Dưới áp lực sấm sét, Thiết Bản cuối cùng không thể cầm cự thêm, trở thành vật tế thần cho một phong trào điều tiết vĩ mô rầm rộ. Vào thời điểm bị nghiêm lệnh đình chỉ thi công, số vốn vay ngân hàng đổ vào dự án đã lên tới 2,6 tỷ nhân dân tệ. Theo nghĩa này, khi Thiết Bản sụp đổ, bên chịu tổn thất tài chính lớn nhất chính là những ngân hàng quốc doanh đầy mạo hiểm kia.
Trong sự kiện Thiết Bản, có những hiện tượng vô cùng đáng suy ngẫm sau đây:
Tại các ngành như thép, ngay khi vốn tư nhân bị nghiêm lệnh "dừng lại", thì vốn quốc doanh và vốn quốc tế lại đua nhau tiến bước. Cùng thời điểm xảy ra sự kiện Thiết Bản, Bảo Cương đã liên doanh với Arcelor - công ty thép lớn nhất thế giới lúc bấy giờ, và Nippon Steel - công ty lớn thứ hai, để khởi công dự án cán nguội 1800mm. Ngoài ra, họ còn ký thỏa thuận dài hạn mua 7 triệu tấn quặng sắt mỗi năm với Công ty Hamersley của Úc. Chủ tịch kiêm Tổng giám đốc công ty, bà Tạ Xí Hoa, tuyên bố Bảo Cương dự định chi từ 50 đến 60 tỷ nhân dân tệ trước năm 2010 để nâng sản lượng từ 20 triệu tấn lên 30 triệu tấn, tăng 50% năng lực sản xuất. Tin tức này đã gây chấn động giới thép toàn cầu.
Ngay sau đó, Tập đoàn Gang thép Vũ Hán - doanh nghiệp thép lớn thứ tư Trung Quốc, cho biết một vài dự án quy mô lớn của Vũ Cương đã thông qua sự phê duyệt của Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, tổng vốn đầu tư vượt quá 20 tỷ nhân dân tệ. Các doanh nghiệp thép quốc doanh lớn khác cũng lần lượt khởi động dự án mới: Tập đoàn Gang thép Bản Khê hợp tác với POSCO khởi động dự án tấm cán nguội; Tập đoàn Gang thép An Sơn cùng ThyssenKrupp - công ty thép lớn thứ hai châu Âu của Đức, đầu tư chung 180 triệu USD xây dựng dự án tấm mạ kẽm nóng với sản lượng 400.000 tấn/năm; Tập đoàn Gang thép Đường Sơn và Tập đoàn Gang thép Mã An Sơn cũng lần lượt ký thỏa thuận đặt mua 3 triệu tấn quặng sắt với BHP Billiton - doanh nghiệp tài nguyên khoáng sản lớn nhất thế giới.
Bước chân đầu tư của các công ty thép đa quốc gia vào Trung Quốc dường như cũng không hề đình trệ. Chỉ 3 ngày sau khi Đới Quốc Phương bị bắt giữ, tại Khu công nghiệp Tô Châu cách Thường Châu chỉ 105km, Công ty thép BlueScope của Úc đã tổ chức lễ khởi công rầm rộ cho dự án thép với số vốn đầu tư 280 triệu đô la Úc (khoảng 1,7 tỷ nhân dân tệ). Chủ tịch công ty, ông Mao Tư Dân nói: "Mọi thứ thuận lợi đến mức khó tin, chưa đầy một tháng chúng tôi đã lấy được giấy phép kinh doanh." Khu công nghiệp Tô Châu tiết lộ, từ lúc nộp hồ sơ xin cấp phép đến khi nhận được giấy phép kinh doanh, dự án của BlueScope chỉ mất vỏn vẹn 7 ngày làm việc.
