với dân tộc Trung Hoa đã trầm lặng hàng trăm năm, nó mang trong mình biết bao vinh quang và ước mơ của quá nhiều người, nó là ký ức trưởng thành chung của gần như cả một thế hệ.
Tóm tắt ngắn gọn:
Đây là cuốn sách kể về hành trình 30 năm cải cách mở cửa của doanh nghiệp Trung Quốc (1978–2008), từ góc nhìn dân gian, không khô khan như sách giáo khoa. Tác giả tái hiện sống động sự chuyển mình từ kinh tế kế hoạch sang kinh tế thị trường, với những thăng trầm của ba thành phần kinh tế: nhà nước, tư nhân và nước ngoài. Cuốn sách là bức tranh đầy cảm xúc về khát vọng, nhiệt huyết và nỗ lực kiến tạo của một thế hệ người Trung Quốc trong thời kỳ đổi mới.
+++
Khi thời đại này ập đến, nó mạnh mẽ đến mức không gì ngăn cản nổi. Vạn vật tùy ý sinh trưởng, bụi trần và ánh bình minh cùng vươn cao, sông ngòi hội tụ thành dòng, những ngọn đồi vô danh trỗi dậy thành đỉnh cao, trời đất trong khoảnh khắc ấy trở nên khoáng đạt vô cùng.
— Ngày 29 tháng 1 năm 2006, Tết Nguyên đán của Trung Quốc. Viết ở độ cao 38.000 feet, trên chuyến bay từ Washington trở về Shanghai.
"Nói ra thì cũng lạ, tôi khổ sở vì chẳng có lấy một vị anh hùng nào để viết,
Mặc dù ở thế giới đương thời, anh hùng xuất hiện lớp lớp,
Năm nào cũng có, tháng nào cũng có, trên báo chí viết đầy những trang,
Để rồi sau đó mới phát hiện ra, họ chẳng thể tính là anh hùng thực thụ."
— Lord Byron: "Don Juan",
Chương I, tiết một
Một
Ngày 27 tháng 9 năm 1867, Leo Tolstoy đã viết trong thư gửi vợ mình như thế này: "Thượng đế ban cho tôi sức khỏe và sự tĩnh tại, tôi sẽ miêu tả trận chiến Borodino theo cách mà người đi trước chưa từng áp dụng." Lúc bấy giờ ông đang thực hiện việc viết cuốn "Lao động vĩ đại", cuốn sách sau này được đổi tên thành tác phẩm bất hủ "Chiến tranh và Hòa bình". Một buổi tối tháng 7 năm 2004, tôi cũng trong một cuộc trò chuyện qua MSN với vợ là Thiệu Băng Băng đã đề xuất ý tưởng viết về lịch sử doanh nghiệp Trung Quốc từ năm 1978 đến năm 2008, khi đó tôi đang là học giả thỉnh giảng ngắn hạn tại Trường Chính phủ Kennedy thuộc Đại học Harvard.
Buổi chiều hôm ấy, tôi có một buổi tọa đàm với một số giáo sư và sinh viên của Trường Kinh doanh Harvard và Trường Chính phủ Kennedy bên bờ sông Charles có phong cảnh tao nhã, chủ đề là con đường phát triển của các công ty Trung Quốc. Do đến từ những quốc gia và nền tảng học thuật khác nhau, cuộc thảo luận của chúng tôi lấy các công ty Trung Quốc làm chủ đề, nhưng lại không ngừng đan xen vào không gian của các quốc gia và thể chế khác nhau như Mỹ, Nhật Bản, thậm chí là châu Âu và Ấn Độ, lấy sự đối lập để làm tham chiếu cho nhau, lấy sự lập luận để cùng tranh biện. Và trong quá trình giao tiếp như vậy, tôi cảm nhận sâu sắc sự yếu kém trong nghiên cứu về doanh nghiệp Trung Quốc. Chúng ta không chỉ thiếu kho dữ liệu hoàn chỉnh và hệ thống số liệu có thể tin cậy, mà còn chưa hình thành được một mô tả mang tính hệ thống về sự thay đổi lịch sử. Mọi nhận định và kết luận về các công ty Trung Quốc thường được xây dựng trên cơ sở cảm tính, quan sát cá nhân, thậm chí là dựa trên cảm hứng nhất thời, điều này đã trở thành rào cản lớn nhất trong giao tiếp quốc tế. Do đó, làm thế nào để để lại một chút gì đó cho lịch sử doanh nghiệp đương đại Trung Quốc vốn đang rời rạc, đã trở thành một đề tài đột ngột nổi lên.
Khi ý niệm này bất chợt nảy sinh, ngay cả bản thân tôi cũng giật mình. Vào thời điểm đó, đã có rất nhiều lựa chọn công việc bày ra trước mắt, đây chắc chắn là lựa chọn gian nan và phức tạp nhất. Đối với năng lực cá nhân mà nói, đây thực chất là một công trình quá sức. Tôi chưa từng trải qua đào tạo chuyên nghiệp về lịch sử học, cũng không xuất thân từ ngành kinh tế. Mặc dù kinh nghiệm làm truyền thông nhiều năm đã cho tôi cơ hội tiếp cận một lượng lớn sự thật và có những khoảnh khắc trực tiếp trải nghiệm tại hiện trường, mặc dù tôi cũng từng xuất bản gần 10 cuốn sách về tài chính, nhưng để hoàn thành một bản tường thuật vĩ đại với khoảng thời gian kéo dài suốt 30 năm, suy cho cùng vẫn là một thử thách chưa từng có. Nền tảng học thuật, kinh nghiệm nắm bắt lịch sử, kỹ năng và phương pháp luận sáng tác, thậm chí là cả thời gian và thể lực của tôi, đều đang đối mặt với những thử thách chưa từng thấy.
Nhưng, dù sao cũng phải có người thực hiện công việc này. Vào buổi chiều nắng ấm bên bờ sông Charles của Đại học Harvard, nó như một sứ mệnh to lớn và lặng lẽ giáng xuống từ không trung, sừng sững đứng trước mặt tôi mà không một tiếng động, nhìn xuống tôi. Trong cuộc thảo luận đan xen giữa tiếng Anh và tiếng Trung đó, tôi biết mình đã không còn đường lui, bốn năm vất vả sắp tới dường như là định mệnh. "Tôi nghĩ đây là lúc bắt đầu chuẩn bị cho công việc này." Tôi đã viết một cách nhiệt thành như vậy trên MSN. Vào khoảnh khắc này, tôi đột nhiên cảm nhận được một cách vô cùng chân thực tinh thần trách nhiệm "nếu không phải là tôi thì là ai", sự tự tin khi mở ra một lối đi riêng và sự mãn nguyện khi chuẩn bị bắt đầu một chặng đường làm việc đầy ý nghĩa mà Tolstoy đã viết trong thư hơn 100 năm về trước.