Truyền thông bình luận rằng, một dự án 1,7 tỷ nhân dân tệ mà chỉ trong 7 ngày đã xong giấy phép kinh doanh, điều này đối với các nhà đầu tư ở đại đa số các vùng trong nước mà nói, quả thực là chuyện viễn tưởng. Bởi theo quy định hiện hành của nhà nước, dự án đầu tư từ 50 triệu đến 200 triệu nhân dân tệ phải do Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia phê duyệt, dự án trên 200 triệu phải báo cáo Quốc vụ viện phê duyệt, toàn bộ quy trình vô cùng rườm rà, không thể nào xong xuôi trong vòng một năm rưỡi. Hơn nữa, đầu tư vào ngành thép chính là trọng tâm của điều tiết vĩ mô, sự kiện Thiết Bản lại vừa mới xảy ra, tốc độ phê duyệt dự án của BlueScope quả thực khiến người ta kinh ngạc. Phóng viên Từ Thọ Tùng của Tân Hoa Xã trong cuốn "Điều tra Thiết Bản" đã viết đầy cảm thán: "Cùng một ngành nghề, cùng một thời điểm, cùng một tỉnh thành, Thiết Bản và BlueScope, số phận của hai công ty thép một "thổ" một "ngoại" sao lại cách biệt hai cõi sống chết? Có người trong cửa ca múa nhẹ nhàng, có người ngoài cửa khóc than bi thiết."
Xét từ số liệu ngành cả năm, người ta cũng có thể nhìn thấy một mặt chân thực. Trong vài tháng sau khi Thiết Bản bị xử lý nghiêm, sản lượng thép toàn quốc dường như đã được kiểm soát trong thời gian ngắn, nhưng từ tháng 6 trở đi lại tăng tốc theo từng tháng, từ tháng 7 bắt đầu liên tục phá kỷ lục sản lượng hàng ngày trong lịch sử, đến tháng 10 còn vượt ngưỡng 800.000 tấn/ngày, đạt 804.400 tấn. 10 tháng đầu năm, cả nước sản xuất tích lũy 272 triệu tấn thép, tăng 24,12% so với cùng kỳ năm trước. Năm 2005, sản lượng thép tiếp tục tiến bước trên quỹ đạo tăng trưởng cao, cả nước sản xuất 371 triệu tấn thép, mức tăng trưởng so với cùng kỳ lại đạt 24,1%. Điều đáng nói hơn là, năm 2004, cả nước chỉ có hai nhà máy thép có sản lượng vượt 10 triệu tấn, nhưng đến năm 2005 đã tăng vọt lên 8 nhà máy, trong đó ngoài Sa Cương ra, đều là các doanh nghiệp lớn của nhà nước.
Từ ý nghĩa của các con số, hiệu ứng "giết gà dọa khỉ" của Thiết Bản đã không thực sự đạt được. Từ vụ án này, có người đã mỉa mai gọi việc điều tiết vĩ mô là "vĩ mô quá nhiệt, điều tiết doanh nghiệp tư nhân".
Ngay cả trong số các doanh nghiệp tư nhân bị điều tiết, số phận cũng mỗi người mỗi khác. Ninh Ba Kiến Long, đơn vị cùng bị lệnh đình chỉ sản xuất với Thiết Bản, lại có một viễn cảnh sống chết khác.
Dự án của Công ty Gang thép Kiến Long Ninh Ba bắt đầu khởi động từ tháng 4 năm 2002, gần như cùng lúc với Thiết Bản. Doanh nhân người Chiết Giang, Quách Quảng Xương, cũng giống như Đới Quốc Phương, đánh giá cao thị trường thép tương lai. Ông chọn địa điểm tại cảng Bắc Luân, Ninh Ba, quyết định đầu tư 1,2 tỷ USD tại đây để xây dựng một nhà máy thép có công suất 6 triệu tấn/năm. Sinh năm 1967, Quách Quảng Xương tốt nghiệp khoa Triết học Đại học Phúc Đán, là thành phần trẻ tuổi đầy triển vọng trong giới doanh nghiệp tư nhân trong nước. Năm 1992, ông sáng lập Phục Tinh, công việc kinh doanh ban đầu chỉ là làm đại lý tiếp thị và bán hàng cho một công ty bất động sản ở Thượng Hải. Hai năm sau, Phục Tinh tung ra dự án bất động sản tự phát triển, đạt được sự tăng trưởng bùng nổ trong thời kỳ "nóng sốt" của bất động sản Thượng Hải. Sau đó, Phục Tinh lần lượt tiến vào các lĩnh vực y dược, tài chính, bán lẻ, "làm mưa làm gió" trên thị trường chứng khoán, dựng lên "hệ Phục Tinh" lừng lẫy trên thị trường chứng khoán Trung Quốc. Trong danh sách người giàu Trung Quốc của Forbes năm 2002, Quách Quảng Xương đứng thứ chín. Đáng chú ý hơn, trên đầu ông là một loạt các "vòng hào quang": Ủy viên Chính hiệp toàn quốc khóa IX, Đại biểu Đại hội đại biểu Nhân dân toàn quốc khóa X, Ủy viên thường vụ Liên đoàn Công thương toàn quốc, "Mười thanh niên kiệt xuất Thượng Hải", Hội trưởng Hội thương nhân Chiết Giang tại Thượng Hải.
Phục Tinh tiến vào ngành thép từ năm 2001. Tháng 7 năm đó, Phục Tinh bỏ ra 350 triệu nhân dân tệ mua lại 30% cổ phần của Đường Sơn Kiến Long; hai năm sau, lại liên kết với doanh nghiệp thép tư nhân lâu đời là Tập đoàn Gang thép Nam Kinh thành lập Công ty TNHH Liên hợp Gang thép Nam Kinh, hệ Phục Tinh nắm giữ thực quyền 60%, đồng thời nắm quyền kiểm soát công ty niêm yết Nam Cương Cổ Phần. Năm này, Nam Cương Cổ Phần đạt lợi nhuận ròng 489 triệu nhân dân tệ. Chính nhờ sự cám dỗ của lợi nhuận phi thường, Quách Quảng Xương đã đặt cược vào Ninh Ba, dự án Kiến Long chính là được đầu tư xây dựng dưới danh nghĩa Nam Cương. Tháng 2 năm 2004, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia, Ủy ban Giám sát Ngân hàng và các cơ quan khác thành lập đoàn điều tra liên ngành tiến vào Kiến Long. Tháng 5, một tháng sau sự kiện Thiết Bản, Đài truyền hình Trung ương Trung Quốc đã phanh phui sự kiện Kiến Long, với 3 hành vi vi phạm chính: Một, phê duyệt sai quy định, biến dự án đáng lẽ do cơ quan chủ quản Quốc vụ viện phê duyệt thành phê duyệt địa phương; Hai, chưa được cơ quan bảo vệ môi trường phê duyệt đã tự ý khởi công; Ba, vay ngắn đầu tư dài, chuyển 700 triệu nhân dân tệ vốn vay lưu động của ngân hàng thành vốn đầu tư tài sản cố định. Từ những tình tiết này, tính chất vi phạm của Kiến Long rất giống với Thiết Bản, vì vậy nó được gọi là "Thiết Bản thứ hai". Khi Kiến Long bị "gọi dừng", tiến độ xây dựng của nó cũng tương đương với Thiết Bản, lò cao luyện sắt, xưởng cán nóng, bến cảng... đều cơ bản đã hoàn thành, số vốn thực tế bỏ vào đã lên tới 4,8 tỷ nhân dân tệ. Sau khi tin tức dự án bị đình chỉ truyền ra, giá cổ phiếu của Phục Tinh lập tức lao dốc. Lúc bấy giờ, "hệ Đức Long" của Đường Vạn Tân vừa mới bắt đầu sụp đổ, Quách Quảng Xương - một cao thủ vận hành vốn tư nhân cũng chịu sự chú ý lớn. Tháng 7, truyền thông tiết lộ "hệ Phục Tinh" bị các ngân hàng liên quan đưa vào danh sách đen "thận trọng cho vay", chuỗi vốn đối mặt với rủi ro đứt gãy bất cứ lúc nào, Phục Tinh một thời gian rơi vào cảnh "mây đen áp thành".
Khác với Thiết Bản, sau khi sự kiện xảy ra, mặc dù 6 cán bộ thuộc Ủy ban Kế hoạch, Cục Tài nguyên Đất đai thành phố Ninh Ba đã bị xử lý kỷ luật, nhưng Kiến Long và phía Ninh Ba không có ai bị bắt giữ, người kiểm soát thực tế của dự án là Quách Quảng Xương lại càng không bị hạn chế, ông vẫn còn không gian để tự cứu. Ngay thời điểm đầu tiên sau khi bị xử lý, Phục Tinh Cổ Phần đã ra thông báo cho biết công ty không có bất kỳ mối liên hệ nào với Kiến Long Ninh Ba và các cổ đông. Tháng 9, tại một diễn đàn Đồng bằng sông Dương Tử ở Hàng Châu, Quách Quảng Xương đột ngột ám chỉ rằng Kiến Long còn ẩn giấu một "cổ đông bóng tối", đó chính là Tập đoàn Tân Hy Vọng của doanh nhân tư nhân nổi tiếng, Phó chủ tịch Liên đoàn Công thương toàn quốc Lưu Vĩnh Hảo.
Sự ám chỉ của Quách Quảng Xương chẳng qua là để liên tục thăm dò giới hạn xử lý của cấp trên đối với sự kiện Kiến Long. Nhìn từ sự phát triển của tình hình sau đó, điều thực sự khiến dự án Kiến Long xoay chuyển tình thế chính là sự tham gia của một doanh nghiệp thép quốc doanh lớn tại Chiết Giang.
Ngay khi dự án Kiến Long khởi công, Công ty Gang thép Hàng Châu cũng bắt đầu chuẩn bị xây dựng một dự án thép chiếm diện tích 5.400 mẫu tại đảo Đại Tạ, Ninh Ba. Do sự dây dưa về vấn đề giải phóng mặt bằng, khi công trình Kiến Long đã xây dựng quá nửa thì dự án Đại Tạ của Hàng Cương vẫn chưa chính thức khởi công.
Sau khi Kiến Long bị mắc cạn, chính quyền tỉnh Chiết Giang lập tức đưa ra ý định hợp nhất Kiến Long và Hàng Cương. Đối với vấn đề này, Chủ tịch Hàng Cương - Đồng Vân Phương, người đang ở vị thế có lợi, đã tuyên bố: "Hoặc là nắm quyền kiểm soát, hoặc là không tham gia". Quách Quảng Xương đương nhiên không cam tâm bị "nuốt chửng", tại diễn đàn ở Hàng Châu, ông đã nêu rõ rằng chính phủ cân nhắc sự phát triển của Hàng Cương và Kiến Long là đúng, nhưng việc hợp nhất phải dựa trên cách thức cải cách, chứ không phải lối mòn cũ kỹ, phải giải quyết vấn đề lấy ai làm cốt lõi bằng phương thức thị trường tối ưu và có tính cạnh tranh nhất. Ông nói với phóng viên: "Doanh nghiệp quốc doanh tham gia cổ phần thì được, nhưng muốn nắm quyền kiểm soát thì phải để doanh nghiệp tư nhân làm. Đừng mượn danh nghĩa điều tiết vĩ mô để doanh nghiệp quốc doanh kiểm soát doanh nghiệp tư nhân." Tạp chí "Tài Kinh" trong bài bình luận về sự việc này đã đặt câu hỏi: "Trong cuộc đàm phán giữa doanh nghiệp tư nhân với doanh nghiệp quốc doanh và chính phủ, bên bị kết luận là vi phạm rõ ràng ở thế yếu. Nhưng vấn đề là, liệu có nhất thiết phải để doanh nghiệp quốc doanh nắm quyền kiểm soát mới được phép thông qua?"
Sự vùng vẫy của Quách Quảng Xương và câu hỏi của truyền thông đã chứng minh là vô hiệu. Tháng 8 năm 2004, một tin tức đã lan truyền khắp giới tài chính: Hàng Cương và Kiến Long đã đạt được thỏa thuận tái cơ cấu sơ bộ, Hàng Cương nắm giữ 51% cổ phần, phía Quách Quảng Xương nắm giữ 49%. Ý kiến xử lý về sự kiện Kiến Long cũng được đưa xuống đúng hạn, Quốc vụ viện phân cấp quyền xử lý dự án vi phạm của Gang thép Kiến Long Ninh Ba cho chính quyền tỉnh Chiết Giang. Điều này có nghĩa là, dự án Kiến Long sau khi tái cơ cấu đã có được "giấy phép hợp pháp".
Đầu năm 2006, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia đã phê duyệt dự án Gang thép Kiến Long Ninh Ba bằng văn bản số "Phát Cải Công Nghiệp [2006] số 434". Theo văn bản phê duyệt, Ủy ban Cải cách và Phát triển Quốc gia đồng ý Tập đoàn Gang thép Hàng Châu kết hợp với việc điều chỉnh cơ cấu của chính mình để tái cơ cấu Công ty TNHH Gang thép Kiến Long Ninh Ba, lấy Tập đoàn Hàng Cương làm cổ đông lớn nắm quyền kiểm soát, liên kết với các cổ đông khác để tái cơ cấu thành "Công ty TNHH Gang thép Ninh Ba".
